Кіріспе
Теориялық үлгі алу – теорияны жасау мақсатымен деректерді жинау процесі. Осы процесте талдаушы кодтарды жинап, деректерді талдайды және теория қалыптасқан сайын, қандай деректерді жинау керектігін және оларды қайдан табуға болатынын анықтайды. Деректерді жинаудың алғашқы кезеңі көбінесе жалпы тақырыпқа немесе проблемалық аймаққа байланысты болады, бұл талдаушының зерттелетін салаға деген жалпы көзқарасына негізделеді. Бастапқы шешімдер алдын ала құрылған теориялық аясқа сүйенбеуі керек. Зерттеуші зерттеуге қатысты негізгі ұғымдар мен ерекшеліктерді анықтаудан бастайды, бұл зерттеу үшін база құрайды. Зерттеуші теориялық тұрғыдан сезімтал болуы тиіс, осылайша деректер жиналғанда пайда болатын теорияны тұжырымдап, қалыптастыра алады. Теорияның нақты бір жақтарымен ғана шектеліп қалмауға сақ болу керек, себебі бұл зерттеушіні теорияның басқа да ұғымдары мен жақтарына немқұрайлы етеді. Осы үлгі алу әдісіндегі басты сұрақ: зерттеуші деректерді жинау кезінде келесі кезекте қай топтарға жүгінуі керек және неліктен?
Теориялық сынама алу тарихы
Чениц пен Свонсонның (1986) сөзінше, теориялық үлгі алу 1967 жылы Глейзер мен Штраус алғаш рет қалыптастырған негізделген теорияның дамуымен бірге пайда болды. Негізделген теория – әртүрлі әлеуметтік және психологиялық құбылыстарды түсіну мақсатында түсіндірме теорияны жасау үшін сапалық деректерді жинау және талдауға бағытталған зерттеу тәсілі. Оның негізгі міндеті – теориялық үлгі алу арқылы алынған деректерді үнемі салыстырып талдау негізінде теорияны дамыту болып табылады.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Теориялық сынаманың басты артықшылығы – зерттеу саласында теория құруға тырысқан жағдайда зерттеудің сенімділігін арттыруында. Теориялық сынаманы қолдану деректерді жинау және талдау процесіне құрылым береді. Ол санаттар мен олардың арақатынастарын зерттеу үшін қосымша деректерді жинау қажеттігіне негізделген, сондай-ақ санаттың өкілдік ету деңгейін қамтамасыз етеді. Теориялық сынама индуктивті де, дедуктивті де сипаттамаға ие. Зерттеуші зерттеу процесінің басында жоспарларын өзгерте алатындықтан, бұл әдіс өте икемді, нәтижесінде жиналған деректер өрісте болып жатқан жағдайды көрсетеді. Осы сынама алу әдісімен байланысты кейбір кемшіліктер де болуы мүмкін. Бұл жоғары деңгейде жүйеленген әдіс болғандықтан, теориялық сынаманы қолдану үшін басқа сынама алу әдістерімен салыстырғанда көбірек уақыт және қаржы сияқты ресурстар қажет. Бұл өте күрделі әдіс және оны түсіну қиын. Санаттарды тереңдету үшін зерттеуші басқа жерге көшеді, бұл санаттың кеңдігін арттыруға бағытталған, бірақ бұл жаңадан бастағандар үшін тым күрделі болып көрінеді және қиындықтар тудыруы мүмкін.
Теориялық сынама алудың қолданылуы
Бастапқыда теориялық сынама тек теория құрудың прагматикалық мақсаты үшін қолданылады. Кез келген салада толыққанды анықталған теорияны зерттеу арқылы кең көлемді түсінуге қол жеткізу теориялық сынамалауды қажет етеді. Ол алдымен проблемалық аймаққа, содан кейін негізделген теорияның негізін құруға қажетті әртүрлі тәсілдерге назар аударады. Мысалы, сенімді ер адамдардың болашақ нысандарға қалай қарайтыны, полиция қызметкерлерінің африкалық текті адамдарға қалай қарайтыны немесе медициналық мектептегі студенттердің қалай дәрігерге айналатыны зерттеушінің бастапқы теориялық негіздеріне байланысты. Теориялық сынама алу теориялық деректерді жинау кезінде анықталатын әртүрлі зерттеу сұрақтарын зерттеуге көмектеседі. Glaser және Holton (2004) бойынша, теориялық сынамаға бағытталған деректерді жинауға бейімділігі бар негізделген теория алғаш рет сапалық сынамадан туындаған. Теориялық сынама алу әдістері қазіргі кезде денсаулық сақтау зерттеулерінде қолданылатын негізделген теорияның жеңілдетілген нұсқасы ретінде қарастырылады, онда зерттеуші белгілі бір популяциядағы белгілі бір аурудың пайда болу себептерін анықтағысы келеді. Sandelowski (1995) айтқандай, теориялық сынама алуды мақсатты сынама алу деп қате түсіну жиі кездеседі, бірақ теориялық сынама алудың қолданылуы кең ауқымды. Сондай-ақ, теориялық зерттеудегі қажеттіліктер мен өзгерістерге сәйкес теориялық сынама алу үшін қатысушыларды іріктеу критерийлері өзгеріп отырады. Теориялық сынама алу мақсатқа бағытталған және ол өзінің қызметін жаңадан пайда болатын теория негізінде жүзеге асырады. Теориялық зерттеудің басты мақсаты – теориялық сынама алу арқылы алынған деректерді тұрақты салыстыру арқылы талдап, теорияны жақсырақ түсіну үшін оның дамуын пайдалану болып табылады.
Теориялық қанығу
Қанығу ұғымы алғаш рет негізделген теория аясында теориялық қанығу ретінде анықталды. Сапалық зерттеулерде қанығу сөзі дерек қанығу, тақырыптық қанығу, теориялық қанығу және тұжырымдамалық қанығу сияқты терминдермен шамамен бірдей мағынада кеңінен қолданылады. Қанығуды деректердің толықтығы деп қарапайым түрде анықтауға болады. Бұл зерттеуші қосымша деректерден жаңа мәлімет алмаған кезде туындайды. Қанығу нүктесі сапалық зерттеудегі үлгінің мөлшерін анықтайды, себебі ол жан-жақты талдау үшін жеткілікті дерек жиналғандығын көрсетеді. Дегенмен, қанығуға жету үшін қажетті дерек көлемін анықтайтын нақты өлшемдер немесе стандартты тесттер жоқ. Мысалы, көптеген феноменографиялық зерттеулерде теориялық қанығу көбінесе 15-30 қатысушыдан кейін жетеді, ал басқа әдістерде одан да аз немесе көп қатысушы қажет болуы мүмкін.
Теориялық сынама алудың үлгісі
Теориялық үлгі алудың мысалын 1960 жылдары Глейзер мен Штраус ең жақсы сипаттады. Бұл – «Өлімге деген саналылық» зерттеулерінен алынған жазба. Онда зерттеу процесінде деректерді іздеудің белсенді болуы түсіндіріледі, себебі зерттеуші басқа да маңызды теориялық сұрақтарды терең зерттейді.
“Visits to the various medical services were scheduled as follows: I wished first to look at services that minimized patient awareness (and so first looked at premature baby service and then a neurosurgical service where patients were frequently comatose). I wished next to look at dying in a situation where expectancy of the staff was great and dying was quick, so I observed on an Intensive Care Unit. Then I wished to observe on a service where staff expectations of terminality were great but where patients might or might not be, and where dying tended to be slow. So I looked next at a cancer service. I wished then to look at conditions where death was unexpected and rapid, and so looked at an emergency service. While we were looking at some different types of services, we also observed the above types of serviced at other types of hospitals. So, our scheduling of types of services was directed by a general conceptual scheme which included hypotheses about awareness, expectedness and rate of dying as well as by a developing conceptual structure including matters not at first envisioned. Sometimes we returned to services after the initial two or three or four weeks of continuous observation, in order to check upon items which needed checking or had been missed in the initial period."
«Түрлі медициналық қызметтерге келесідей бару жоспарланды: Мен алдымен пациенттердің саналылығын барынша азайтатын қызметтерді қарастырғым келді (сондықтан алғашқыда ерте туған нәрестелерге көрсетілетін қызметті, содан кейін пациенттердің көбінесе комада болатын нейрохирургиялық қызметті қарастырдым). Келесі кезде қызметкерлердің күту деңгейі жоғары және өлім тез болатын жағдайда өлімді қарастырғым келді, сондықтан қарқынды терапия бөлімінде байқадым. Содан кейін қызметкерлердің өлімге ұшырау күтімі жоғары болған, бірақ пациенттердің болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, ал өлім баяу болатын қызметте байқау жасағым келді. Сондықтан мен онкологиялық қызметке бардым. Мен өлім күтпеген және жылдам болатын жағдайларды қарастырмақ болдым, сондықтан шұғыл жәрдем қызметін қарастырдым. Біз түрлі қызмет түрлерін қарастыра отырып, жоғарыда аталған қызмет түрлерін басқа ауруханаларда да байқадық. Осылайша, қызмет түрлерін жоспарлауымыз жалпы тұжырымдамалық схемамен басқарылды, ол саналылық, күтілетін нәтиже және өлім-жітім туралы гипотезаларды, сондай-ақ бастапқыда көзделмеген мәселелерді қамтитын дамитын тұжырымдамалық құрылымды қамтыды. Кейде біз алғашқы екі, үш немесе төрт апта бойы үздіксіз бақылаудан кейін, тексеруді қажет ететін немесе бастапқы кезеңде жіберіліп қалған мәселелерді тексеру үшін қызметке қайта оралатынбыз».
“Visits to the various medical services were scheduled as follows: I wished first to look at services that minimized patient awareness (and so first looked at premature baby service and then a neurosurgical service where patients were frequently comatose). I wished next to look at dying in a situation where expectancy of the staff was great and dying was quick, so I observed on an Intensive Care Unit. Then I wished to observe on a service where staff expectations of terminality were great but where patients might or might not be, and where dying tended to be slow. So I looked next at a cancer service. I wished then to look at conditions where death was unexpected and rapid, and so looked at an emergency service. While we were looking at some different types of services, we also observed the above types of serviced at other types of hospitals. So, our scheduling of types of services was directed by a general conceptual scheme which included hypotheses about awareness, expectedness and rate of dying as well as by a developing conceptual structure including matters not at first envisioned. Sometimes we returned to services after the initial two or three or four weeks of continuous observation, in order to check upon items which needed checking or had been missed in the initial period."