Кіріспе

Эйнар Палссон (1925–1996) – исланд жазушысы. Ол Исландияның Рейкьявик қаласында дүниеге келген. Ол исланд сага әдебиетінің шығу тегі туралы теорияларымен, атап айтқанда, ежелгі діни обрядтардың ландшафттарының қалдық мифологиясы ретіндегі теорияларымен танымал. 1946 жылы ол философия магистрі (cand.phil.) дәрежесін алды, ал 1957 жылы Исландия университетінде ағылшын және дания тілдерінде бакалавр дәрежесін алды. 1948 жылы ол Лондондағы Корольдік драмалық өнер академиясын бітірді. 1995 жылы Исландия президенті оған ежелгі исланд әдебиетін зерттеудегі еңбегі үшін «Фалькон орденінің рыцарь крестімен» марапаттады. 1969 жылы ол исланд мәдениетінің тамырлары туралы теориясын ұсынды және оны 11 кітаптан тұратын серияда одан әрі дамытты. Оның теорияларын төрт категорияға бөлуге болады:

Саганың мифологиялық теориясы

Ежелгі скандинавиялық (исландиялық) сага әдебиетінің мифологиялық негізі бар. Сага кейіпкерлері құнарлылық, әділдік, уақыт, өлім және төрт элемент сияқты мифологиялық ұғымдардың бейнелері ретінде пайда болды. Эйнар сагадағы көптеген мүмкін символдар Жерорта теңізі және кельт мифологиясында кездесетін символдармен салыстырылғанда мағыналы болатынын айтты. Әсіресе «Ньяль сагасында» Кари уақыт пен ауамен, Ньяль жаратылыс, құнарлылық және сумен, Скарфедин өлім, әділдік және отпен, Хоскульдр астық және құнарлылықпен, Гуннар Күнмен, Мёрдр Жермен, ал Бергтора – жер астымен байланысты болады. Мифология скандинавиялық құнарлылық құдайлары Фрейр мен Фрейяға қатысты, олар негізінен Озирис пен Изис сияқты Жерорта теңізі аймағындағы құнарлылық құдайларының қағидаларына негізделген. Құнарлылық мифологиясы Исландияның әрбір маңызды аңғарындағы жергілікті ритуалдық ландшафттың бір бөлігіне айналды, бұл сагалармен бірдей географиялық бірлік. Эйнардың пікірінше, ритуалдық ландшафтты құру 9-10 ғасырлардағы қоныстану процесінің маңызды бөлігі болды, бұл жаңа жерді жайылтудың, хаостан ғалам құрудың жолы еді. Уақыт өте келе бұл жергілікті мифология тарихи тұлғалар мен олардың іс-әрекеттерімен әртүрлі деңгейде бірігіп, кейінгі ғасырларда сага жазушыларына материал болды.

Аллегорикалық сағалар теориясы

Саганың кейбір авторлары мифологиялық материалдарын толық аллегорияларға өңдеген сияқты. Мысалы, «Ньял сагасы» христиандыққа көшу туралы маңызды аллегорияға айналды. Бергторшволдағы Ньяллдың өртелуі – бұл ежелгі дінді (және кельт христиандығын) аяқтаушы және жаңа Рим католик дәуірінің басталуын білдіретін өрт. Қари, жел мен уақыттың (Қайросқа баламасы) феникс құсы сияқты сынақтан аман қалғаны, Киелі Рухқа айналдырылды және т.б. Автордың басты мақсаты – ежелгі діннің рәсімдерін христиандыққа бейімдеу болды. Басқа аллегориялар, мысалы «Храфнкелс сагасы», көбінесе моральдық мәселелерге назар аударды.

Бейнелеу космограммасы теориясы

Жоғарыда сипатталған ритуалдық ландшафттың нақты және өлшенген өлшемдері болған. Ол аспандық тәртіптің айнасы болғандықтан және уақытты есептеу жүйесі ретінде қызмет еткендіктен, ең табиғи геометрия – көкжиек пен зодиактың символы болған шеңбер еді. Шеңбердің күн қозғалысымен анықталған сызықтардан құралған спицалары болды: екі сызық негізгі бағыттарға сәйкес келді, ал қалған екеуі күн тоқырауының сызықтары еді. Жүйенің өлшемдері ежелгі адамдармен стандартталған және өлшенген, қашықтық пен уақытты үйлестіретін сандар тізбегіне сәйкес келді. Шеңбердің диаметрі маңызды өлшем болды. Исландияда ол 216 000 рим футынан (шамамен 64 км) тұрды. Көрікті жерлер, мысалы, төбелер, тастар және өзен сағалары, спицалармен сәйкес келіп, дөңгелек пішіндес космограмманы ландшафтқа бекіту үшін нысандық белгілер ретінде қолданылды. Өлшемдерден басқа, Эйнар ұсынған жүйе инкалардың уака және секе жүйесіне ұқсас болды.

Әлеуметтік-мифологиялық теория

Исландияның пұтқа табынушы қоғамы (930 – 1000 ж.б.э.) көктегі ұйымның айнасы секілді есептелді. (Бастапқыда) 36 годар (еркін мемлекеттің дінбасылары) аспан шеңберін бейнеледі және мифологиялық тұрғыдан патша рөлін атқарды. Годарлар ритуалдық ландшафтпен байланысты мифологиялық білімді таратушылар болды. Эйнар неміс мифологиясының, басқа көршілес мифологиялар сияқты, сандар мен пропорциялар туралы Пифагор/Платон идеяларымен космостың ұйымдастырушы қағидалары ретінде толығанын болжады. Ол бұл идеяны пұтқа табынушы Исландияның әлеуметтік құрылымына да қатыстыра кеңейтті. Эйнар барлық идеяларын одан әрі зерттеу үшін гипотеза ретінде ұсынды, бірақ олардың көпшілігі басқа ғалымдар тарапынан тексерілген жоқ. Басқа ғалымдар кейбір сагаларда мифологиялық элементтерді байқағанмен, Эйнардың сагалардың мифологиялық тегі туралы гипотезалары әлі де дәлелденбеген. Оның гипотезаларынан туындаған ең маңызды болжам – белгілі бір өлшемдегі ритуалдық ландшафттар ежелгі Еуропада болуы керек еді. Эйнардың ежелгі скандинав әдебиетіндегі аллегориялық элемент туралы идеясы жаңалық болды. Одан бері ежелгі скандинав әдебиетіндегі аллегориялар туралы бірнеше зерттеулер жасалды (мысалы, Ciklamini 1984, Tulinius 2004 Egils saga және Einarsson Rauðúlfs þáttr үшін). Гуннарссон 1995 және Биргиссон 2004 ритуалдық ландшафттағы адам қоныстарының өлшемдері туралы гипотезаларды сынады, соңғысы Швеция мен Данияда. Археоастрономиядағы соңғы жетістіктер және ритуалдық ландшафттарға назар аудару Эйнардың теорияларын қолдай түсуде.

Басқа да байланысты библиография

Андрен, Андерс, Кристина Дженнберт және Катарина Раудвер, редакторлар. 2006 жыл. Ежелгі скандинавиялық дін: ұзақ мерзімді перспективада – пайда болуы, өзгерістері және өзара әрекеттесуі. "Скандинавиялық академиялық баспасөз". 416 бет.