Кіріспе

Әзірбайжандық лирикалық ақын Хуршидбану Натаван (6 тамыз 1832 – 2 қазан 1897) – әзірбайжан ақыны және қайырымдылық жасаушы. Ол Әзірбайжанның ең көрнекті лирикалық ақындарының бірі саналады. Оның өлеңдері әзірбайжан немесе парсы тілінде жазылған, ең белгілі туындылары – лирикалық ғазалдары. Натаван – Қарабақ хандығының соңғы билеушісі Мехдигулу ханның қызы (1748–1822).

Өмір

Натаван 1832 жылғы 5 тамызда қазіргі Әзірбайжанның Шуша қаласында, Қарабақ аймағында Мехдигулу ханның (1763–1845) және Бадыр Жан Бегүмнің (1802–1861) отбасында дүниеге келді. Отбасындағы жалғыз бала болғандықтан және Панах Әли ханның ұрпағы болғандықтан, ол Қарабақ ханының жалғыз мұрагері болды және көпшілікке «ханның қызы» ретінде танымал еді. Оның аты Хуршид Бану (خورشیدبانو) парсы тілінен шыққан және «Күн әйелi» деген мағына береді. Оның Натаван (ناتوان) деген қаламы да парсы тілінен келген, ол «күшсiз» дегенді білдіреді. Ол әжесі Хуршуд Бегүмнің, Жәвад ханның қызының құрметіне аталған. Әкесінің қайтысынан кейін 14 жасында ол 1315 шаңырақты, 41 көшпелі жерді және жеті ауылды қамтитын, әкесінен мол мүлікті мұраға алды. Ол әпкесі Гаухар ағаның қамқорлығына берілді, ол оған музыка, поэзия және сурет салуды үйретті. 1847 жылы ол кумык ақсүйекі Кхасай Уцмиевке үйленген болуы мүмкін. 1861 жылы анасы Бадыр Жан Бегүмнің қайтысынан кейін ол тағы тоғыз ауыл мұраға алды. Ол Шушада және бүкіл Әзірбайжанда алғашқы әдеби үйірмелерді құрып, оларға демеушілік етті. Олардың бірі «Маджлис-и Унс» («Достар үйі») деп аталды.

Натаван белсенді түрде қайырымдылықпен айналысып, Қарабақтың әлеуметтік және мәдени дамуын ынталандырды. Оның ең танымал істерінің бірі – 1872 жылы Шушада салынған су құбыры, ол қала тұрғындарының су мәселесін шешті. Сол кездегі ресейлік «Кавказ» газеті былай деп жазды: «Хуршид Бану Бегүм шушалықтардың естелігінде мәңгілік із қалдырды және оның даңқы ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын болады». Натаванның атақты Шуша ақ тастарынан салынған су құбыры қала тұрғындары арасында «Натаван бұлақтары» деп аталды және қорғалатын тарихи ескерткіштер саналды. Натаван сонымен қатар атақты Қарабақ жылқысының тұқымын дамытуға және танымал етуге үлкен үлес қосты. Натаванның Қарабақ жылқылары 1867 жылғы Универсалды көрмеге, 1869 жылғы Мәскеудегі ауыл шаруашылығы көрмесіне, 1882 жылғы Тбилисидегі көрмеге қатысып, алтын медальдармен және құрмет грамоталарымен марапатталды. 1869 жылғы Екінші Бүкілресейлік көрмеде Қарабақ жылқылары да марапатталды: Меймун – күміс медаль, Тоқмақ – қола медаль. Париждегі Универсалды көрмеде (1867) Хан күміс медаль алды. Натаванның ғазалдары мен рубаиларының негізгі тақырыптары – гуманизм, мейірімділік, достық және махаббат. Бұл лирикалық романтикалық өлеңдер отбасында бақытсыз болған және ұлын жоғалтқан әйелдің сезімдері мен күйзелісін көрсетеді. Көптеген өлеңдер қазіргі халық әндерінде қолданылады.

Хуршидбану Натаванның қабірі

Натаван 1897 жылғы 2 қазанда Шушада қайтыс болды. Ол Ағдамдағы Имарат зиратында жерленген. Бірінші Таулы Қарабақ соғысынан кейін Армения күштері Ағдам ауданын басып алғаннан кейін оның қабірі зақымдалды. 2021 жылғы қаңтарда, 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысынан кейін аудан Әзербайжанның бақылауына қайтарылғаннан соң, француз-ирандық әзербайжандық фотожурналист Реза Деғати Ағдамға сапары барысында зираттың қиратылғанын, ал Хуршидбану Натаванның қабірі тоналғанын және сүйектерінің жоғалып кеткенін хабарлады.