Кіріспе

Нидерландыдағы католик шіркеуінің рөліне шолу Нидерландыдағы католик шіркеуі (Rooms katholiek kerkgenootschap in Nederland) Римдегі Папаның рухани басшылығымен әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі болып табылады. Оның басшысы – Утрехт митрополиті архиепискобы, 2008 жылдан бастап Виллем Якобус Эйк. 2015 жылы католицизм Нидерландының ең ірі діні болды, ол терең сұхбаттасулар нәтижесінде Нидерланды халқының 23% құрады, бұл көрсеткіш 1960 жылдары 40% болған. Соңғы онжылдықтарда Нидерландыдағы католиктердің саны азайғанмен, католик шіркеуі бүгінде Нидерландыдағы ең ірі діни топ болып қала береді. Бір кезде протестант елі ретінде танылған Нидерландыда, католицизм Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін протестантизмді басып озды. 2012 жылы Нидерланды халқының 10% ғана голланд протестанттарын құрады, бұл XX ғасырдың басындағы 60% көрсеткіштен төмен. Бұл, ең алдымен, Нидерландыдағы католицизмге қарағанда екі онжылдық бұрын басталган діни байланыстың әлсіреуіне байланысты. 2021 жылы Нидерландыда шамамен 3,7 миллион адам, яғни халықтың 21,7% католиктерді құрады, бұл 1970 жылдары 40% астам көрсеткіштен төмендеді. Нидерландыдағы католик шіркеуі 2003 жылдан (4 532 000 адам / халықтың 27,9%) бастап 2015 жылға (3 882 000 адам / халықтың 22,9%) дейін 650 мың мүшеден айырылды. Нидерландыда католик ретінде тіркелгендердің саны жыл сайын шамамен жарты пайызға азайып келеді. Солтүстік Брабант және Лимбург тарихи тұрғыдан католиктердің шоғырланған аймақтары болып келді, ал католицизм және оның кейбір дәстүрлері қазір сол жердегі адамдар үшін діни емес, мәдени сәйкестікті құрайды. Католик халқының көп бөлігі қазіргі уақытта қалған Нидерланды халқы сияқты дінге бейжай қарады. 2007 жылы Нидерландыдағы католиктер арасында жүргізілген зерттеу көрсетті, оған сәйкес 27% теист, 55% итист, деист немесе агностик, ал 17% атеист деп саналады. 2015 жылы өзін католик деп жариялаған голландтардың 13% жұмақтың бар екеніне сенді, 17% жеке Құдайға, ал жартысынан азы Иса Құдайдың ұлы немесе Құдай тарапынан жіберілген деп сенді. Католиктердің шіркеуге қатысуы соңғы онжылдықтарда азайды, 2022 жылдың мамыр айының демалыс күндері 98 600 адам немесе Нидерланды католиктерінің 2,7% ғана қатысты. 2011 жылдың желтоқсан айында Нидерландының бұрынғы білім министрі Вим Дитман Нидерландыдағы католик шіркеуіндегі балаларға жасалған зорлық-зомбылық туралы есеп жариялады: 1945 жылдан бері Нидерланды католиктерінің діни қызметкерлері немесе еріктілері тарапынан жасалған 1800 оқиға тіркелді.

Орта ғасырлар

Біздің заманымыздың 4-ші – 6-шы ғасырларында Ұлы көші-қон болды, онда Төменгі елдердегі кішкентай кельт, герман және рим тайпалары біртіндеп үш ірі герман тайпасымен – франктармен, фризиандармен және саксондармен – ығыстырылды. Олардың ең күштілері франктар болды (сол кезде Рейн мен Сомма өзендері арасында қоныстанған) және шамамен 500 жылы король Клодвиг I билігі кезінде католиктік христиан дініне көшті. Осылайша, аймақтың көп бөлігі 9-шы ғасырдың соңына дейін Франк патшалығының, содан кейін Каролинг империясының құрамына енді. Тунгерен, Маастрихт және Лиеж қалаларының кезекпен Тунгерен, Маастрихт және Лиеж епархиясының орталығы болғандығынан, Төменгі елдердің бұл бөлігі христиан дініне айналған болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, Маастрихттің алғашқы епископы Серватий 384 жылы осы қалада жерленген, бірақ тек епископ Домициан (шамамен 535 жыл) тұсында ол Маастрихтте тұрғаны белгілі болды. Жағалаудағы Фризия патшалығы германдық мәңкілік дінді ұстанды, бірақ ақыры Карл Мартель басып алып, 734 жылғы Боарн шайқасынан кейін католиктік Франк патшалығына қосылды. Нидерландының солтүстік бөліктері англосаксондық миссияның бір бөлігі ретінде, англосаксондық Англияның әртүрлі патшалықтарынан келген католиктік христиандардың континентке қоныс аударуымен дінге көшті, мысалы, фриздердің апостолы әулие Виллиброрд және Фризияда шейіт болған әулие Бонифаций. Екеуі де 8-ші ғасырда белсенділік танытып, елдің дінге көшуіне зор ықпал етті. Қазіргі Нидерландының бір бөлігіне айналатын Төменгі елдер аймақтары Орта Францияның, содан кейін Лотарингияның құрамына кірді, ал кейіннен Бургундиялық Нидерландының бөлігі ретінде Германия ұлтының Киелі Рим империясына қосылды. Бастапқыда Валуа Бургундия әулетінің билігінде болған бұл аймақ, 15-шы ғасырдың соңында Испания Корольдігінің үстемдігімен кең католиктік Габсбург империясының бөлігі – Габсбург Нидерландының құрамына енді.

Кальвинизмнің пайда болуынан бастап

Тәуелсіздік соғысынан бастап католиктер протестант үкіметі тарапынан жүйелі және ресми түрде кемсітілді, бұл ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін Нидерландтың оңтүстік бөлігінің экономикалық және мәдени дамуына зор әсер етті. Голландиялық католиктер "екінші дәрежелі азаматтар деңгейіне түсірілді" және барлық мемлекеттік қызметтерден шеттетілді; католиктерге әкімшілік лауазымдардан ғана емес, сондай-ақ фонарь жағушы және торф тасушы сияқты ұсақ лауазымдардан да тыйым салынды. Шіркеу де қудалауға ұшырады, 1703 жылдан 1727 жылға дейін Папаның нунциусына Нидерланд аумағына кіруге рұқсат берілмеді. Көбірек шеттетуге ұшыраған голландиялық католиктер голланд қоғамындағы ең кедей топтардың біріне айналды. Ян Ройгерстің айтуынша, көптеген католик аймақтарында "пастор мен оның көмекшісінен басқа ешбір католик зиялы немесе саудагерлер қатарына жатпады". Католиктердің экономикалық қиын жағдайының басты себебі протестант көпшілігінің жасаған кемсітуі болды.

Католик иерархиясының қалпына келтіруі

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында католиктер өздерінің мектептері, теледидар және радио хабарларын тарату, ауруханалары, кәсіподақтары және саяси партиясы бар жеке әлеуметтік тірек құрады. Олар да кемсітілгендік сезіміне тап болған православиелік протестанттармен одақтасты. Бұл тірек құру және коалициялық үкімет католиктерді әлеуметтік оқшауланудан құтқаруда маңызды рөл атқарды. 1860 мен 1960 жылдар аралығында католик шіркеуінің өмірі мен институттары гүлденді. Бұл кезең "Бай Рим өмірі" деп аталады. Осы кезеңде Нидерланды халқының арасындағы католиктер саны Солтүстік Ирландия, Шотландия, Швейцария және Германия сияқты елдердегі протестанттар санымен шамалас болды.

Жақында

Екінші Ватикан кеңесінде голланд шіркеуінің өкілдері либералдық қанатта көзге түсті: әсіресе кардинал Бернардус Йоханнес Альфринк, оның басшылығымен бельгиялық Эдвард Шиллебеекс және сондай-ақ діни бостандықты қолдаған және экуменизммен айналысқан д-р Иоганнес Виллебрандс. Ал, кардинал Альфредо Оттавианидің басшылығымен жұмыс істеген голландтық Себастьян Тромп, кейіннен қабылданбаған консервативті схемаларды дайындауға қатысты. Кеңестен кейін Шиллебеекс пен Пит Шоненберг голландтық катехизисті жариялады, ол Еуропадағы «Ватикан II рухының» ең радикалды көріністерінің бірі болды. Иоганнес Блюйсен басшылығымен Нидерланд епископтарының конференциясы осы кезеңде Риммен мораль, доктрина және діни рәсімдер сияқты көптеген мәселелер бойынша дауларға қатысты. «Католик» оңтүстік және «протестант» солтүстік арасында мәдени айырмашылықтар әлі де сақталып тұр, бірақ Нидерландыдағы 1,5 миллион халқы мен өнеркәсіптік өндірістің 20% -ын құрайтын оңтүстік «католик» аймағы БрабантСтад Нидерландының маңызды экономикалық және қалалық аймақтарының біріне айналды. 1980 және 1990 жылдары шіркеу поляризацияланды. Консерваторлардың негізгі ұйымы – «Рим католиктерімен байланыс». Либералдардың негізгі ұйымы – 1985 жылғы Папаның сапарына байланысты туындаған даулардың нәтижесінде құрылған «Сегізінші мамыр қозғалысы» (гол. «Acht Mei beweging»); қозғалыстың епископтармен қарым-қатынасы қиын болды және ол 2003 жылы таратылды. Қазіргі уақытта католицизм Нидерландыдағы ең ірі дін болып табылады, оның тіркелген шамамен төрт миллион мүшесі бар, бұл 2015 жылы Нидерланды халқының 22,9% құрайды. 2006 жылы Гертогенбос епархиясында (Солтүстік Брабанттың шығыс бөлігі және Гелдерландтың бір бөлігі) жалпы халықтың 2% ғана құрайтын, көбінесе 65 жастан асқан 45 645 адам ғана миссаға қатысты. Батыс Солтүстік Брабантта (Бреда епархиясы) католицизммен байланысты адамдардың саны да күрт азайды. Батыс Брабант халқының 2006 жылы шіркеуге бару көрсеткіші одан да төмен, тек 1% құрады. 2014 жылы кардинал Вим Эйк голланд халқының Папа Франциске деген қызығушылығының жоқтығынан қауіптеніп, Папаның Нидерландыға жоспарланған сапарын тоқтатып тастады. Голланд католиктерінің 92% -ы бір жынысты некелерді қолдайды, ал 3% қарсы. Голланд католиктерінің 95% -ы қоғамның гомосексуализмді қабылдауы керек деп санайды, ал 4% -ы қабылдамауы керек деп санайды.

Балаларды зорлау туралы жанжал

2011 жылдың желтоқсан айында Нидерландының бұрынғы министрі Вим Дитман Нидерландыдағы католик шіркеуінде балаларға жасалған кең тараған зорлық-зомбылық туралы есеп жариялады: 1945 жылдан бері Нидерланды католик діндегі дін қызметкерлері немесе еріктілер тарапынан 1800 дерекке жуық зорлық-зомбылық оқиғасы тіркелді. Алайда, 2012 жылдың наурыз айында, жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын полицияға хабарлағаннан кейін 10 баланың хирургиялық жолмен қақсатылғаны туралы деректер жасырылғаны белгілі болды.

Белгілі голландтық католиктер

Тарих бойындағы белгілі голландтық католиктерге Папа Адриан VI, Рууд Люберс, Горкумдық Генрих, Хадевич, Корнелиус Лоос, Якоб Миддендорп, Иероним Бош, Пит де Йонг, Ян Харменссон Крул, Дрис ван Агт, Ян Стин, Казимир Убагс, Максим Верхаген, Эразм және Жоан Альберт Бан кіреді.