Кіріспе

Классикалық араб тілінің жұрнақтар жүйесі (إِعْرَاب) – классикалық араб тіліндегі грамматикалық жағдайды белгілеуге арналған атау, сын есім немесе етістік жұрнақтарының жүйесін білдіретін арабша термин. Бұл жұрнақтар толық дауыстаулы араб мәтіндерінде, әсіресе балаларға немесе араб тілін үйренушілерге арналған мәтіндерде жазылады және мәтін ресми түрде оқылғанда айтылады, бірақ олар араб тілінің ешбір сөйлеу диалектісінде сақталмайды. Тіпті әдеби араб тілінде де бұл жұрнақтар көбінесе үзілісте (ٱلْوَقْف) айтылмайды; яғни, араб тілінің белгілі бір ережелеріне сәйкес сөйлемнің соңында кездеседі. (Яғни, нюнация жұрнағы n әдетте сөйлемнің немесе өлең жолының соңында түсіріледі, нюниядан басқа; дауысты жұрнақ метр талаптарына байланысты айтылуы немесе айтылмауы мүмкін.) Араб тілі біліміне ие болған кейбір араб тілділер қазіргі стандартты араб тілінде оқығанда жағдай жұрнақтарын жіберуі мүмкін, осылайша оны сөйлеу диалектілеріне жақындатады. Шетелдіктерге арналған көптеген араб тілі оқулықтары араб тілін жағдай жұрнақтарына көп көңіл бөлмей оқытады, оларды мүлдем жіберіп тастап немесе оларға қысқаша ғылыми кіріспе береді. Жағдай жұрнақтары жоқ араб тілінде сөйлеу диалектілеріне ұқсас, өзгеше және бекітілген сөздер тіркесімі қажет болуы мүмкін.

Этимология

Бұл термин сөзбе-сөз "араб тілінде жасау" дегенді білдіреді. Бұл ‘р б (ع ر ب) түбірінің IV масдары, яғни "еркін сөйлеу" мағынасын береді, сондықтан "бір нәрсені айқын жеткізу, ашып көрсету немесе сөзбен бейнелеу" дегенді білдіреді. Бұл термин араб сөзімен туыс.

Грамматикалық кейстер

Кейс стандартты орфографияда көрсетілмейді, бірақ (ة) немесе (ء) әріптерімен аяқталатын белгісіз айыптау есімдерінен басқа, онда сөз соңында қосылған алиф алдындағы әріпке "жабысады" (алиф тіпті дауысты белгілері жоқ мәтіндерде де пайда болады). Дегенмен, кейс Құранда, балалар кітаптарында және мағынасы түсініксіз жағдайларды болдырмау үшін белгіленеді. Егер белгіленсе, ол есімнің соңында көрсетіледі. Көтерілу түрлері туралы толық ақпарат мысалдармен бірге келесі бөлімде талқыланады. Грамматикалық кейс жұрнақтары пауза кезінде және араб тілінің ресми емес нұсқаларында айтылмайды. Дауыстық белгілері жазылған араб тілінде (әріптердің үстіндегі дауысты белгілер) кейс жұрнақтары айтылмаса да жазылуы мүмкін. Кейбір араб оқулықтары немесе балалар кітаптары дауыстық белгілері бар араб тілінде кейс жұрнақтарын жіберу арқылы екі түрлі айтуға мүмкіндік береді.

Диптоттар

Бірнеше есімдер (оның ішінде көптеген жеке есімдер мен жер-су атаулары) және кейбір "бұзылған көпше түрлер" диптот (ٱلْمَمْنُوعُ مِنْ ٱلصَّرْفِ, сөзбе-сөз 'көтерілмейтін') деп аталады, яғни олардың тек екі жағдай жұрнағы болады. Есім белгісіз болғанда, атаушы жағдайы үшін бір жұрнақ, ал генитив және айқындау жағдайлары үшін тағы бір жұрнақ қолданылады, сонымен қатар нонация болмайды. Диптот есім анықталғанда (алдынан немесе құрастырмалы күйде болса) генитив жағдайы қалыпты түріне қайтады. Диптоттар жазылған араб тілінде айқындау жағдайында ешқашан алифке ие болмайды.

Басқа декленциялық парадигмалар

Бұл есімдер бір нәрсенің екі данасын білдіреді. Олар дыбыстық еркекше көпше жандарға өте ұқсас инфлекцияланады, себебі олар нақтылық бойынша белгіленбейді және аккузатив және генитив жағдайларында бірдей болып көрінеді. Номинатив үшін маркер āni, ал аккузатив/генитив үшін ayni. Мысалы, "ата-аналар" сөзі валидани және валидайини болып келеді. ٱسْمُ ٱلْمَنْقُوصِ (соңғы әрпі ) есімдері соңғы дауыстының тұрақсыздығына байланысты ерекшеленеді. Белгісіз жағдайда бұл есімдер номинатив/генитивте соңғы , ал аккузативте іян алады. Белгілі жағдайда олар номинатив/генитивте ұзақ ī, ал аккузативте ія алады. Грамматиктер бұл есімдер бастапқыда триптотикалық аяқталуларды алғанын есептеген, бірақ морфофонотактикалық процестер нәтижесінде соңғысы пайда болды. Мысалы, "қазы" сөзі қадин, қадиян, ал ал-қадия болып келеді. Сондай-ақ, есім бір және диптотикалық болуы мүмкін: мысалы, лаялин 'түндер' сөзі соңғы тұрақсыз дауыстысы бар сынған көпше. Кейс маркерлерімен бұл есім лаялин, лаялия және ал-лаялия болады. ٱسْمُ ٱلْمَقْصُورِ (соңғы әрпі немесе ) есімдері, өздерінің жақын туыстары сияқты, соңғы дауыстының тұрақсыздығына байланысты да ерекшеленеді. Бұл есімдер тек нақтылық бойынша белгіленеді, себебі морфофонотактикалық процестер кейс ерекшеліктерінің толық жоғалуына әкелді. Белгісіз жағдайда олар an маркерін алады, ол мақсура әрпінің үстінде орналасқан немесе кейде белгісіз жағдайда маркерленбейді және олар жай ғана ұзақ немесе сақтайды. Мысалы, "аурухана" сөзі тиісінше мусташфан және болып келеді. Егер есім бір және диптотикалық болса, онда ол кейс бойынша мүлдем өзгермейді. Өзгермейтін есімдер Өзгермейтін есімдер әдетте әліфпен аяқталатын немесе қосымша немесе (егер бұл немесе тамырдың бөлігі болмаса) аяқталатын шет тілдерден алынған есімдер болып табылады. Сонымен қатар, бір және диптотикалық есімдер де осы санатқа кіреді. Сонымен қатар, басқа аяқталулары бар сирек кездесетін өзгермейтін есімдер бар, мысалы, "айхи" аяқталуымен аяқталатын кез келген есім, мысалы, Сибавайхи (Мысырда, мысалы, айтылатынындай). Жалпы өзгермейтін есімнің мысалы, "ең шешен [араб]” деген мағынадағы сөзі. Тағы бір мысал – "әлем" сөзі.

Сөйлем құрылымы

Есімнің жайы сөйлемдегі оның атқаратын рөліне байланысты болады. Араб тілінде әртүрлі сөйлем құрылымдары бар, олардың әрқайсысы сөйлемдегі рөлдерге сәйкес келетін әртүрлі жайларды талап етеді. "Бастауыш" әрқашан "атау жайына" сәйкес келмейді, сондай-ақ "толықтауыш" әрқашан "керім жайына" сәйкес келмейді. Араб тіліндегі сөйлемдер екі түрге бөлінеді: толық емес сөз тіркестері (жумла иншаия) және толық сөз тіркестері (жумла хабария). Жумла иншаия сипаттау сөз тіркесінен және меншік сөз тіркесінен құралады, ал жумла хабария етістік сөз тіркесінен (жумла фи'лия хабария) және есімдік сөз тіркесінен (жумла исмия хабария) тұрады. Толық емес сөз тіркесі өздігінен сөйлем бола алмайды және көбінесе толық сөз тіркестерінде қолданылады.

Атаулы сөйлемдер

Номиналды сөйлемде (ٱلْجُمْلَةُ ٱلْاِسْمِيَّةُ) бастауыш-баян-толықтауыш сөз тіркесі кездеседі.