Кіріспе
Ренессанс музыкасында циклдік месса – римдік католиктік мессаның тұрақты бөлімінің музыкалық безендірілуі, онда Кирий, Глория, Кредо, Санктус және Агнус Деи бөлімдерінің әрқайсысы ортақ музыкалық тақырыпты, көбінесе кантус фирмасты бөліседі, осылайша оны біртұтас күйге келтіреді. Циклдік месса – батыс музыкасындағы бірыңғай ұйымдастыру принципіне бағынған алғашқы көп бөлімді форма. Циклдік мессалар шамамен 1430 жылдан 1600 жылға дейін жазылған, алайда кейбір композиторлар, әсіресе консервативті музыкалық орталықтарда, одан кейін де оларды жазған. Циклдік мессалардың түрлеріне "мото" мессасы (немесе "басты мотив" мессасы), кантус фирмас мессасы немесе тенор мессасы, soggetto cavato мессасы, парафраза мессасы, пародия мессасы, сондай-ақ осы техникалардың комбинацияларына негізделген мессалар жатады.
Тарих
Бір композитордың жалпыға бірдей орнатуға көшкеніне дейін, бұл 15 ғасырдың ортасында қалыпты жағдайға айналды, композиторлар көбінесе қозғалыстар жұптарын орнататын. Gloria Credo жұптары, сондай-ақ Sanctus Agnus Dei жұптары 15 ғасырдың басындағы көптеген қолжазбаларда кездеседі. Бұл композиторлардың кейбіреулері массаның толық орнатуын жазған болуы мүмкін, бірақ бір композитордың толық циклдік орнатуы сақталған жоқ. (Гийом де Машоның Messe de Nostre Dame (шамамен 1300–1377), ол 1365 жылға дейін жазылған, әдетте шынайы циклдік масса деп есептелмейді, бірақ ол бір композитордың толық массасын орнатудың ең ерте сақталған түрі, бірақ кем дегенде төрт осындай шығарманың бар екені белгілі.) 1420–1435 жылдар аралығындағы кейбір массалық циклдар, әсіресе Солтүстік Италиядан, композиторлардың біріккен масса бағытында жұмыс істегенін, бірақ мәселені басқаша шешкенін көрсетеді: көбінесе әр түрлі стильде біріктірілген массаның әр қимылы үшін бөлек тенор қолданылады. Шынайы циклдік масса Англияда пайда болды, ал әр қимылда бірдей cantus firmus қолданып массаны ұйымдастырған алғашқы композиторлар Джон Данстабл мен Леонель Пауэр болды. Алайда, бұл Missa Caput, бір кезде Гийом Дюфайға жатқызылған анонимді ағылшын композициясы, "15 ғасырдың ең құрметті композицияларының бірі" континенттік тәжірибеге ең көп әсер етті; бұл жұмыс 15 ғасырдың жеті бөлек континенттік көздерінде, 1480 жылға дейінгі кез келген басқа массадан гөрі көбірек кездеседі. Басқа ерекшеліктерімен қатар, бұл тенор кантус фирмасының астында еркін жазылған бас сызығын қолданған алғашқы кеңінен таралған жұмыс болды. Мисса Капуттың таралуы нәтижесінде композиторлар осы төменгі дауысты полифониялық текстураларына орта ғасырдан кейін қосып отырды, бұл бұрын болмаған гармониялық және каденциялық икемділікке мүмкіндік берді. Масса қозғалыстарын ұйымдастырудың ең ерте кездегі әдісі - бас мотив, сондай-ақ "девиз" деп аталады. Бұл жағдайда, танымал тақырып немесе тақырыптық фрагмент массаның әрбір маңызды бөлімін бастады. Көптеген "девиз" массалары басқа тәсілдермен де біріктірілді, бірақ мұндай процедура қажет емес еді. "Девиз" массасының алғашқы мысалы - Арнольд де Лантинстің Missa verbum incarnatum, шамамен 1430 жылғы, онда әр қимыл бас мотивін пайдалану арқылы байланыстырылған. Сонымен қатар, қозғалыстарда оның O pulcherrima mulierum мотетіне сілтемелер бар. Дюфайдың көптеген массалары басқа техниканы қолданғанда да, мысалы, cantus firmus сияқты бас мотив техникасын қолданады. Девиздік техника континентте кең таралған, бірақ ағылшын композиторларында сирек кездеседі. 15 ғасырдың соңында кантус фирмас әдісі циклдік массаларды біріктіру үшін ең жиі қолданылатын әдіс болды. Cantus firmus, бастапқыда Грегориан әнінен алынған, бірақ кейіннен басқа көздерден, мысалы, зайырлы шансондардан алынған, әдетте тенор дауысында (ең төменгісі) ұзын ноталарда орнатылған. Басқа дауыстар еркін құрастырылған полифониядан қатаң канонға дейін әр түрлі жолдармен қолданылуы мүмкін, бірақ текстура негізінен полифониялық, бірақ еліктемейтін. Кейбір жағдайларда кантус фирмас тенордан басқа да дауыстарда пайда болды, ғасырдың соңына қарай еркіндік арта түсті. Окегем мен оның ұрпағының (15 ғасырдың соңғы үштен бірі) кезінде әлемдік әндер cantus firmi үшін сүйікті көз айналды, ал композиторлар өздерін жазуға кірісті; мысалы, Окегемнің Missa au travail suis сол есімді өзінің әнінен құрылған. Окегем әсіресе эксперименталды композитор болды, ол толықтай канон бойынша ұйымдастырылған массаның алғашқы мысалын жазды: Missa prolationum. Белгілі бір cantus firmus негізінде емес, әр қимыл - бұл өлшеу каноны, масса барысында имитация аралығы унисоннан октаваға дейін кеңейеді (Лиман Перкинс мұны "15 ғасырдың ең ерекше контрапунктілік жетістігі" деп атады және оны ауқымы мен орындалуы бойынша Ж. С. Бахтың Голдберг Вариацияларымен салыстырды). Окегемнің тағы бір массасы - Missa cuiusvis toni - төрт реттің кез келгенінде орындалуы мүмкін. 16 ғасырдың басында cantus firmus техникасы Рим мен Төменгі елдерден алыста орналасқан кейбір аймақтардан басқа, массаларды құрастырудың басым әдісі болған жоқ (әсіресе испан композиторлары бұл әдісті 16 ғасырда қолданды). Циклдік массаларды ұйымдастырудың басқа әдістері - парафраза және пародия. Парафразалау техникасында қасиетті немесе зайырлы болуы мүмкін бастапқы күй әдетте әшекейлеу арқылы, кейде қысу арқылы өрбітіледі. Әдетте, парафразалық массаларда әуен кез келген дауыспен пайда болады. Жоскин де Прездің Missa Pange lingua (шамамен 1520) - белгілі мысал; Палестрина да бұл әдісті кеңінен қолданды, пародия техникасынан кейін екінші орында тұрды. Пародия массасы, сондай-ақ имитация массасы ( "пародия" сөзінің қолданылуы ешқандай сатираны білдірмейді, бірақ 16 ғасырғы көздің қате түсіндірілуіне негізделген), циклдік массаның әртүрлі қозғалыстарын біріктіру үшін полифониялық көзден көптеген дауыстарды пайдаланады. Пародия техникасы 16 ғасырдағы барлық әдістердің ең көп қолданылатын әдісі болды: Палестрина ғана 51 пародия массасын жазды. Пародия массасын құруда қасиетті немесе зайырлы материалдар қолданылуы мүмкін, ал кейбір әндер шын мәнінде зайырлы болды: кешкі мысал - Орландо де Лассустың Missa entre vous filles (1581), Клеменс нон Папаның "Entre vous filles de quinze ans" ("Сіздер, он бес жасар қыздар") атты ұятты халық әніне негізделген.