Қытай Хунн мемлекетінің соңғы тәж иесі Лю Сидің тағдыры
Liu Xi (Han-Zhao)
Люй Си – соңғы Сяньби (Xiongnu) елбасы Лю Яодың ұлы, қысқа ғана билік еткен тәж шаһзада. Өмірі, билікке келуі, соғыстар мен мұрагерлік мәселелері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Лю Си (; 329 жылы қайтыс болды), әдепті аты – Игуан, Xiongnu басқарған Қытайдың Бұрынғы Чжао әулетінің императоры Лю Яоның ұлы және тақ мұрагері. Әкесі бәсекелес Кейінгі Чжао әскеріне тұтқынға алынғаннан кейін күшпен басшылыққа келді, бірақ Кейінгі Чжаоға қарсы тұра алмады және бір жылдан кейін қаза тапты.
Liu Xi (; died 329), courtesy name Yiguang, was the crown prince and a son of Liu Yao, the final emperor of the Xiongnu led Chinese Former Zhao dynasty, who was thrust into the leadership role after his father was captured by rival Later Zhao's forces, but was unable to resist Later Zhao and killed less than a year later.
Өмір
Лю Си – Лю Яоның бірінші император қызы (бірақ бірінші әйелі емес) Ян Сяньроңнан туған ұлы, бұрынғы Жінь императоры Хуэйдің императорлығын билеген әйелі. 318 жылы Цзинь Цзюньның Лю Цань императорына қарсы жасаған төңкерісінен кейін император болғаннан соң, ол 319 жылы оны император қылып жариялап, Лю Сиді мұрагерлік ханзада етіп тағайындады. Ол 322 жылы қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін мұрагерлік мәселесі туды. Лю Сидің үлкен ағасы Лю Инь, Лю Яоның бұрынғы мұрагері, Лю Яоның Цзинь Цзюнь төңкерісінде өлтірілгенін ойлаған, шындығында қашып кетіп, Хэйниюджу (黑匿郁鞠) тайпасы тарапынан құл ретінде ұсталған еді. 323 жылы Лю Инь тайпа басшысына кім екенін айтты, ол оны дереу әкесіне қайтарды. Лю Яо Лю Сиді Лю Иньмен алмастыруды ойлады, өйткені Лю Инь бұрын оның мұрагері болған, бірақ Лю Иньтің інісі Бу Тай (卜泰) және тағы бір шенеунік Хан Гуан (韓廣) оған қарсы шықты, ал Лю Инь өзі Лю Сиді алмастырудан бас тартты. Лю Яо Лю Сиге мұрагер ханзада болып қалуға рұқсат берді, сонымен қатар Лю Иньге ерекше құрмет көрсетті, оның ішінде Лю Сидің мұрагер ханзада ретінде еңбек етуінің орнына, салтанаттарда үлкен аға ретінде еңбек етуін талап етті. Ағайындылардың қарым-қатынасы өмір бойы жылы болды. 329 жылдың басында Лю Яо соғыста Кейінгі Чжао әскерлерімен шайқаста тұтқынға алынды. Лю Си императордың міндетін атқаруға кірісіп, Лю Иньмен кеңескеннен кейін, батысқа қарай Шангуйге (上邽, қазіргі Тяньшуй, Гансу), таулы Цин провинциясының (秦州, қазіргі шығыс Гансу) астанасына көшуге шешім қабылдады, оны қорғануға оңай деп есептеді. Алайда, көшу үрей тудырды, және барлық бұрынғы Чжао генералдары өздерінің лауазымдарын тастап, Цин провинциясына қашып кетті, соның салдарынан қалған бұрынғы Чжао аумағының көп бөлігін Кейінгі Чжаоға оңай берді. 329 жылдың күзінде Лю Иньнің басшылығындағы бұрынғы Чжао әскерлері Чанъаньды қайта басып алуға тырысты. Бастапқыда ол бірқатар табыстарға жетіп, Кейінгі Чжаодан жоғалған аумақтың көп бөлігін қайтарып алды. Алайда, ол Чанъаньды қоршағанда, Кейінгі Чжао генералы Ши Ху келді және оны жеңді. Лю Инь Шангуйге шегінді, ал Ши Ху оны қуалай жеңіп, Шангуйді басып алды. Ол Лю Сиді, Лю Иньді, сондай-ақ бұрынғы Чжао ханзадаларын, жоғары лауазымды шенеуніктерді және генералдарды өлтірді. Ол барлық басқа шенеуніктерді және Цин және Юн (雍州, қазіргі орталық және солтүстік Шэньси, Гуанчжун) провинцияларының ірі текті (士族) кландарын Кейінгі Чжао астанасы Сянгуоға (襄國, қазіргі Синтай, Хэбэй) күштеп көшірді және Луоян қаласында Сяньби ақсүйектерінің мүшелерін қырды. Бұрынғы Чжао әулеті құлап, жойылды.
Liu Xi was Liu Yao's son by his first empress (but not first wife) Yang Xianrong, formerly the empress of Emperor Hui of Jin. After he became emperor in 318 following Jin Zhun's coup against the emperor Liu Can, he created her empress in 319 and created Liu Xi crown prince. She died in 322. Following her death, a succession question came about. Liu Xi's older brother Liu Yin, Liu Yao's prior heir apparent, whom Liu Yao had assumed to have been killed in Jin Zhun's coup, had in fact escaped but was taken as a slave by the Heiniyuju (黑匿郁鞠) tribe. In 323, Liu Yin revealed his identity to the chief of the tribe, who promptly delivered him back to his father. Liu Yao considered replacing Liu Xi with Liu Yin, since Liu Yin was previously his heir, but Liu Yin's uncle Bu Tai (卜泰) and another official Han Guang (韓廣) spoke against it, and Liu Yin himself personally declined to replace Liu Xi. Liu Yao let Liu Xi remain crown prince, while granting Liu Yin special honors, including requiring Liu Xi to yield to Liu Yin as an older brother in ceremonies, rather than for Liu Yin to yield to Liu Xi as the crown prince. The relationship between the brothers appeared to remain cordial until their deaths. Around the new year of 329, Liu Yao was captured in battle by Later Zhao forces. Liu Xi became effectively acting emperor, and after consulting with Liu Yin, he decided to withdraw from the capital Chang'an west to Shanggui (上邽, in modern Tianshui, Gansu), the capital of the mountainous Qin Province (秦州, modern eastern Gansu), considered more easily defensible. However, the withdrawal caused a panic, and all Former Zhao generals abandoned their positions and fled to Qin Province as well, easily yielding most of remaining Former Zhao territory to Later Zhao. In fall 329, Former Zhao forces, under Liu Yin's command, tried to recapture Chang'an. Initially, he had some successes and recaptured much of the territory lost to Later Zhao. However, as he besieged Chang'an, the Later Zhao general Shi Hu arrived and defeated him. Liu Yin retreated toward Shanggui, and Shi Hu trailed him and defeated him again, capturing Shanggui. He killed Liu Xi, Liu Yin, along with all Former Zhao princes and high level officials and generals. He forcibly relocated all other officials and the large position (士族) clans of Qin and Yong (雍州, modern central and northern Shaanxi, aka Guanzhong) Provinces to the Later Zhao capital Xiangguo (襄國, in modern Xintai, Hebei), and massacred, in Luoyang, the members of the Xiongnu nobility. The Former Zhao dynasty came to an end.