Кіріспе

Қазан төңкерісінен кейін енгізілген шендер Кеңес Одағының әскери шендері 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін енгізілді. Сол кезде Ресей империясының шендер тізімі, сондай-ақ Кеңес Одағына дейінгі Ресей ақсүйектерінің жеңілдіктері жойылды. Революциядан кейін бірден жеке әскери шендер лауазымдық атаулардың аббревиатурасы болған лауазымдық шендер жүйесімен ауыстырылды. Мысалы, KomKor – корпус командирі, KomDiv – дивизия командирі, KomBrig – бригада командирі, KomBat – батальон командирі және т.б. Бұл аббревиатуралар ресми емес лауазымдық атаулар ретінде бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. 1935 жылы жеке шендер қайта енгізіліп, 1940 жылдың мамырында генерал шендері қайта орнатылды. Бірқатар өзгерістерге ұшыраса да, бұл шендер Ресей империясының шендеріне негізделген. Императорлық үлгідегі өзгертілген шендердің белгілері 1943 жылы қайта енгізілді. Кеңес шендері 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін қолданыстан шықты, бірақ қазіргі Ресей Федерациясы мен Украинаның әскери шендері мен белгілері кеңес жүйесінен көбінесе алынған.

1918-1935 жылдар

Қызыл Армия революция барысында кәсіби офицерлер корпусын "царизм мұрасы" деп тастап кетті. Әсіресе, большевиктер "офицер" деген сөзді қолдануды сынап, оның орнына "командир" деген сөзді пайдаланды. Қызыл Армия эполеттер мен шендерден бас тартып, "дивизия командирі", "корпус командирі" және осы сияқты функционалдық атауларды қолданды. 1924 жылы бұл жүйені "қызмет категорияларымен" толықтырды, K 1 (ең төменгі) дейін K 14 (ең жоғары) дейін. Қызмет категориялары, негізінен, жасырын шендер ретінде жұмыс істеді: олар командирдің тәжірибесі мен біліктілігін көрсететін. Енді белгі командирдің лауазымын емес, оның категориясын білдіретін. Дегенмен, командирлерге тілдесу үшін функционалдық атауларды қолдану қажет болды, бұл "корпус штабы бастығының орынбасары" сияқты қиындық тудыруы мүмкін. Егер командирдің лауазымын білмесе, оның мүмкін болатын лауазымдарының бірін қолдануға болады, мысалы: K 9 үшін "полк командирі". Бұл шендік жүйе он жылға дейін сақталды.

1935-1940 жылдар

1935 жылы 22 қыркүйекте Қызыл Армия әскери қызмет санаттарын жойып, жекелеген шендерді енгізді. Бірақ, бұл шендерде лауазымдық атаулар мен дәстүрлі шендердің ерекше үйлесімі қолданылды. Мысалы, шендерге "Лейтенант" және "Комдив" (Комдив, дивизия командирі) кірді. Саяси офицерлердің (мысалы, "бригада комиссары", "2-дәрежелі армия комиссары"), техникалық корпус қызметкерлерінің (мысалы, "3-дәрежелі инженер", "дивизия инженері"), әкімшілік, медициналық және басқа да жауынгерлік емес бөлімдердің шендерінде де осындай күрделіліктер туды. Шендерді белгілеу үшін жең мен жағаға төңкерілген шеврон мен белгілер қолданылды. Сонымен қатар, Кеңес Одағының маршалы шені де енгізілді.

1940-1943 жылдар

1940 жылдың 7 мамырында жүйеге тағы өзгерістер енгізілді. "Генерал" немесе "Адмирал" шендері Combrig, Comdiv, Comcor, Comandarm жоғары функционалдық шендерін ығыстырды; ал басқа жоғары функционалдық шендер ("Дивизия комиссары", "Дивизия инженері" сияқты) өзгеріссіз қалды. Әскер түрі немесе қызмет саласы бойынша айырмашылықтар сақталды (мысалы, кавалерия генералы, бронетанктік әскерлер маршалы). 1940 жылдың 2 қарашасында жүйе тағы да өзгертіліп, сержанттардың функционалдық шендері жойылып, подполковник шені қайта енгізілді. Көбінесе жаңа жүйе Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін Ресей империясының армиясы қолданған жүйені қалпына келтірді. 1942 жылдың басында техникалық және әкімшілік корпустағы барлық функционалдық шендер штаттық шендерге айналды (мысалы, "Инженер-майор", "Инженер-полковник", "Интенданттық қызмет капитаны" және т.б.). 1942 жылдың 9 қазанында билік әскери комиссарлар жүйесін және комиссар шендерін жойды, олар толығымен офицерлер корпусына енгізілді. Функционалдық шендер тек медициналық, ветеринариялық және заң қызметі корпустарында сақталды, ал қатардағы әскер мен сержанттар үшін негізгі шен – қатардағы әскерші болды.

1943-1955 жылдар

1943 жылдың басында жүйе біріктіріліп, қалған барлық функционалдық шендер жойылды. "Офицер" сөзі ресми түрде бекітілді, сонымен қатар бұрынғы шендердің белгілерін алмастырған, бұрынғы Ресей империясы әскерінің үлгісіндегі эполеттер енгізілді, ал маршал және бас маршал шендері Қызыл Армияның түрлі әскер түрлері мен бағындары үшін құрылды. Жаяу әскерінен басқа (дегенмен артиллерия бөлімі 1942 жылы алғашқысы болды), барлық маршал және бас маршал шендері армия генералына теңестірілді. 1943 жылғы шендер мен белгілер КСРО тарағанға дейін көп өзгерген жоқ; қазіргі Ресей құрлық әскерлері көбінесе осы жүйені қолданады. Бұрынғы функционалдық шендер – жауынгерлік (батальон немесе батарея командирі), комбриг (бригада командирі) және комдив (дивизия командирі) бейресми түрде қолданылып келеді. Соғыстан кейін қарулы күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы ретіндегі Жозеф Сталинге Кеңес Одағының генерал-симусы шені ұсынылды, бірақ ол бірнеше рет осы шеннен бас тартты. Шеннің белгісінде КСРО гербі үлкен маршал жұлдызының үстінде, гүл шоғырымен оралып тұрды.

1955-1991 жылдар

1963 жылы Армия мен Әуе күшіндегі барлық Starshina белгілері соңғы түріне өзгертілді. 1970 жылы барлық старшиналар толық уақытты аға сержанттар және қатардағы әскери қызметшілерге айналды, ал Прапорщик сатысы Уоррант офицер сатысына өтті, кейін 1981 жылы жоғары шенділер үшін Аға Прапорщик сатысы құрылды. 1974 жылы Армия генералдарының иық белгілеріндегі төрт жұлдыздың орнына бір жұлдыз болды. Осы реформалардың нәтижесінде қалыптасқан сатылар құрылымы Одақтың тарауына дейін сақталды және қазіргі Ресей Құрлық әскерлерінің сатыларының негізі болып табылады. Бұл сатылар 1918 жылы Кеңес Әуе күштерінің және Кеңес Әуе қорғаныс күштерінің (1932-1949 жылдары Кеңес Әуе күштері мен Қызыл Армия құрамында, 1949 жылы тәуелсіз тармақ, ал 1954 жылдан бастап Кеңес Қарулы Күштерінің толыққанды күші) негізгі сатылары болды, ал 1991 жылдан бастап Ресей Әуе күштерінің (1998 жылдан бастап Әуе қорғаныс күштерін қоса) және 2001 жылдан бастап Ресей Әуе-ғарыш қорғаныс күштерінің (бұрынғы Ғарыш күштері) қазіргі сатыларының негізіне айналды. Бір ғана ерекшелік – Авиация маршалы және Бас Авиация маршалы шендері қолданылды, олар 1993 жылы соңғысы ең жоғары офицерлік шен болғанға дейін Армия генералы шенін алмастырды.

Әскери-теңіз дәрежелері мен ставкалары

1918 жылы Кеңес теңіз флоты, бұрынғы большевик теңізшілер мен офицерлерден, Кеңес халық комиссарлары кеңесінің декретімен Жұмысшы және шаруалардың Қызыл флоты ретінде құрылды. Шендер мен лауазымдар, армиядағыдай, офицерлер, старшиналар және теңізшілердің жеке лауазымдары болды. Осы жаңа флотқа қосылған Императорлық Ресей теңіз флотының (IRN) бұрынғы офицерлері өз шендерін "б." әрпімен сақтап қалды, ол "бұрынғы" дегенді білдірді, ал жаңа офицерлер лауазымдық шендерімен аталатын болды. 1925 жылға дейін осылай болды, содан кейін жаңа шендер мен лауазымдар енгізілді. 1918-1925 жылдардағы шендердің белгілері жең мен манжетте орналастырылды. 1935 жылы көптеген офицерлік шендер қайта жаңғыртылды, бірақ жоғары шенді офицерлер мен жаңа старшина шені – "Бөлім командирі" қалпына келтірілмеді. Алайда, "Старшина" шені сақталды. 1939 жылы барлық флаг-офицерлік шендер қайта орнатылды, ал мичман теңіз флотының ең жоғары шені болды. Ұлы Отан соғысы кезінде барлық қызылфлотшылар теңізшілерге айналды, яғни тағы бір шен өзгерісі болды. 1943 жылы флот пен құрлық әскерлеріндегі барлық теңіз шендері біркелкі болды. Ерекшелігі, Кеңес теңіз жаяу әскері, Кеңес теңіз авиациясы және басқа да құрлықтағы қызметтердің шендері Қызыл Армиядағыдай болды, бірақ шен белгілері біркелкі болды. Сол кезде "Флот адмиралы" шені де құрылды. Шен белгілері енді эполеттерде де көрінді: қара түсті күнделікті киімге, ал толық және салтанатты киімге – қою көк және алтын түсті, авиацияға – көк шекаралы, жағалау қорғанысы мен теңіз жаяу әскеріне – қызыл шекаралы болды. 1952 жылы жоғары әскери шендердің (1972 жылға дейін – мичман, ал содан кейін – Бас кеме старшинасы) белгісі соңғы дизайнына ие болды. 1955 жылы "Флот адмиралы" шені "Совет Одағының Флот адмиралы" болып өзгертілді және бұл шен Совет Одағының маршалына теңестірілді. Келесі онжылдықта флот адмиралдары мен барлық офицерлердің жеңіндегі белгілер өзгерді, себебі "Флот адмиралы" шені қайта жаңғыртылды, енді ол адмирал мен Совет Одағының Флот адмиралы арасында болды. 1972 жылы мичманның мәртебесі офицерлік құрамға көтерілді, ал Бас кеме старшиналары бұрынғы рөльдерін, яғни жоғары әскери шендерді алмастырды.

Басқа елдердің реттік жүйелеріне әсер етуі

Кеңес дәрежелері мен белгілері (1943 жылдан кейін) Императорлық Ресейдің дәрежелеріне негізделген, бұл императорлық Жапония, Таиланд, Грекия, Сербия және Болгариядағы дәрежелер жүйесіне әсер етті. Алғашқы үш мемлекет кейіннен өз даму жолын таңдаған болса, болгарлар соңғы кезге дейін ресейлік және (пост) кеңес дәстүрінің ықпалында болды. Совет өкіметінің ықпалымен 1943 жылы қалыптасқан реттік жүйелер Моңғолия мен Тувада қалыптасты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Еуропаның көптеген елдері дәстүрлі белгілерін кеңестік үлгіге ауыстырған кезде, басқа елдердің атақ-даңқы мен белгілеріне кеңестік ықпал ең жоғары деңгейге жетті. Югославия 1951 жылы Сталин блогынан бөлініп шыққаннан кейін кеңестік стильдегі белгілерді тастады; басқа елдер Сталиннің өлімінен кейін көп ұзамай бұрынғы дизайндарға оралды (1956-1958). Варшава блогы елдерінің ішінде тек Польша мен Шығыс Германия ғана соғыс алдындағы киім үлгісіне адал болып қалды. Албания 1966 жылға дейін совет жүйесін сақтады, содан кейін дәрежелер мен белгілер мүлдем жойылды. Румыния 1989 жылғы революцияға дейін советтік дәрежелер жүйесін сақтады. Варшава Альянсынан тыс жерлерде кеңестердің дәрежелер мен белгілер жүйесі келесі елдерге әсер етті: Қытай (1958 жылға дейін және 1988 жылдан кейін), Шығыс Түркістан (таныс алынбаған, Қытайдың бөлігі), Солтүстік Корея, Вьетнам (жолақтары тік емес, көлденең), Лаос (жоғары шенді офицерлер екі жіңішке жолақтың орнына кең жолақпен), Кампучия (1979-1993), Ауғанстан (жоғары шенді офицерлер тік емес, көлденең жолақпен), Оңтүстік Йемен (1985-1990), Моңғолия және Куба (соңғы екі ел посткеңестік кезеңде дизайнын сәл өзгертті, бірақ кеңестік үлгілерді тану әлі де оңай). Африкадағы кеңесшіл режимдер Буркина-Фасода (Томас Санкара басшылығымен) және Мозамбикте (Самора Машел басшылығымен) кеңес стиліндегі белгілерді қолданған, бірақ саяси жағдай өзгерген кезде олардан бас тартты. Қазіргі уақытта Конго, Эфиопия және Эритрея әлі күнге дейін кеңестік жүйедегі дәрежелерді сақтап келеді, бірақ сәл өзгертілген дизайнмен (офицерлердің жолақтары тік емес, көлденең). Көптеген посткеңестік елдер кеңестік үлгідегі дәрежелер мен белгілер жүйесін сақтады, Балтық елдері (өздерінің кеңестік кезеңге дейінгі дәрежелер жүйесін қалпына келтірді), Әзірбайжан (өз униформасы мен дәрежелерін армян униформасынан ерекшелендіруді қалады), Грузия және Украина (Грузия мен Украинада 2003 және 2016 жылдарға дейін кеңестік үлгідегі дизайн қолданылды) басқаларынан ерекшеленеді.