Кіріспе

Кавказдық псевдонаулық нәсілдік зерттеулерде кавказдықтар – Кавказ аймағында 50-ден астам этностық топты қамтитын әртүрлі халықтар.

Орналасуы бойынша

Бұл 1775 жылы орыстар келгенге дейінгі этникалық аймақтарды көрсетеді. NECLS – «Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінде сөйлейтіндер», ал NWCLS – «Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінде сөйлейтіндер» дегенді білдіреді. Қазіргі тілдік ұлттар шамалы жасанды. Екі жүз жыл бұрын адамның адалдығы достарына, туыстарына, ауылына және басшысына болған, бірінші кезекте тілдік тобына емес. Дала, тау және жазықтың айырмашылығы тілдік айырмашылықтан әлдеқайда маңызды болды. Тек оңтүстік жартысында (және Дагестанның ең оңтүстік бөлігінде) ұйымдасқан мемлекеттер болды, көбінесе парсы немесе түрік вассалдары, және осы мемлекеттердің азы, болған жағдайда, тілдік топтарға сәйкес келді. Солтүстік жазықтары: Түркі тілді ноғай көшпелілері Кавказдың солтүстігіндегі даланың көбін алып жатты. 19 ғасырда олар оңтүстік-шығысқа қарай ығысып, қазіргі орнына жетті. Бұрынғыда шығыс даланың бір бөлігін 1618 жылы Жунгариядан көшіп келген буддалық моңғолдар – қалмақтар билеген. 1771 жылы көптегендері өздерінің түпкі отанына қайтып, қазіргі алыс солтүстік-шығыстағы орнына қоныстанды, ал олардың орнын уақытша ноғайлар басты. Оңтүстік-шығыста оқшауланған Терек казактары тұрды. Олардың қоныстары кейін Солтүстік Кавказ сызығына дейін өсті. Даланың ортасында бірнеше түркімендер болды. Солтүстік беткей: Батыс екі бөлігінің бірін 12 тайпаға бөлінген черкестер (NWCLS) биледі. Олар ұзақ уақыт бойы орыстарға қарсы тұрды және 1864 жылы олардың жүз мыңдаған адамдары Осман империясына қуылды. Олардың шығысында черкестерге ұқсас, бірақ басқа саяси құрылымы бар кабардалар (NWCLS) болды. Кіші Кабардия термині шығыс аймақты білдіреді. Шығыс черкес-кабардаларының оңтүстігінде 500 жыл бұрын жоғары тауларға қуылған үш топ болды. Қарашайлар мен Балқарлар бір-біріне ұқсас түркі тілдерінде сөйледі. Балқарлардың шығысында ежелгі аландардан тараған, болашақ Грузия әскери жолын бақылаған және христиандардың саны артып келе жатқан осетиндер болды. Болашақ тас жолдың шығысында чешендерге ұқсас ингуштер (NECLS) солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан. Шығыстағы көптеген чешендер кейін орыстарға қарсы ұзаққа созылған Мурид соғысын бастады. Ингуш-чешендердің оңтүстігіндегі шағын топтар үшін төмендегі Оңтүстік беткейді қараңыз. Шығыс жағалауында түркілік кумиктер мекендеген. Тау Дагестаны: Тау Дагестанының барлық халқы, таттардан басқа, NECLS болды. Солтүстік-батысында аварларға ұқсас бірнеше шағын тілдік топтар (цез халқы (дидо) және анди халқы) болды. Олардың оңтүстік-шығысында Мурид соғысында күрескен Хунзах хандығы бар көптеген аварлар болды. Оңтүстік-шығысында даргиндер, ал батысында Кумух хандығын билеген лактар болды. Самур бойында көптеген кіші топтары бар лезгиндер, содан кейін Бакуға дейін иран тілінде сөйлейтін таттар болды. Каспий жағалауы: Астраханнан Терек өзеніне дейін буддалық қалмақ көшпелілері мекендеген. Терек өзенінің бойында оқшауланған Терек казактары тұрды. Теректен Дербентке дейін түркі тілді кумиктер, Тәркиде мемлекетімен болды. Дербент қаласының өзінде көптеген ғасырлар бойы, 19 ғасырдың соңына дейін парсылар (персылар) басымдылықта болды. Дербенттен оңтүстікке қарай жағалаудағы жазықта аралас халық, көбінесе әзербайжандықтар («Транскавказдық татарлар»), ал Бакуден оңтүстікке қарай иран тілінде сөйлейтін таттар болды. Баку қаласы дамығанда таттар тек тауларда ғана көпшілікті құрады. Жағалаудан ішкі аймаққа қарай бірнеше ауылдары бар Тау еврейлері таттың бір түрін – юдео-татты сөйледі. Бакудың оңтүстігіндегі жазықтарды түркі тілді шииттер – әзербайжандықтар иеленді. Қазіргі Иран шекарасының екі жағында да иран тілінде сөйлейтін талыштар болды. Генетикалық зерттеулерге сүйенсек, Иранның солтүстігіндегі (Каспий теңізі маңындағы) гилаки және мазандеран этностары генетикалық жағынан армяндармен, грузиндермен және әзербайжандықтармен ұқсас екені дәлелденді. Бұл гилаки және мазандеран этностары Кавказ аймағынан қазіргі Иранның солтүстік бөлігіне көшіп келген адамдар екенін көрсетеді. Оңтүстік беткей: Қара теңіз жағалауы: Солтүстік-батысында таулар теңізге дейін төмендеді және халық черкестер болды. Оңтүстікке қарай жағалаудағы жазық кеңейіп, халық абхаздар болды, олар черкестерге ұқсас, бірақ грузин әсеріне ие болды. Оңтүстік беткей: Кавказдың оңтүстік жағында таулар тез жазыққа түседі және тек кішкентай өтпелі аймақ бар. Тұрғындары таулық салты бар грузиндер немесе оңтүстікке көшіп келген таулықтар болды. Свандықтар грузин таулықтары болды. Орталықта ирандық осетиндер оңтүстікке көшіп, үш жағынан грузиндермен қоршалған. Осетиндердің шығысында және ингуш-чешендердің оңтүстігінде тау жотасының екі жағында үш грузин таулық тобы болды: хевилер, хевсурлар және тушетиндер. Баттар тушетиндермен байланысты NECLS болды, ал кистілер таудың оңтүстігіндегі чешендер болды. Грузин-әзербайжан тілдік шекарасының жанында аварлар мен цахурлар (лезгиндер) болды, олар тауларды кесіп өткен. Цахурлармен ингилойлар немесе грузин тілінде сөйлейтін мұсылмандар байланысты болды. Солтүстік әзербайжандық аймақта бірнеше удилер немесе оңтүстік лезгиндер және Лахидж немесе оңтүстік таттарлары болды. Оңтүстік жазықтары: Батыс екі бөлігінің бірін ежелгі христиан халқы – грузиндер, бірегей тілде сөйлейтін болды. Шығыс бөлігін парсы әсерімен болған түркі тілді шииттер – әзербайжандықтар биледі. Грузин аймағының шетінде исламды қабылдаған немесе таулық салтын сақтаған грузин тілінде сөйлейтіндер болды. Армян таулы аймағы: Одан оңтүстікке қарай жер биіктей бастайды. Батысында лаз халқы немесе грузин мұсылмандары болды. Карста түркілер, күрдтер және армяндар болды. Армяндар, осы платоға атын берген, қазіргі Арменияда шоғырланған, бірақ көбінесе Кіші Азияның барлық жерінде азшылық ретінде тараған. Басты аймақтарының батысында түркілермен араласатын әзербайжандықтардың топтары болды. Күрдтер жартылай көшпелі малшылар, түрлі жерлерде шағын топтары және Карстың провинциясында және Нахчыванда шоғырланған. Соңғы оңтүстік-шығыста ирандық талыштар болды.