Кіріспе

Археологияда траншеттік қабыршақ – лит редукциясы кезінде шақ дақтың алып тастауымен алынатын қабыршақтардың ерекше түрі. Ядроны кесу қабыршақтарының негізгі санаттарының бірі ретінде белгілі, траншеттік қабыршақтың жасалуы құралдың соңғы кесу жиегіне параллель қабыршақты алып тастауды қамтиды, бұл құралдың енімен бірдей түзу жиекті жасайды. Бұл кескіш ұшы бар үлкен тас артефакт. Көбінесе кесу жиегі өңделмейді; кейде беріктігі мен/немесе өткірлігі үшін оны жылтыратады. Траншеттік қабыршақ жасау үшін шақ дақ ядроны екі түрлі ұстай алады: қолмен немесе тізеге сүйеніп. Қолмен ұстау көбірек бақылауға мүмкіндік береді, ал тізеге сүйеніп ұстау жұмысты жеңілдетеді. Траншеттік қабыршақ жасауға қолданылатын техника басқа құралдарды жасауда да қолданылды, соның ішінде трапеция немесе үшбұрышты пішінмен сипатталатын траншеттік балталар, соққылар және тіпті траншеттік жебе ұштары. Бүршік жебе ұштарынан айырмашылығы, траншеттік жебе ұштары көлденең болып келеді: яғни, олар қабыршақтың ұзындығына емес, еніне қарай бүйінен шақылған. Сондай-ақ, траншеттік жебе ұштары ядродан алынған жапырақтан жасалады, ал бүршік жебе ұштары сынықтардан жасалады. Қабыршақтың жиегін тағы бір қабыршақ алып тастау арқылы қайтадан өткірлеуге болады. Траншеттік қабыршақты құрайтын траншеттік техника деп аталатын бұл термин екі жолмен анықталады: біріншіден, ол траншеттік қабыршақтың жиегінен үлкен жалпақ қабыршақ алып тастау арқылы кесуге арналған түзу жиекті қалыптастыру. Екіншіден, ол балтаның немесе соққының кесу жиегін қайта өткірлеу немесе қалыптастыру үшін қолданылатын әдіс. Траншеттік қабыршақ техникасының алғашқы дәлелдері Ашель дәуірінің ескерткіштерінде табылды, ал қабыршақ Жоғарғы палеолит дәуіріне сәйкес келетін технология. Ол кейбір ашельдік жиынтықтарда кездеседі, ал осы әдіспен жасалған қол балталары траншеттік балталар деп аталады. Оларды артқы жағындағы зақымдалған жиегі (қолданудан зақымдалған) арқылы анықтауға болады. Траншеттік қабыршақтар түрлі пішіндегі және өлшемдегі басқа құралдар мен қару-жарақтарды жасау үшін пайдаланылды. Осы себепті траншеттік қабыршақтардың пішіні мен мөлшері де әртүрлі. Кейінгі неолит дәуірінде траншеттік қабыршақтар жиектермен алмастырылған сияқты. Жиектер траншеттік қабыршақ техникасымен салыстырғанда аз зақымдалған (бастапқы құралдың немесе қарудың көбірек бөлігін сақтаған) және жиектермен өңдеуге қарағанда траншеттік қабыршақтармен құралдардың сынға ұшырау ықтималдығы төмен. Ашельдік Боксгроув (Батыс Суссекс, Англия) ескерткіші төменгі палеолиттік шөгінділерді қамтитын аймақ Еуропадағы ең ірілерінің бірі болып табылады. Ескерткіште траншеттік қабыршақтар бар; бұл орын шақ дақтың жасалуы үшін үнемі пайдаланылған жер деп саналады. Боксгроувта табылған траншеттік балталарды қайта жасауға бағытталған тәжірибе жүргізілді (орында барлығы 314 траншеттік балта табылды). Жеті оң қолды және шақ дақтың жасалуына қабілетті адамдарды пайдалану тәжірибесі қолды таңдау траншеттік қабыршақты алып тастау кезінде қай жақты пайдалануды шектемейтінін көрсетті. Төрт шақ дақ екі бағытта да (оң және сол жақтан) қабыршақтар жасады. Үш шақ дақ бір бағытта жұмыс істеді. Қолды таңдаудың қай жақта қабыршақтарды алып тастауға шектеусіз екенін дәлелдеу Боксгроув ескерткішін қазушыларға сондағы шақ дақтар сол жақтан траншеттік қабыршақтарды алып тастағанды ұнатқанын көруге мүмкіндік берді. Алайда, бұл жерде әдет пайда болуы мүмкін екені айтылды: шақ дақтар траншеттік қабыршақтарды жасау үшін әдеттегі әдетке ие болуы мүмкін. Алайда, қолмен және тізеге сүйеніп ұстаудың айырмашылығы да рөл атқара алады: қолмен ұстау көбірек бақылауға мүмкіндік берсе де, ядроны тізеге сүйеніп ұстау оң қолдылар үшін сол жақтан соққыдан жасалғандары үшін қиын траншеттік қабыршақ ретінде қаралатын нәрсені жасауға мүмкіндік береді. Тәжірибе мен нақты өмірдегі нәтижелердің әртүрлі болуының тағы бір себебі – траншеттік қабыршақтарды жасау техникасы мен әдістері. Мысалы, екі қолдың арасында мүйізді балғаның қолданылуы ұқсас болған. Бірақ, мысалы, шақ дақтар қалай ұсталған, екі қолын қалай пайдаланған (бұрынғы Боксгроувтың тұрғындары қалай орналасқан) туралы мәлімет жоқ. Тәжірибеде ұстап тұрудың әртүрлі жағдайлары бар екені көрсетілді, бірақ ұстап тұру шектеулері траншеттік қабыршақтардың қалай өндірілгеніне әсер етпеді.