Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эйнар Палссон (1925–1996) – исланд жазушысы. Ол Исландияның Рейкьявик қаласында дүниеге келген. Ол исланд сага әдебиетінің шығу тегі туралы теорияларымен, атап айтқанда, ежелгі діни обрядтардың ландшафттарының қалдық мифологиясы ретіндегі теорияларымен танымал. 1946 жылы ол философия магистрі (cand.phil.) дәрежесін алды, ал 1957 жылы Исландия университетінде ағылшын және дания тілдерінде бакалавр дәрежесін алды. 1948 жылы ол Лондондағы Корольдік драмалық өнер академиясын бітірді. 1995 жылы Исландия президенті оған ежелгі исланд әдебиетін зерттеудегі еңбегі үшін «Фалькон орденінің рыцарь крестімен» марапаттады. 1969 жылы ол исланд мәдениетінің тамырлары туралы теориясын ұсынды және оны 11 кітаптан тұратын серияда одан әрі дамытты. Оның теорияларын төрт категорияға бөлуге болады:
Einar Pálsson (1925–1996) was an Icelandic writer. He was born in Reykjavík, Iceland. He is best known for his theories about the origin of the Icelandic Saga literature as relict mythology of pagan ritual landscapes. He acquired a cand. phil. degree in 1946, and a BA degree in English and Danish in 1957 (University of Iceland). He graduated from The Royal Academy of Dramatic Art in London in 1948. In 1995 he was awarded The Knight's Cross of the Order of the Falcon by the president of Iceland as recognition of his research into Old Icelandic literature. In 1969 he put forward his theories about the roots of Icelandic culture and developed them further in a series of 11 books. His theories can be grouped into four categories:
Саганың мифологиялық теориясы
Ежелгі скандинавиялық (исландиялық) сага әдебиетінің мифологиялық негізі бар. Сага кейіпкерлері құнарлылық, әділдік, уақыт, өлім және төрт элемент сияқты мифологиялық ұғымдардың бейнелері ретінде пайда болды. Эйнар сагадағы көптеген мүмкін символдар Жерорта теңізі және кельт мифологиясында кездесетін символдармен салыстырылғанда мағыналы болатынын айтты. Әсіресе «Ньяль сагасында» Кари уақыт пен ауамен, Ньяль жаратылыс, құнарлылық және сумен, Скарфедин өлім, әділдік және отпен, Хоскульдр астық және құнарлылықпен, Гуннар Күнмен, Мёрдр Жермен, ал Бергтора – жер астымен байланысты болады. Мифология скандинавиялық құнарлылық құдайлары Фрейр мен Фрейяға қатысты, олар негізінен Озирис пен Изис сияқты Жерорта теңізі аймағындағы құнарлылық құдайларының қағидаларына негізделген. Құнарлылық мифологиясы Исландияның әрбір маңызды аңғарындағы жергілікті ритуалдық ландшафттың бір бөлігіне айналды, бұл сагалармен бірдей географиялық бірлік. Эйнардың пікірінше, ритуалдық ландшафтты құру 9-10 ғасырлардағы қоныстану процесінің маңызды бөлігі болды, бұл жаңа жерді жайылтудың, хаостан ғалам құрудың жолы еді. Уақыт өте келе бұл жергілікті мифология тарихи тұлғалар мен олардың іс-әрекеттерімен әртүрлі деңгейде бірігіп, кейінгі ғасырларда сага жазушыларына материал болды.
The Old Norse (Icelandic) Saga literature has a mythological background. The characters of the Sagas originated as personifications of mythological concepts such as fertility, justice, time, death and the four elements. Einar argued that many of the potential symbols in the Sagas would become meaningful when matched with symbols occurring in Mediterranean and Celtic mythology. In Njáls saga in particular, Kári would become associated with time and air, Njáll with creation, fertility and water, Skarphéðinn with death, justice and fire, Höskuldr with grain and fertility, Gunnar with the Sun, Mörðr with the Earth and Bergthora with the Underworld. The mythology was that of the Norse fertility deities Freyr and Freyja who were based on the same principles as fertility deities in the Mediterranean region, primarily Osiris and Isis. The fertility mythology became part of a local ritual landscape in each main valley of Iceland, the same geographical unit as that of the Sagas. The establishment of the ritual landscape was, according to Einar's thesis, a vital part of the 9th 10th century settlement process, a way of taming the virgin landscape, creating cosmos out of chaos. With time this localized mythology merged to a varying degree with historical characters and their actions, to become the material for the Saga writers centuries later.
Аллегорикалық сағалар теориясы
Саганың кейбір авторлары мифологиялық материалдарын толық аллегорияларға өңдеген сияқты. Мысалы, «Ньял сагасы» христиандыққа көшу туралы маңызды аллегорияға айналды. Бергторшволдағы Ньяллдың өртелуі – бұл ежелгі дінді (және кельт христиандығын) аяқтаушы және жаңа Рим католик дәуірінің басталуын білдіретін өрт. Қари, жел мен уақыттың (Қайросқа баламасы) феникс құсы сияқты сынақтан аман қалғаны, Киелі Рухқа айналдырылды және т.б. Автордың басты мақсаты – ежелгі діннің рәсімдерін христиандыққа бейімдеу болды. Басқа аллегориялар, мысалы «Храфнкелс сагасы», көбінесе моральдық мәселелерге назар аударды.
Some of the Saga writers seem to have reworked their mythological material into full allegories. Njáls Saga, for instance, became a major allegory about the conversion to Christianity. The burning of Njáll at Bergþórshvoll was a conflagration marking the end of the pagan (and Celtic Christian) world and the advent of the new Roman Catholic era. Kári, the wind and time (equivalent to Kairos), who escaped the ordeal like a phoenix, was converted into the Holy Spirit etc. The principal aim of the writer was to Christianize the pagan ritual landscape. Other allegories, like Hrafnkels saga, were more concerned with moral messages.
Бейнелеу космограммасы теориясы
Жоғарыда сипатталған ритуалдық ландшафттың нақты және өлшенген өлшемдері болған. Ол аспандық тәртіптің айнасы болғандықтан және уақытты есептеу жүйесі ретінде қызмет еткендіктен, ең табиғи геометрия – көкжиек пен зодиактың символы болған шеңбер еді. Шеңбердің күн қозғалысымен анықталған сызықтардан құралған спицалары болды: екі сызық негізгі бағыттарға сәйкес келді, ал қалған екеуі күн тоқырауының сызықтары еді. Жүйенің өлшемдері ежелгі адамдармен стандартталған және өлшенген, қашықтық пен уақытты үйлестіретін сандар тізбегіне сәйкес келді. Шеңбердің диаметрі маңызды өлшем болды. Исландияда ол 216 000 рим футынан (шамамен 64 км) тұрды. Көрікті жерлер, мысалы, төбелер, тастар және өзен сағалары, спицалармен сәйкес келіп, дөңгелек пішіндес космограмманы ландшафтқа бекіту үшін нысандық белгілер ретінде қолданылды. Өлшемдерден басқа, Эйнар ұсынған жүйе инкалардың уака және секе жүйесіне ұқсас болды.
The ritual landscape described above had well defined and measured dimensions. Because it was a mirror image of heavenly order and acted as a time reckoning system the most natural geometry was a circle, symbolic of the horizon and the zodiac. The circle had spokes formed by lines defined by solar movements: two of the lines corresponded to the cardinal directions and other two were solstice lines. The dimensions of the system were standardised and measured by the ancients, conforming to a progression of numbers that harmonized distance and time. The circle diameter was an important dimension. In Iceland it was 216,000 Roman feet (about 64 km). Prominent features like hills, rocks and river mouths, aligning with the spokes, were used as landmarks to fix the wheel shaped cosmogram to the landscape. Apart from the measurements, the system proposed by Einar was similar to the huaca and ceques system of the Incas.
Әлеуметтік-мифологиялық теория
Исландияның пұтқа табынушы қоғамы (930 – 1000 ж.б.э.) көктегі ұйымның айнасы секілді есептелді. (Бастапқыда) 36 годар (еркін мемлекеттің дінбасылары) аспан шеңберін бейнеледі және мифологиялық тұрғыдан патша рөлін атқарды. Годарлар ритуалдық ландшафтпен байланысты мифологиялық білімді таратушылар болды. Эйнар неміс мифологиясының, басқа көршілес мифологиялар сияқты, сандар мен пропорциялар туралы Пифагор/Платон идеяларымен космостың ұйымдастырушы қағидалары ретінде толығанын болжады. Ол бұл идеяны пұтқа табынушы Исландияның әлеуметтік құрылымына да қатыстыра кеңейтті. Эйнар барлық идеяларын одан әрі зерттеу үшін гипотеза ретінде ұсынды, бірақ олардың көпшілігі басқа ғалымдар тарапынан тексерілген жоқ. Басқа ғалымдар кейбір сагаларда мифологиялық элементтерді байқағанмен, Эйнардың сагалардың мифологиялық тегі туралы гипотезалары әлі де дәлелденбеген. Оның гипотезаларынан туындаған ең маңызды болжам – белгілі бір өлшемдегі ритуалдық ландшафттар ежелгі Еуропада болуы керек еді. Эйнардың ежелгі скандинав әдебиетіндегі аллегориялық элемент туралы идеясы жаңалық болды. Одан бері ежелгі скандинав әдебиетіндегі аллегориялар туралы бірнеше зерттеулер жасалды (мысалы, Ciklamini 1984, Tulinius 2004 Egils saga және Einarsson Rauðúlfs þáttr үшін). Гуннарссон 1995 және Биргиссон 2004 ритуалдық ландшафттағы адам қоныстарының өлшемдері туралы гипотезаларды сынады, соңғысы Швеция мен Данияда. Археоастрономиядағы соңғы жетістіктер және ритуалдық ландшафттарға назар аудару Эйнардың теорияларын қолдай түсуде.
The Icelandic pagan society (930 1000 C. E.) was thought of as a mirror image of the heavenly organization. The (originally) 36 goðar (the priest chieftains of the free state) represent the heavenly circle and constituted a king in a mythological sense. The goðar were the vehicles of the mythological knowledge associated with the ritual landscape. Einar assumed that German mythology was, like other neighbouring mythologies, imbued with Pythagorean/Platonic ideas about numbers and proportions as the organizing principles of the cosmos. He extended this idea to include the social organisation of pagan Iceland. Einar posed all his ideas as hypotheses for further investigations but most of them have remained untested by other scholars. Although other scholars have noticed the mythological elements in some of the Sagas, Einar's hypotheses about the mythological origin of the Sagas remain untested. The most important prediction derived from his hypotheses is that ritual landscapes of certain well defined dimensions should have been present in pagan Europe. Einar's idea about the allegorical element in the Old Norse literature was original. A few studies have been made of allegories in the Old Norse literature since then (e. g. Ciklamini 1984, Tulinius 2004 for Egils saga and Einarsson for Rauðúlfs þáttr). Gunnarsson 1995 and Birgisson 2004, tested hypotheses about the dimensions of human settlement in a ritual landscape, the latter one in Sweden and Denmark. Recent developments in archaeoastronomy and the growing awareness of ritual landscapes have tended to underpin Einar's theories.
Басқа да байланысты библиография
Андрен, Андерс, Кристина Дженнберт және Катарина Раудвер, редакторлар. 2006 жыл. Ежелгі скандинавиялық дін: ұзақ мерзімді перспективада – пайда болуы, өзгерістері және өзара әрекеттесуі. "Скандинавиялық академиялық баспасөз". 416 бет.
Andrén, Anders, Kristina Jennbert, and Catharina Raudvere, eds. 2006. Old Norse Religion in Long term Perspectives: Origins, Changes and Interactions. Nordic Academic Press. 416 pp. .