Кіріспе
Мистик исламдағы рухани жолдың шыңы Якин (یقین) көбінесе "нақтылық" деп аударылады және валая жолының (кейде киелілік деп аударылады) толыққан толық аяқталуына жеткізетін көптеген мәртебелердің ең жоғары нүктесі саналады. Бұл исламда құтылуға жеткізетін тәжірибелердің жиынтығы. Сыртқы діни өмірге қатысты, нақтылық – діни өмірдің кемелдігі (эһсан), яғни Алланы көрегендік жолмен құлшылық етудің серігі; осы арқылы ол исламның сыртқы амалдарын орындаудағы тірегі, ал ішкі догмада – иманның (сенімнің) негізі болып табылады. Шындығында, иһсан сыртқы дінге оның нағыз мағынасын, ал сенім саласына оның нағыз құндылықтарын сыйлайды. Құранда нақтылық туралы былай делінген: "Нақтылық келгенше Раббыңа ғибадат ете бер". Нақтылық (якин) үш дәрежеден тұрады.
Yaqeen (یقین) is generally translated as "certainty", and is considered the summit of the many stations by which the path of walaya (sometimes translated as Sainthood) is fully completed. This is the repository of liberating experience in Islam. In relation to the exoteric religious life, certainty is the sister of religious life in its perfection (ehsân), that is, to say the adoration of Allah according to the visionary way; through this channel it is the pillar of Islam in the accomplishment of its external practices, as it is the foundation of faith (iman) in its internal dogma. It is, in fact, ihsân which gives the external religion its true meaning and the domain of faith its real values. It occurs in the Quran about certainty, "And worship your Lord until there comes to you the certainty". Certainty (yaqeen) comprises three degrees.
Ілм-уль-якин (әлемдегі ең маңызды шындық)
Бірінші дәреже "ильм әл-яқиин" (нақты білім) деп аталады, яғни нақтылық – білімнің нәтижесі. Осы дәрежеде нақтылықтың нысаны – білім, ал білімнің мақсаты – нақтылық. Екеуі де жанға бірегей түрде орналасқан, сондықтан нақтылық – рухани өмірдің бірінші дәрежесі және ойша тәжірибенің соңғысы. Осы ерекше мистикалық якин дәрежесі – болмыс деңгейінде іске асырылатын құдайлық танылулардың, сондай-ақ білімділік деңгейдегі табиғаттың нұрларының танылуларының нәтижесі.
Айн-уль-якин (қасиетті аян)
Яхиннің екінші дәрежесі – суфи терминдерінде айн ул-яхин (нақты көру) деп аталады, яғни, терең ойлау мен көру нәтижесінде туған сенімділік. Бұл деңгейде сенімділік нысаны гностиктің алдында болады, ол тек ойша құрылған ұғым емес. Осы деңгейде білім – ilm e huzuri (Құдіреттің қасындағы білім) деп аталады, және ол рухани жолдағы және құтылу тәжірибесіндегі сенімділіктің екінші жағын құрайды. Осы білім арқылы жолға түскен адам философтар мен білімділерден ерекшеленеді. Бұл рухани сенімділік деңгейі – болмыстың деңгейіндегі қасиеттердің құдайлық танылуының нәтижесі болып табылады.
Хакк-ул-якин (тәжірибе арқылы алынған сенімділіктің соңғы деңгейі)
Соңында, яқийннің ең жоғары дәрежесі хаққұл-яқийн (тәжірибе арқылы қол жеткізілген нақтылық деңгейі) деп аталады, яғни ең жоғарғы шындық ретіндегі нақтылық. Мұнда нақтылық ерекше мәнге ие: ол – қамтыған тәжірибелердің жемісі, себебі нақтылық нысаны оны сезінушімен бірдей, білім нақты тәжірибеге, ал нақты тәжірибе білімге айналады. Бұл сатыда білім тек акыл-оймен ғана шектелмейді, сондай-ақ оны зерделейтін адамның көзімен де шектелмейді, ол адаммен біртұтас болады. Бұл – яқийннің соңғы сатысы, рухани және интеллектуалдық жолдың апофеозы. Суфилік нақтылықтың бұл жоғары дәрежесі – оның өмірлік деңгейіндегі құдайлық теофаниялардың шығуының және гностиктердің теофаниялары деңгейіндегі Нұрдың (көмекейді қозғайтын сәулелену) таралуының салдары болып табылады.