Кіріспе
Гватемала және Мексикада сөйлейтін майя тілі Чух (Chuj) – Гватемаладағы Чух халқының шамамен 40 000 және Мексикада шамамен 3 000 мүшесі қолданатын майя тілі. Чух тілі – Кʼанжобалан тармағына жатады. Тохолабал, Кʼанжобал, Акатеко, Поптиʼ және Мочоʼ тілдерімен бірге, сондай-ақ Чʼолан тармағымен бірге, Чух майя тілдері отбасының батыс тармағын құрайды. Чухян тармағы шамамен 2000 жыл бұрын пайда болған. Гватемалада Чух тілінде сөйлейтіндер негізінен Хуэуэтенанго департаментіндегі Сан-Матео Икстатан, Сан-Себастьян Коатан және Нентон муниципалитеттерінде қоныстанған. Бариллас және Иксканның кейбір ауылдарында да Чух тілінде сөйлейді. Чух тілінің екі негізгі диалектісі бар: Сан-Матео Икстатан диалектісі және Сан-Себастьян Коатан диалектісі. Чух тіліне испан тілінен әсер еткен, ал Чух тілінде сөйлейтіндер испан сөздерін жиі қабылдайды немесе тілді араластырып сөйлейді. Чух тілінің 70% таза Чух тілі деп есептеледі. Сан-Матео Икстатан қаласында Гватемаладағы Майя тілдері академиясы сияқты ұйымдар тілді сақтау және жаңғырту жұмыстарын жүргізуде.
Chuj''' tʃux is a Mayan language spoken by around 40,000 members of the Chuj people in Guatemala and around 3,000 members in Mexico. Chuj is a member of the Qʼanjobʼalan branch along with the languages of Tojolabʼal, Qʼanjobʼal, Akateko, Poptiʼ, and Mochoʼ which, together with the Chʼolan branch, Chuj forms the Western branch of the Mayan family. The Chujean branch emerged approximately 2,000 years ago. In Guatemala, Chuj speakers mainly reside in the municipalities of San Mateo Ixtatán, San Sebastián Coatán and Nentón in the Huehuetenango Department. Some communities in Barillas and Ixcán also speak Chuj. The two main dialects of Chuj are the San Mateo Ixtatán dialect and the San Sebastián Coatán dialect. The Chuj language has been influenced by Spanish, and Chuj speakers have a tendency to borrow Spanish words or code mix. It is estimated that 70% of the Chuj language is purely Chuj. There are language conservation and revitalization efforts taking place in San Mateo Ixtatán, through groups like the Academia de Lenguas Mayas de Guatemala.
Сөздік емес предикаттар
Вербальді емес предикаттар – негізгі предикат қызметін атқаратын және мағыналық жағынан тұрақты болатын сын есімдер, есімдер, орналасқан жерлер немесе бағыттар сияқты етістік емес сөздер. Бұл конструкциялар уақыт-аспект бойынша жіктелмейді, бірақ тұлға және сан бойынша жіктеледі. Чуджи тілінде нақты копула жоқ, ал копула конструкциялары вербальді емес предикаттар арқылы білдіріледі.
Адамды белгілеу белгілері
Чудж – ергативті-абсолютивті тіл. Интраназивті етістіктің жоқтауы мен транзитивті етістіктің толықтығы екеуі де етістік түбірінде пайда болатын абсолютив маркерімен байланыстырылады. Транзитивті етістіктің жатысы етістік түбіріндегі ергатив маркерімен байланыстырылады. +Тұлға маркерлері Эрғатив маркері Абсолютив маркері дауыссызға дейін дауыссызға дейін дауыссыз/дауыссызға дейін 3-ші тұлға жекеше hin w hin көпше ko k honh 2-ші тұлға жекеше ha h hach көпше he hey hex 3-ші тұлға жекеше s y Ø көпше s hebʼ y hebʼ hebʼ