Кавказ халықтарының этникалық және тілдік әртүрлілігі
Ethnic groups in the Caucasus
Кавказ халықтары: 50-ден астам этникалық топтар, тілдер мен тарих. "Кавказдан" шыққандар туралы ғылыми емес зерттеулерге шолу. Этногенез бен тілдік жіктелу.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Кавказдық псевдонаулық нәсілдік зерттеулерде кавказдықтар – Кавказ аймағында 50-ден астам этностық топты қамтитын әртүрлі халықтар.
Diverse group comprising more than 50 ethnic groups
Caucasian in pseudoscientific racial studies
The peoples of the Caucasus, or Caucasians, are a diverse group comprising more than 50 ethnic groups throughout the Caucasus.
Орналасуы бойынша
Бұл 1775 жылы орыстар келгенге дейінгі этникалық аймақтарды көрсетеді. NECLS – «Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінде сөйлейтіндер», ал NWCLS – «Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінде сөйлейтіндер» дегенді білдіреді. Қазіргі тілдік ұлттар шамалы жасанды. Екі жүз жыл бұрын адамның адалдығы достарына, туыстарына, ауылына және басшысына болған, бірінші кезекте тілдік тобына емес. Дала, тау және жазықтың айырмашылығы тілдік айырмашылықтан әлдеқайда маңызды болды. Тек оңтүстік жартысында (және Дагестанның ең оңтүстік бөлігінде) ұйымдасқан мемлекеттер болды, көбінесе парсы немесе түрік вассалдары, және осы мемлекеттердің азы, болған жағдайда, тілдік топтарға сәйкес келді. Солтүстік жазықтары: Түркі тілді ноғай көшпелілері Кавказдың солтүстігіндегі даланың көбін алып жатты. 19 ғасырда олар оңтүстік-шығысқа қарай ығысып, қазіргі орнына жетті. Бұрынғыда шығыс даланың бір бөлігін 1618 жылы Жунгариядан көшіп келген буддалық моңғолдар – қалмақтар билеген. 1771 жылы көптегендері өздерінің түпкі отанына қайтып, қазіргі алыс солтүстік-шығыстағы орнына қоныстанды, ал олардың орнын уақытша ноғайлар басты. Оңтүстік-шығыста оқшауланған Терек казактары тұрды. Олардың қоныстары кейін Солтүстік Кавказ сызығына дейін өсті. Даланың ортасында бірнеше түркімендер болды. Солтүстік беткей: Батыс екі бөлігінің бірін 12 тайпаға бөлінген черкестер (NWCLS) биледі. Олар ұзақ уақыт бойы орыстарға қарсы тұрды және 1864 жылы олардың жүз мыңдаған адамдары Осман империясына қуылды. Олардың шығысында черкестерге ұқсас, бірақ басқа саяси құрылымы бар кабардалар (NWCLS) болды. Кіші Кабардия термині шығыс аймақты білдіреді. Шығыс черкес-кабардаларының оңтүстігінде 500 жыл бұрын жоғары тауларға қуылған үш топ болды. Қарашайлар мен Балқарлар бір-біріне ұқсас түркі тілдерінде сөйледі. Балқарлардың шығысында ежелгі аландардан тараған, болашақ Грузия әскери жолын бақылаған және христиандардың саны артып келе жатқан осетиндер болды. Болашақ тас жолдың шығысында чешендерге ұқсас ингуштер (NECLS) солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан. Шығыстағы көптеген чешендер кейін орыстарға қарсы ұзаққа созылған Мурид соғысын бастады. Ингуш-чешендердің оңтүстігіндегі шағын топтар үшін төмендегі Оңтүстік беткейді қараңыз. Шығыс жағалауында түркілік кумиктер мекендеген. Тау Дагестаны: Тау Дагестанының барлық халқы, таттардан басқа, NECLS болды. Солтүстік-батысында аварларға ұқсас бірнеше шағын тілдік топтар (цез халқы (дидо) және анди халқы) болды. Олардың оңтүстік-шығысында Мурид соғысында күрескен Хунзах хандығы бар көптеген аварлар болды. Оңтүстік-шығысында даргиндер, ал батысында Кумух хандығын билеген лактар болды. Самур бойында көптеген кіші топтары бар лезгиндер, содан кейін Бакуға дейін иран тілінде сөйлейтін таттар болды. Каспий жағалауы: Астраханнан Терек өзеніне дейін буддалық қалмақ көшпелілері мекендеген. Терек өзенінің бойында оқшауланған Терек казактары тұрды. Теректен Дербентке дейін түркі тілді кумиктер, Тәркиде мемлекетімен болды. Дербент қаласының өзінде көптеген ғасырлар бойы, 19 ғасырдың соңына дейін парсылар (персылар) басымдылықта болды. Дербенттен оңтүстікке қарай жағалаудағы жазықта аралас халық, көбінесе әзербайжандықтар («Транскавказдық татарлар»), ал Бакуден оңтүстікке қарай иран тілінде сөйлейтін таттар болды. Баку қаласы дамығанда таттар тек тауларда ғана көпшілікті құрады. Жағалаудан ішкі аймаққа қарай бірнеше ауылдары бар Тау еврейлері таттың бір түрін – юдео-татты сөйледі. Бакудың оңтүстігіндегі жазықтарды түркі тілді шииттер – әзербайжандықтар иеленді. Қазіргі Иран шекарасының екі жағында да иран тілінде сөйлейтін талыштар болды. Генетикалық зерттеулерге сүйенсек, Иранның солтүстігіндегі (Каспий теңізі маңындағы) гилаки және мазандеран этностары генетикалық жағынан армяндармен, грузиндермен және әзербайжандықтармен ұқсас екені дәлелденді. Бұл гилаки және мазандеран этностары Кавказ аймағынан қазіргі Иранның солтүстік бөлігіне көшіп келген адамдар екенін көрсетеді. Оңтүстік беткей: Қара теңіз жағалауы: Солтүстік-батысында таулар теңізге дейін төмендеді және халық черкестер болды. Оңтүстікке қарай жағалаудағы жазық кеңейіп, халық абхаздар болды, олар черкестерге ұқсас, бірақ грузин әсеріне ие болды. Оңтүстік беткей: Кавказдың оңтүстік жағында таулар тез жазыққа түседі және тек кішкентай өтпелі аймақ бар. Тұрғындары таулық салты бар грузиндер немесе оңтүстікке көшіп келген таулықтар болды. Свандықтар грузин таулықтары болды. Орталықта ирандық осетиндер оңтүстікке көшіп, үш жағынан грузиндермен қоршалған. Осетиндердің шығысында және ингуш-чешендердің оңтүстігінде тау жотасының екі жағында үш грузин таулық тобы болды: хевилер, хевсурлар және тушетиндер. Баттар тушетиндермен байланысты NECLS болды, ал кистілер таудың оңтүстігіндегі чешендер болды. Грузин-әзербайжан тілдік шекарасының жанында аварлар мен цахурлар (лезгиндер) болды, олар тауларды кесіп өткен. Цахурлармен ингилойлар немесе грузин тілінде сөйлейтін мұсылмандар байланысты болды. Солтүстік әзербайжандық аймақта бірнеше удилер немесе оңтүстік лезгиндер және Лахидж немесе оңтүстік таттарлары болды. Оңтүстік жазықтары: Батыс екі бөлігінің бірін ежелгі христиан халқы – грузиндер, бірегей тілде сөйлейтін болды. Шығыс бөлігін парсы әсерімен болған түркі тілді шииттер – әзербайжандықтар биледі. Грузин аймағының шетінде исламды қабылдаған немесе таулық салтын сақтаған грузин тілінде сөйлейтіндер болды. Армян таулы аймағы: Одан оңтүстікке қарай жер биіктей бастайды. Батысында лаз халқы немесе грузин мұсылмандары болды. Карста түркілер, күрдтер және армяндар болды. Армяндар, осы платоға атын берген, қазіргі Арменияда шоғырланған, бірақ көбінесе Кіші Азияның барлық жерінде азшылық ретінде тараған. Басты аймақтарының батысында түркілермен араласатын әзербайжандықтардың топтары болды. Күрдтер жартылай көшпелі малшылар, түрлі жерлерде шағын топтары және Карстың провинциясында және Нахчыванда шоғырланған. Соңғы оңтүстік-шығыста ирандық талыштар болды.
This gives ethnic locations about 1775 before the Russians came. NECLS means 'Northeast Caucasian Language Speakers' and NWCLS means 'Northwest Caucasian Language Speakers'. The linguistic nationalities that we now recognise are somewhat artificial. Two hundred years, ago a person's loyalty was to their friends, kin, village and chief and not primarily to their language group. The difference between steppe, mountain and plain was far more important than difference of language. Only the southern half (and the southernmost part of Dagestan) had organized states, usually Persian or Turkish vassals and few, if any, of these states corresponded well to language groups. Northern Lowlands: The Turkic speaking Nogai nomads occupied almost all of the steppe north of the Caucasus. In the nineteenth century they were pushed far southeast to their present location. Formerly part of the eastern steppe was occupied by Kalmyks – Buddhist Mongols who migrated from Dzungaria about 1618. In 1771 many returned to their original homeland and they contracted to their present location in the far northeast, Nogais temporarily taking their place. In the southeast were the isolated Terek Cossacks. Their settlements later grew into the North Caucasus Line. There were a few Turkmens in the center of the steppe. North Slope: The western two thirds was occupied by Circassians – NWCLS divided into twelve or so tribes. They long resisted the Russians and in 1864 several hundred thousand of them were expelled to the Ottoman Empire. To their east were the Kabardians – NWCLS similar to the Circassians but with a different political organization. The term Lesser Kabardia refers to the eastern area. South of the eastern Circassian Kabardians were three groups that seem to have been driven into the high mountains about 500 years previously. The Karachays and Balkars spoke similar Turkic languages. East of the Balkars were the Ossetians – Iranian speakers descended from the ancient Alans who controlled the future Georgian Military Road and had a growing Christian minority. East of the future highway was a north south band of Ingush – NECLS similar to the Chechens. The numerous Chechens to the east were later to wage the long Murid War against the Russians. For the small groups south of the Ingush Chechens see South Slope below. To the east along the coast were the Turkic Kumyks. Mountain Dagestan: All the peoples of mountain Dagestan were NECLS except the Tats. In the northwest were a number of small language groups (Tsez people (Dido) and Andi people), similar to the Avars. To their southeast were the numerous Avars with a khanate at Khunzakh who fought in the Murid War. Southeast were the Dargins and west of them the Laks who held the Kumukh Khanate. Southeast along the Samur were the Lezgins with many subgroups and then the Iranian speaking Tats down to Baku. Caspian Coast: From Astrakhan to the Terek River there were the Buddhist Kalmyk nomads. Along the Terek were the isolated Terek Cossacks. From the Terek to Derbent were the Turkic speaking Kumyks with a state at Tarki. The town of Derbent itself had a majority Persian (персы) population, as it had for many centuries, until the late 19th century. On the coastal plain south of Derbent was a mixed population, mostly Azeri ("Transcaucasian Tatar"), and further south to Baku were the Iranian speaking Tats. When Baku became a boom town the Tats retained a majority only in the mountains. The Mountain Jews, who had a number of villages inland from the coast, spoke a form of Tat called Judeo Tat. The lowlands south of Baku were held by Azerbaijanis, Turkic speaking Shiites. On both sides of the current Iranian border were the Iranian speaking Talysh. Based on genetic studies the Gilaki and Mazanderani ethnic groups in northern Iran (near the Caspian Sea) have been proven to be genetically similar to Armenians, Georgians and Azeris. This indicates that the Gilaki and Mazanderani ethnic groups are people that immigrated from the Caucasus region to what is now northern Iran. South Slope: Black Sea coast: In the northwest the mountains came down to the sea and the population was Circassian. Southward the coastal plain broadened and the population was Abkhazians – similar to the Circassians but under Georgian influence. South Slope proper: On the south side of the Caucasus the mountains fall quickly to the plains and there is only a small transition zone. The inhabitants were either Georgians with mountain customs or northern mountaineers who had moved south. The Svans were Georgian mountaineers. In the center the Iranian Ossets had moved south and were surrounded on three sides by Georgians. East of the Ossets and south of the Ingush Chechens were three groups of Georgian mountaineers on both sides of the mountain crest: Khevi, Khevsurs, and Tushetians. The Bats were NECLS entangled with the Tushetians and the Kists were Chechens south of the mountains. Near the Georgian Azeri linguistic border there were some Avars and Tsakhurs (Lezgians) who had crossed the mountains. Associated with the Tsakhurs were the Ingiloy or Georgian speaking Muslims. In the north Azeri area were a few Udis or southern Lezgians and Lakhij or southern Tats. Southern Lowlands: The western two thirds were occupied by Georgians – an ancient Christian people with a unique language. The eastern third was Azerbaijanis – a group of Turkic speaking Shiites under Persian influence. On the fringe of the Georgian area were Georgian speakers who had either adopted Islam or mountain customs. Armenian Highlands: Further South, the land becomes higher. In the west were the Laz people or Georgian Muslims. In Kars province there were Turks, Kurds and Armenians. The Armenians, which gave the plateau its namesake, were somewhat concentrated in the present day Armenia but were mostly spread out as a minority all over Asia Minor. There were groups of Azeris west of their main area who tended to blend with the Turks. The Kurds were semi nomadic shepherds with small groups in various places and concentrations in Kars province and Nakhchivan. In the far southeast were the Iranian Talysh.