Кіріспе

Боливияның 36-шы президенті

Боливия провинциясы

Виктор Герман Буш Бесерра (23 наурыз 1903 – 23 тамыз 1939) – 1937 жылдан 1939 жылға дейін Боливияның 36-шы президенті қызметін атқарған боливиялық әскери шенеунік және мемлекет қайраткері. Президенттік қызметке тағайындалғанға дейін ол Бас штабтың бастығы және өзі құрған Ардагерлер легионының Жоғарғы басшысы болды. Бұл легион Чако соғысындағы қызметінен кейін құрылған ардагерлер ұйымы еді. Буш Эль-Кармен-де-Итенес немесе Сан-Хавьерде дүниеге келген, ал өсіп-жетілгені Тринидад қаласында болды. Ол Армияның әскери колледжін бітіріп, Чако соғысында өзгелерден ерекше көзге түсті. Оның іс-әрекеттерінің нәтижесінде қарулы күштердің жоғарғы сатысындағылардың арасында беделі артып, 1934 жылы Даниель Саламанка және 1936 жылы Хосе Луис Техада Сорзано президенттерін әскери төңкеріс арқылы құлатуға қатысты. Соңғысы оның ұстазы, полковник Дэвид Тороны, Буш мүше болған әскери хунтаның президенті етіп тағайындады. 1937 жылдың 13 шілдесінде Буш Тороның отставкаға кетуіне себеп болған жұмсақ төңкеріс ұйымдастырды және хунтаның президенті болды. Соғыс батыры, сол кездегі реформалық әлеуметтік қозғалыстарға тартылған Буш Тороның әскери социалистік идеологиясын дамытуға жетекшілік етті. Ол 1938 жылғы Ұлттық конвенцияны шақырып, оның нәтижесінде президенттікке заңды түрде сайланды және 1938 жылғы Саяси Конституцияны қабылдады. Бұл Конституция "Әлеуметтік Конституция" деп аталды, себебі ол мемлекеттің елдің табиғи байлығына құқығын бекітті, меншіктің әлеуметтік функциясын атап өтті және Боливияның жергілікті халқының коммуналдық жерлерін мойындады. Алайда, оның саяси тәжірибесінің жетіспеуі және қатаң әскери құрылымға дағдылануы солтүстік қанаттағы қозғалыстардың әртүрлі топтарын басқару қабілетін әлсіретті. Соның салдарынан ол 1939 жылы заң шығарушы органы таратып, диктаторлық билік орнатты. Осы кезеңде ол жаңа еңбек және мектеп кодексі, сондай-ақ тау-кен валютасы туралы заңды қамтитын көптеген жарлықтарға қол қойды. Соңғысы оның саясатының ең танымал болғанымен, елдің қуатты тау-кен олигархиясы – Rosca-ның наразылығын тудырды. 1939 жылдың соңында қайта жандана бастаған консервативті партиялардың қысымы, сыбайлас жемқорлыққа қатысты дау және жеке күйзелісінің күшеюі Бушты 1939 жылдың 23 тамызында өзін-өзі өлтіруге итермеледі, осылайша Боливиядағы әскери социализм дәуірі аяқталды. Саяси аренадан тыс тұлға, ол аңызға айналып, көптеген дау-дамайларға себеп болды, тіпті оның туған жері туралы да әртүрлі пікірлер бар. Оның қызмет барысындағы күтпеген және қайғылы өлімі әлі де өзіне-өзі қол жұмсау немесе саботаж нәтижесі ме деген сауалға жауап тапқан жоқ.

Ерте өмір және білім

Герман Буш 1903 жылғы 23 наурызда дүниеге келген. Ол Пабло Буш Визенердің, Мюнстерден келген дәрігер және неміс иммигрантының, және Тринидад қаласынан шыққан итальян текті боливиялық Ракель Бесера Виллависенсионың алты баласының бесіншісі болды. Отбасының жиі саяхаттауына байланысты олардың балалары елдің әртүрлі аймақтарында дүниеге келді, соның салдарынан Буштың нақты туған жері тарихи даудың нығанына айналды. Кейбір тарихшылар Санта-Крус департаментінің Нюфло-де-Чавес провинциясындағы Сан-Хавьер қаласын, ал басқалары солтүстік Бени департаментінің Итенес провинциясындағы Эль-Кармен-де-Итенес елді мекенін атайды. Германның кіші інісі Карлостың немересі, тарихшы Роландо Рода Буш, Буштің Санта-Крус қаласындағы Сан-Хавьерде дүниеге келгенін растады, осыны куәландыру үшін екі тарихи құжатты ұсынды. Біріншісі – Буштың 1903 жылғы 25 тамызда Сан-Хавьерде рәсімделген крещение туралы куәлігі. Екінші құжат – Пабло Буштың "өз қолымен" нотариус пен жеті куәгердің қатысуымен жазылған өсиетнамасы. Онда ол барлық балаларының есімдерін және олардың туған жерлерін тіркеген. Орынға қатысты келіспеушілікке қарамастан, екі мәлімет те Буштың 1903 жылы туғаны туралы келіседі, бұл туралы алғаш рет Брокман жазған. Бұрынғы тарихнама Буштың туған күнін 1904 жылғы 23 наурызда, толық бір жыл кейін деп көрсеткен. Буш дүниеге келгеннен кейін бірнеше апта өткен соң Пабло Буш отбасын тастап Германияға оралды, ал Ракель Бесера балаларымен бірге Буштің балалық шағының көп бөлігін өткізген Тринидад қаласына көшіп кетті. Ол 6 тамыздағы ұлттық мектепке оқуға түсті, бірақ 16 жасында мектеп директоры Агустин Риверомен физикалық жанжалға түскендіктен мектептен қуылды, бұл оның басқа бір сыныптасымен болған махаббат оқиғасының нәтижесі болды.

Әскери мансап

Оның еркі мен дене мүмкіндіктеріне байланысты, отбасы Бушты Ла-Пастағы Әскери колледжге оқуға жіберуге бекітті, ал оның жеңістігі Самуэль Авила Альварадо оған қажетті мінез-құлқы туралы куәліктер алуға көмектесті. Ла-Пасқа саяхаттау үшін Буш Лома Суарес қаласында өткен жүзу жарысына қатысып, бірінші орынды жеңіп алды және ақшалай сыйлығын өзімен бірге үш досы – Сеферино Риоха Апонте, Эрнесто Венде Камарго және Серхио Рибераның жол ақысын төлеуге жұмсады. Олар өзен арқылы Тодос-Сантосқа дейін барды, содан кейін Кочабамба арқылы Ла-Пасқа қаңғыбаспен сапар шегіп, 1921 жылдың желтоқсан айында жетті. 1922 жылдың 16 қаңтарында, 18 жасқа толған Буш Әскери колледжге қабылданды.

Әскери колледж

Буш дене шынықтыру мен жаттығуларда өте жақсы нәтижелер көрсеткенмен, әскери өмірдің құрылымдық жақтары, әсіресе тәртіп пен тереңдетілген оқу оған қиындық туғызды. Курстас Альфонсо Арана Гандарияс Бушты "көңіл күйі жиі өзгеретін, сезімталдықтан ашуға дейін тез өтетін, қатыгез мінезді адам" деп сипаттады. Мұндай сезімдер Буштың өмір бойы суицидке бейімділігіне әкелді. Әскери колледжде оқып жүрген кезінде Буш екі рет өз өмірін құртуға тырысты. Алғашқы рет курсант екі-үш пәннен сүрінбей қалғанда болды, ол мылтығымен өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді, бірақ Авиланың айтуынша, "сыныптастары оның бұл әрекетін қиындықпен тоқтатып қалды". Екінші оқиға студенттердің бір кешінде болды, онда Буш Гиллермо Эстрада есімді басқа курсантпен төбелес етіп жазуға жақын болды. Оларды бөліскен кезде Буш револьверін алып, оны Эстрадаға емес, өз басына бағыттады, бірақ басқа қонақтар оны атудан тоқтатты. Буш 1927 жылдың 4 қаңтарында әскери колледжді екінші лейтенант шенімен бітіріп, Камперо атқыштар полкіне тағайындалды. Оның ауыр пулеметтерді басқаруға қызығушылығы болмауы және басқа офицерлермен дауласуға бейімділігі салдарынан алты аптадан кейін Копакабанадағы Карабинерлер корпусына ауыстырылды. Осы кезде Буш капитан Дэвид Торомен танысты, олар жақсы қарым-қатынас орнатты, бұл Тороға екінші лейтенантты Виачадағы Ингави атты әскер полкіне ауыстыруды сұрауға мүмкіндік берді, оған Торо қолбасшылық етті. Бұл Тороға Бушты өзінің шәкірті ретінде дамытуға мүмкіндік берді.

Неке

Әскери колледж Лицео Венесуэлаға жақын орналасқан, ол – толыққанды қыздар мектебі. Екеуінің жақын орналасуының арқасында курсанттар мен мектеп оқушылары арасында қарым-қатынас пен құдалану жиі кездесетін. Осы жерде, 1926 жылы Буш Потосидегі бұрынғы бай кеншілер отбасының қызы Матильда Кармона Родомен танысты. Олар бұрыннан бірі бірін таныған еді. Кармона Буштың сырт келбеті мен беделі мектеп оқушылары арасында оны танымал еткендіктен, ал Буш Кармонаның «Ideal Femenino» студенттік газетінің баспагері екенін білгендіктен, ол оның жанкүйері болған. Буш бітіргеннен кейін басқа қаладағы бөлімге тағайындалды, олар хат алмасып тұрды және Буш мүмкіндігі болғанда Ла-Пасқа оны көруге жиі баратын. Бірнеше жылдан кейін Буш 1928 жылдың басында Ла-Пасқа оралып, Кармонаның отбасынан оның қолын сұрады. Бұл үшін Буш арнайы әскери рұқсат алып, үйленуге құқық алды. Өйткені сол кездегі әскери ережелер офицерлердің капитан шеніне жеткенше үйленуіне тыйым салды. Екінші лейтенанттың үйленуі – бұрынғысы жоқ жағдай болды, сондықтан көптеген көндіру жұмыстары мен Бас штаб бастығы генерал Хосе С. Киросқа арнайы рұқсат алу қажет болды. Герман мен Матильда 1928 жылдың 18 ақпанында үйленді. Үйленгеннен кейін Буш Кочабамбаның шеткі аймағына тағайындалды, онда оның екінші лейтенанттың аз жалақысы, 1928 жылдың 28 желтоқсанында туған тұңғыш ұлы Хуан Герман және одан кейін, он бір айдан соң туған екінші ұлы Орландо отбасын біраз уақытқа экономикалық қиындыққа ұшыратты. Олар достары Анхель Жорданның жомарттығына сүйенді.

1930 жылғы төңкеріс

1929 жылы Буш отбасымен бірге Ла-Пасқа оралды. Тороның жеке ұсынысымен Бас штаб бастығы генерал Ханс Кундт Бушты жеке адъютанты етіп тағайындады. Бірақ Кундт пен Буштың қарым-қатынасы тез нашарлады. Карлос Монтенегроға баяндамасында Буш Кундттың көмекшісі ретінде өзін "өкілеттіктері шектеліп, шен бойынша қалып қойғандай" сезінгенін айтты. Буштың Бас штабқа кіруі президент Эрнандо Силес Рейестің конституциялық мерзімінің аяқталуымен бірге болды. Өкіметін ұзартуға тырысып, сонымен бірге заңдылық сылтауын сақтау үшін, Силес Рейес 1930 жылдың мамыр айының соңында өзінің Министрлер Кеңесіне отставкасын берді. Ол Конституцияны өзгертетін және оған бұрын-соңды болмаған екінші мерзімге үміткер болуға мүмкіндік беретін Ұлттық конвент шақыруды оларға тапсырды. Бірақ өкілеттігін ұзарту жоспары кері нәтиже берді және 25 маусымда студенттер наразылығынан басталган көтеріліс Әскери колледждегі бүлікке ұласты. Туған қиын жағдайға тап болған Кундт, Бас штаб бастығы ретінде іс жүзіндегі соңғы билік өкілі болғандықтан, үкіметтік жүйенің күйреуіне қарамастан, әрекетсіздік танытты. Осы оқиғаға байланысты Буш әйелінен оның ағасы және қайнағасы Элиодоро Кармона мен Рикардо Гоития, сондай-ақ басқа офицерлер Перес полкінің бүлікші әскерлерімен тұтқындалғанын естіді. 25-і күні таңертең және Кундттың рұқсатынсыз, лейтенант он төрт немесе он жеті сарбаз күзеткен Мирафлорес қаласындағы полк штабына барды және тұтқынға алынған офицерлерді босатып алды. Келесі күні сағат 4-те Буш және он сегіз сарбаздан тұратын топ Әскери колледжді қайта басып алды, оны екі тәжірибелі офицер мен он сегіз жас курсанттар қорғап тұрған, ал ең кішісі он екі жаста болды. Содан кейін Буш Эль-Альтодағы Әскери авиация мектебіне көшті, оның бүлікші офицерлері Ла-Пас үстіндегі әуе кеңістігін бақылап тұрды, бірақ Торо оны тоқтатуға бұйрық берді. 28 маусымда әскери бүлік үкіметті құлатып, Буш үйіне қайтып, Матильдаға "Менің барлық әрекеттерім бекер болды. Генерал Кундттың мінезсіздігінен барлығы жоғалды" деп шағымданды. Құлатылған үкіметті қолдағандығы үшін жаза ретінде Буш уақытша Карлос Бланко Галиндо режимімен Роборедегі шалқары әскери бекетке тағайындалды.

Сан-Игнасио де Замукос экспедициялары

1931 жылдың наурыз айында Буш лейтенант дәрежесіне көтеріліп, президент Даниэль Саламанка оған отыз сарбаздан тұратын әскери контингентті басқаруды тапсырды. Үкімет бұл орынның табылуын Чако Бореалына қатысты егемендік талабын заңдық түрде қорғау үшін пайдалануды жоспарлады. Бірінші экспедиция 25 наурызда басталды және 23 мамырдан кейін аяқталды, сол күні Буш өзінің күнделігінде сарқырап қалған сарбаздарға арналған азық-түлікпен толы арба жеткізілгені туралы жазды. Буштің күнделігіндегі келесі жазба 16 тамызға дейін соғылып, екінші экспедицияның ортасымен, бұл жолы подполковник Анхель Айороа басшылығымен. Қыркүйек айында Ла-Пастағы үкімет керамикалық қабырғалар мен гидравликалық қазбаларды табуды Сан-Игнасио-де-Замукос болғанының жеткілікті дәлелі деп есептеп, Айороа экспедициясын қайтарды. Кейінірек археологиялық зерттеулер көрсеткендей, миссияны салу үшін Чакода қолданылған материалдар жеткіліксіз болғандықтан, ешқандай қираған орындар болған жоқ. Дегенмен, экспедициялар Буштың 26 қазанда Анд Кондоры орденінің үлкен офицері атандырды. Буш жаулық туралы жаңалықты қуанышпен қабылдады және күнделігіне былай деп жазды: "Жақсы ұйықтадым. Біз Бокеронға барамыз деген қауесет тарады, мен соңғы кезде күткен соғысты көретін болдым!". 9 қыркүйекте 6-шы атқыштар полкі Мунозға келді. Бұл күштер Бокеронға баратын жолда Юкраның қорғанысын нығайтып, парагвайлық "Курупайти" және "Корралес" полктерінің шабуылдарын тойтарды. Алайда, парагвайлықтардың Бокеронды қоршаудан шығаруға жасаған бірнеше әрекеттері Юйрадағы бекіністік позицияларынан сәтсіз аяқталды. 21-ден 22-ге қараған түні лейтенанттар Герман Буш және Артуро Монтес 15 6-шы атқыштар полкі сарбазымен бірге Бокерон-Юйра арқылы шегінді. Соғыс боливиялықтардың жеңілісімен және парагвай армиясының Форт-Бокеронды қайта басып алуымен аяқталды. Боливиялықтардың шегінуі туралы Буш күнделігіне былай деп жазды: "Біз шегінуді бастадық []. Оқтардың жаңбыры астында қалдық. Қырғын жалғасуда. Қаза болғандардың саны қауіпті түрде артып барады []. Соңында біз жаудың барлық аймағынан өтіп, штабқа жеттік. Барлығымыз нан мен су сұрадық. Біз енді Оруродан қуанышпен шыққан күшті жігіттер емес едік. Біз олардың көлеңкесі едік. Барлығымыз кетіп қалғымыз келді". 1932 жылдың қарашасында парагвай шебінің артындағы коммандос операциялары кезінде Буш үш немесе төрт парагвайлық жүк көлігіне шабуыл жасап, отыз жеті парагвай сарбазы мен үш офицерді өлтірді. Қаза тапқан офицерлердің арасында Асунсьоннан шыққан белгілі либерал отбасының ұлы лейтенант Херман Велилла болды, бұл Бушқа жау арасында зор жамандық әкелді. 1933 жылдың 11 наурызында оның бөлімшесі көптеген әскери материалдармен бірге Алиуата фортын басып алды. Осы әрекеті үшін оған "Ланса" 6-шы атқыштар полкіне қолбасшылық берілді. Сол айда полк үш сәтті шабуылға қатысып, оның бірі Форт-Фернандестің басып алынуына қол жеткізді. Буш Гондра шайқасында да қатысты. 15 шілдеде "Ланса" полкі артқы сақшылыққа түсіп, парагвай күштерінің қоршауына түскен 4-ші дивизияның шегінуін қамтамасыз етті. Буш басшылығындағы боливиялықтар Алиуата бағытында, жау әлі кірмеген жалғыз орынға жол ашуға тырысты. Қашу жолының жылдам ашылуы үш күнге созылды, парагвай күштерінің оны кесіп, қашуға кедері келтірмеу үшін қатты шайқастар болды. 1933 жылдың соңында Кампо-Виа қалтасында 9000 боливиялық сарбаздың қазасынан кейін президент Саламанка Кунтты қызметінен босатып, қарулы күштердің жаңа бас қолбасшысы етіп Энрике Пенаранданы тағайындады. Пенаранданың Бас штабы Дэвид Торо, Анхель Родригес, Оскар Москосо және 1-ші армия корпусының штаб бастығы ретінде тағайындалған Герман Буштан құралды. Іс-қимылға бейім Буш бастапқыда бұл лауазымнан бас тартты, бірақ Торо оны боливиялық жоғарғы командасына қосылуға көндірді, ол оған 1933 жылдың 30 желтоқсанында майор дәрежесіне көтерді. Буш өзінің жаңа командасын партизандық әрекеттерді, тактикалық шегінулерді және күтпеген шабуылдарды ұстануға пайдаланды, ал ұзақ қорғаныс пен жаппай шабуылдарды сарбаздар мен жабдықтарды ысырап ету деп қарады.

1934 жылғы төңкеріс

Чако соғысының барысы Боливия үшін жақсы жаңалық болмады. 1934 жылдың қараша айына қарай президент Саламанка мен Қарулы күштердің Бас қолбасшысы Энрике Пенаранда арасындағы қайшылықтар шегіне жетті. 26 қарашада Саламанка генерал Хосе Леонардо Ланзаны тағайындап, Пенаранданы қызметтен босатті. Келесі күні Саламанка Вильямонтестегі әскери штабқа жеке келді, Пенаранданы міндеттерінен шеттету үшін. Сол күні Пенарандаға адал әскерилер, оның ішінде полковник Дэвид Торо, Оскар Москосо және Герман Буш, бұйрыққа бағынбауды және президентке қарсы көтеріліс ұйымдастыруды шешті. Әскерлер майдан желісінен, бар болғаны он екі шақырым қашықтықтағы жерден шақырылды. Буштың өзі басшылық еткен, мылтықтар мен пулеметтермен қаруланған сарбаздар президент Саламанка тұрған үйді қоршап алып, оған қаруларын бағыттады. Қарлы президент тұтқындалды, ал әскери басшылар оның отставкаға кетуін қамтамасыз етті, осылайша «Корралито де Вилламонтес» деп аталған оқиға аяқталды. Демократиялық бейне сақтау ниетімен әскерилер вице-президент Хосе Луис Техада Сорзаноға президенттік лауазымды иеленуге және соғыстың аяқталуын бақылауға рұқсат берді. Сол жылдың маусым айында, Парагваймен бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, президент Техада Сорзано оған Қорғаныс министрлігіндегі кабинеттік қызмет ұсынды, бірақ әскери жетекшілік бұл ұсыныстан бас тартып, лейтенант-полковник Луис Аньестің кандидатурасын ұсынды. 5 қазан күні демобилизацияланған әскерлердің бірінші тобы және қарулы күштердің жоғары командасы Ла-Пасқа келді. Бірнеше аптадан кейін әскери жетекшілік Чакоға оралып, әскерлерді демобилизациялау және соғыс тұтқындарын елге қайтару жұмыстарын жүргізді, ал Буш Ла-Пастағы Бас штабтың міндетін атқарушы басшысы болып қалды. Ол кейіннен Чако атты корпусының үш полкінен құралған әскерлік гарнизон құрды. Бұл лауазым Бушқа елдің әкімшілік орталығындағы барлық әскери операцияларды бақылау мүмкіндігін берді.

Саяси өрлеу

Боливияның 1935 жылғы маусымда Парагвайға жеңілуі ескі саяси жүйенің қолдауын жоғалтып, елді қырқылысқа ұшыратты. Өздерін «социалисттер» деп атаған саяси қозғалыстар ел бойынша көбейе бастағанда, әскер өзінің ішкі билік күресінің ортасында қалды. Көптеген адамдар Чако соғысындағы жеңілісті олигархиялық дәстүрлі партиялардың кінәсіне жатқызса, әскердің жоғары шенді офицерлері де сәтсіз тактикасы үшін беделсіз деп танылды. Соғыс кезінде өте жылдам өрлеген жас офицерлер корпусының әскерилердің ескі құрамына жаңа басшылыққа жол беруіне көп уақыт кетпеді. Ел ішінде құрылып жатқан солшыл қозғалыстарға көңіл білдірген жас офицерлер көп ұзамай 1935 жылдың 13 қыркүйегінде құрылған, тез арада қуатты саяси және әскери ұйымға айналған Ардагерлер легионын (АЛ) құру үшін қазіргі подполковник Герман Буштің төңірегіне бірікті. Дегенмен, Буш әлеуметтік өзгерістердің қажеттілігіне берік сенсе де, саяси ой-қиялы жетіспеді және өзіндік саяси идеологияны қалыптастыра алмады. Мұны түсінген Буш және оның айналасындағы жас офицерлер ақырында саяси тұрғыдан тәжірибелі, бірақ революциялық емес полковник Дэвид Тороны өз қозғалысын жетектеуге таңдады.

1936 жылғы төңкеріс

Боливияның басқа аймақтарында жұмысшылар одақтары жылдам инфляция кезінде жалақы мен әлеуметтік төлемдерді арттыру талаптарымен елді дағдарысқа жеткізген күшті ереуілдер ұйымдастырды. Президент Техада Сорзаноны азаматтар да, әскерилер де, тіпті Буш та, оларды соғысқа лайықты дайындамай, жауапсыздықпен соғысқа бастап кеткен ескі саяси элитаның бірі деп қарады. Осыған байланысты, үкіметтің ереуілшілерге қарсы әрекет ету жөніндегі бұйрығы орындалмады. Ол кезде Еңбекшілер Федерациясының (ФОТ) басшысы Вальдо Альварес Буш пен Торомен кездесіп, олардан армия наразылық білдірушілерге қарсы шара қолданбайтынына уәде алды. Дағдарыс 1936 жылдың мамыр айында, сол кездегі елдегі ең ірі ереуіл қозғалысы басталғанда шиеленісті. Бұл ереуілдер 17 мамырда шарықтауға жетті, ол күні Ла-Паздағы бірнеше ғимараттар түнде басылып алынғаннан кейін Буш басқаратын әскерилер араласып, Техада Сорзаноның отставкасын талап етті. Ұзақ өтпей, әскери-азаматтық хунта құрылып, Буш уақытша президент болып тағайындалды. Сол күні түстен кейін Буш пен Альварес кәсіподақтардың барлық талаптарын қанағаттандыру бойынша келіссөздер бастады. Буш Дэвид Торо Чакодағы әскерді қарусыздауды бақылаудан 20 мамырда оралғанға дейін уақытша президент қызметін атқарды. Торо 22 мамырда ішкі істер министрі болып тағайындалды, ал Буш жаңа құрылған хунта басшыларының бірі ретінде үкімет басшылығына қосылды.

Буш Торо үкіметінде

Торо әскери социализм деп аталатын реформалық экспериментке (Буш қолдаған) басшылық етті, ол әскери үкіметті еңбек және солшыл қозғалыстармен бір жылдан астам уақыт бойы біріктірді. Алайда, уақыт өте келе Буш пен оның айналасындағы жас офицерлер солшыл коалицияның саяси маневрлеріне көңілі толмай бастады. Атап айтқанда, Энрике Балдивиесоның Біріккен Социалистік партиясы (PSU) мен Баутиста Сааведраның Социалистік-республикалық партиясы (PRS) арасындағы үнемі болатын қақтығыс оларды мазалады. Бұрынғы президент шебер саясаткер болды, ол партиясын либералдық дәуірдің ескі құрылымы мен соғыстан кейінгі дәуірдің жаңа социализмі арасында нәзік тепе-теңдікте ұстады, соғысқа дейінгі буынның басшылығын сақтап, соғыстан кейінгі буынға социалистік тіл қолдану арқылы үндеді. Оның PRS-і Техада Сорзано үкіметінің үш ірі дәстүрлі партиясының бірі болған, ал бұл үкіметтің тұру мүмкіндігі жоғалғандай болғанда, жақын арада одан қол үзген және Біріккен социалистерге қосылып, оған қарсы шықты. ПРС-ПСУ коалициясы тез арада ыдырады, себебі Балдивиесоның социалистері ПРС-тің «оңшылдарына» сенімсіздік білдірсе, ал Сааведра өз кезегінде үкіметтегі «коммунистерді» айыптады. Бұл күрделі амалдар Бушты ашуландырды, ол 21 маусымда президент Тороның бұрынғы хабары болмаған күйде хунта ішінде өздігінен төңкеріс жасады. Сааведра Чилиге жер аударылды, ал әскерилер мен азаматтық солшылдар арасындағы одақ аяқталды, содан кейін қарулы күштер елді өздері басқара бастады. Буш елге жолдаған манифестінде: «Пактермен біріккендей көрінген солшыл партиялар оларды бұзуға асыққан жоқ» деді және армия олардан басқа билік жүргізуге шешім қабылдады, ал қолдауын ветерандар мен еңбекшілер қозғалысынан алатынын мәлімдеді. Буш төңкерісті оңай жүзеге асырды, ал Торо оны қабылдауға мәжбүр болды, бұл оның режимге қаншалықты ықпалы бар екенін көрсетті. Бас штаб бастығы лауазымы арқылы Буш әскери билікті нығайта бастағанда, Торо оған баяу-баяу тәуелді бола бастады. Бұған 1937 жылдың 3 наурызында Буштың Бас штабтан кетуге тырысуы нақты дәлел болды. Бұл Торо үкіметін дүрліктірген оған сенімсіздік білдіру болды. Президент әскери шенеуніктердің наразылығына қарамастан, отставкаға келіспеді, бұл олар Бушка, емес оған адал екенін анық көрсетті.

1937 жылғы төңкеріс

Стандарт Ойл компаниясын мемлекеттік меншікке алу сияқты халыққа ұнаған заңдарды қабылдағанына қарамастан, Торо режимі көп ұзамай жергілікті тұрғындар мен әскердің наразылығына тап болды. Буш өзі Тороның шексіз прагматизмі мен саяси келісімдеріне қанағаттанбады, себебі олар оған ешқандай нәтиже бермейтіндей көрінді. Ла-Паста 10 шілдеде өткен мәжілісте Ардагерлер легионы Бушты ұйымның Жоғарғы Басшысы (Jоғарғы Басшысы) етіп тағайындады, бұл шешім Тороны ардагерлер қозғалысының басшысы ретінде мақұлданбады. Келесі күні Буш Торомен және генерал Энрике Пеньярандамен құпия кездесіп, президентке үкіметі енді әскердің сенімін жоғалтқанын хабарлады. Тороның отставкасы жіберілген жоқ. 15 шілдеде ол жалған сылтаумен әскерилермен әуежайға апарылып, Чилиге жер аударылды. Нәтижесінде, 1937 жылдың 13 шілдесінде Герман Буш Тороның орнын басып, 34 жасында Боливия тарихындағы бесінші ең жас президент және ел тәуелсіздік алғаннан кейін туған ең жас президент атанды.

Президент (1937-1939 жылдар)

Буш ұлттық батыр болғанымен, оның саяси бағыты жалпы халыққа белгісіз болды. Сол және оң жақтар оның Тороның әскери социализмінен дәстүрлі саяси жүйеге қайта оралатынын болжады, бұл пікірді Буш өзінің "ұлттық жаңару" және "[қоғамдық тәртіпті] сақтау" туралы тұманды мәлімдемелерімен күшейтті. Соның салдарынан, ол тіпті төңкерісіне Standard Oil компаниясының қаржылық қолдау көрсеткені туралы айыптауларды жоққа шығаруға мәжбүр болды, жаңа үкімет компанияның тартып алынған мүлігін қайтаруға ниетті емес екенін мәлімдеді. Гутьеррес Граниер Буштің өзі құлатқан Техада Сорзано үкіметінде қаржы министрі болған. Дегенмен, Буш министрге Торо кезеңінің көптеген саясатын кері қайтаруға рұқсат берді, оның ішінде мемлекеттік субсидияланған азық-түлік дүкендерін жабу және түрлі тұтыну тауарларына берілетін субсидиялар мен экономикалық қолдау бағдарламаларын тоқтату. Буш сондай-ақ өзінің билік кезінде әскерилердің консервативті жоғары шенді офицерлерінің ықпалын қайта жандандыруға мүмкіндік берді. 1938 жылдың қаңтарында Буш генерал Пенаранданы төңкеріс жоспарлауда айыптады. Оны қызметтен босатудың орнына, Буш оны дуэльге шақырды, жеңімпаз президент болады деп ұсынды. Бұл айыптау мен шақыру Пенаранданы қатты ренжітті, ол ашуланып, армияның бас қолбасшысы лауазымынан кетіп, үкімет сарайынан шығып кетті. Буш, өз кезегінде, жаңа тағайындалған генерал Карлос Кинтаньильяның жас солшыл офицерлерді әскери шендерден қууын тоқтатуға тырыспады. Бұл тек солшыл заң шығарушылардың қысымымен тоқтатылды, олар әскери одақтастарын жоғалтудан қорқыды. Екінші жағынан, Буш режимі Торо әкімшілігінің радикалды элементтерін қабылдады, Біріккен социалистік партияның жетекшісі Энрике Балдивиесоны Сыртқы істер министрі, ал орташа социалист Габриэль Госальвесті Хунта Бас хатшысы етіп тағайындады. Буш бастаған жаңа қозғалысқа қарсы тұрған дәстүрлі партиялар (FUS-ке қосылған PRS-ті қоспағанда) сайлаудан бас тартты, бұл "Чако буынының" үлкен жеңіске ие болуына және конвенцияны толық бақылауға алуына мүмкіндік берді. 1938 жылдың 27 мамырында Буш Республиканың конституциялық президенті болып сайланды, ал Энрике Балдивиесо вице-президент болды. Екеуі де келесі күні қызметке кірісті, олардың мерзімі 1942 жылдың 6 тамызына дейін созылуға тиіс болды. 30 қазан күні конвенция 1938 жылғы Боливия Конституциясын қабылдады, ол әлеуметтік сипатымен Боливия тарихындағы ең маңызды конституциялардың бірі болып саналады. Жаңа Конституция еңбек құқықтарын бекітіп, мемлекеттік қорғаумен қамтамасыз етті, ең төменгі жалақы, жылдық еңкору және әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерінде үкіметтің араласуын күшейтті, сондай-ақ Боливияның байырғы халықтарының құқықтық мәртебесін мойындап, олардың білім алуын қамтамасыз ету арқылы әлеуметтік әділдікті қамтамасыз етті.

Парагваймен бейбітшілік туралы келісім

1938 жылдың 21 шілдесінде Буэнос-Айресте Боливия мен Парагвай арасындағы Бейбітшілік, Достық және шекаралар туралы шартқа қол қойылды, осымен Чако соғысы аяқталды. Шарт бойынша, Бореалдық Чаконың шамамен 75 пайызы Парагвайға берілді, бұл Боливияның Парагвай өзеніне қол жеткізуіне қатысты Буш әкімшілігі белгілеген шарттармен жүзеге асты.

Пандоның құрылуы

24 қыркүйекте Буш Боливияның тоғызыншы департаменті ретінде Пандо департаментін құрды, оны бұл аймақтағы Акре соғысын басқарған бұрынғы президент Хосе Мануэль Пандоның есімімен атады. Пандоға айналатын жер сол уақытқа дейін Солтүстік-Батыс колонияларының ұлттық аумағы деп белгілі болған, ол әкімшілік тұрғыдан Ауыл шаруашылығы, суландыру және отарлау министрлігіне бағынышты еді. Министрлік аймақтан Ұлттық конвенцияға алты өкілдің (2 сенатор, 4 депутат) сайлануын иемденді. Департаментті құру мақсаты – аймаққа саяси мәртебе беру, сондай-ақ демографиялық және экономикалық өсімді ынталандыру болды. Бұл, сонымен қатар, Рибералта тұрғындарының туындаған мәселесін шешуге арналған, олар жаңа департаменттің астанасы болуды қалаған. Алайда, конвенцияда аймақтың делегациясы Санта-Круз және Бени өкілдерінің «Шығыс блогына» қосылып, Рибералтаның орнына Пуэрто-Риконың астана болатынына, ал бұл қала Бени құрамында қалатынына келісті. 1945 жылы астана Кобижаға көшірілді. Буштың тараптарды біріктіруге жасаған әрекеттері нәтижесіз болды. Ұлттық конвенцияның бұрынғы президенті Ренато Риверин, Буштың жақын кеңесшісі Габриэль Госальвеспен бірлесіп, Балдивиесоның орташалық Біріккен социалистік партиясын Виктор Паз Эстенссороның Тәуелсіз социалистік партиясы сияқты радикалды топтармен біріктіруге тырысты. Дегенмен, осы үкіметтің социалистік партияны қолдаушы мүшелері Буштың міндеттемелерге берілмеуіне алаңдады, ол әскердің абсолютті басқару құрылымына көбірек бейімделген, азаматтық билік саясатындағы ынтымақтастыққа қарағанда.

Реакциялық шоғырландыру

Буштың қиындықтары 1 мамырда 1939 жылы Сантьягода сүргінде болғанда Баутиста Сааведраның қайтыс болуынан кейін дәстүрлі партиялардың қайта құрылуымен жалғасты. Сааведраның өлімімен, тіпті одан бұрын денсаулығы нашарлаған кезде дәстүрлі партиялар оның орталық солшылдардың шеткерлерімен байланыс орнату саясатынан бас тартты. 1939 жылғы 22 наурызда Либералдық партия және екі Республикалық партия өзара келіспеушіліктерін ұмытып, «Конкорданс» сайлау альянсына бірікті. Олар саясатқа әскерилердің араласуын тоқтатуды талап етіп, олигархияның қолдауын алды және заң шығарушы сайлауға көптеген кандидаттарды тікелей жариялады.

Диктатура жарияланды

Иммиграциялық дауға тап болған, жасаған бірнеше реформаларының нәтижесіне көңілі толмаған және бөлінген солшылдардан қолдауы шамалы болған Буш, парламенттік саясаттың қысымынан шаршап, 1939 жылдың 24 сәуірінде тоталитарлық билікті жариялады, осылайша өзі ұзақ уақыт бойы құрған саяси жүйені күштен шығарды. Сағат 12-де Буш "Ұлтқа жолдау" манифестін жариялады, онда былай делінген: "Мен партияларды қайта ұйымдастыруды бір идеал ретінде қарастырдым [ ]. Мен еркін демократияның қажеттігін мойындадым [ ]. Мен кең ауқымды баспасөз бостандығының тиімділігін қорғадым. Бірақ, оның орнына бұзықшылық орнағанын көрдім [ ], ұлттық ортаны улайтын, бүлдірушілік және популисттік ахуал туды. [ ] Осы картинаға қарап, [ ] бүгіннен бастап Республиканы ішкі және халықаралық аренада жаңғыртудың жалғыз жолы осы деп сенімді болғандықтан, белсенді және тәртіпті үкімет құруды бастаймын". Ассамблея жұмысы тоқтатылды, кезекті сайлаулар жойылды, ал 1938 жылғы Конституция әлі де қолданыста болғанымен, енді атқарушы жарлықтар арқылы орындалатын болады.

Жалпы еңбек құқығы

Мүмкін, осы кезеңдегі ең маңызды және ұзақ мерзімді реформалар – 1939 жылғы 24 мамырдағы жарлықпен қабылданған Código del Trabajo (Еңбек кодексі) болды. Еңбек кодексі, кейіннен Кодиго Буш (Буш кодексі) деп аталды, еңбек қозғалысының желі басшысы Вальдо Альварес жазған алғашқы жобалардың іске асуы еді және бұл әлеуметтік және еңбек реформасын ұзақ жылдар бойы күткендердің арманы болды. Аталған құжат жұмыс орнының тұрақтылығына, өндірістік жарақаттарға өтемақы төлеуге, еңбек демалысына және ұжымдық келісімдерге мемлекеттік кепілдіктер берді.

Тау-кен валютасы туралы заң

1939 жылғы 7 маусымда Буш өзінің басқаруының ең маңызды жарлықтарының бірін жариялады. Заң бойынша, қалайы экспортынан түскен барлық шетел валютасының 100% Орталық банкке тапсырылуы тиіс болды, ол олардың растамаланған қажеттіліктері үшін қажетті шетел валютасының сомасын және акционерлеріне дивиденд төлеу үшін ең көп дегенде 5% қайтаратын еді. Қалғаны оларға фунт стерлингке 141 боливиано бағамымен берілетін. Операциялық капиталы шетелде орналасқан компаниялар 120 күн ішінде оны Орталық банкке аударуға міндетті болды, ал жарлыққа кез келген белсенді немесе пассивті қарсылық жасау сатқындық деп есептеліп, оған сәйкес сотталып, жазаланатын еді. Бұл шара кендердің жеке меншігіне қарсы тұруды мақсат етпесе де, үкіметке Боливияның қуатты қалайы индустриясының табысының бір бөлігін алудың тиімді жолын ұсынды және мемлекеттің ел экономикасына араласу құқығын бекітті. Бұл жарлық Буш басшылығының ең танымал жарлығы болды, оның тудырған әсері тіпті Тороның Standard Oil компаниясын ұлттандыруымен де теңестірілді. Екінші жағынан, ол Бушты Боливияның қуатты олигархиясы – Росканың жауға айналдырды, олар жаңа заңды айыптады және оған қарсы шығу үшін консервативті Конкорданс қолдауын өтінді. Росканың реакциясы жылдам болды. Сыртқы істер министрі Эдуардо Диез де Мединаның сөзіне сүйенсек, "президенттің ұстанымында өкілдік топтардың басымдығына қауіп төндіретінін көрген ірі кен иелерінің консорциумы оның шараларына қарсы зорлық-зомбылық көрсетті. Буш елдің барлық аймақтарынан анонимді қорқыту хаттарын алды". Буш бұл жағдайды мойындады және жарлыққа қол қойған кезде былай деді: "Бұл қадамның үкіметім үшін өте қиын екенін және мені көп қауіп күтіп тұрғанын білемін. Бірақ бұл маңызды емес, мен боливиялық халық үшін күресіп жатырмын және егер құласам, мен Боливияның экономикалық тәуелсіздігінің туымен бірге құлайтын боламын". 1939 жылғы 18 тамызда стоматолог Хосе Роза Кирога оның алдыңғы тісін жоқ етті, бұл оның сыртқы келбетіне әсер етті. Осыдан кейін Буш Паласио Кемадоға бармады, оның орнына Мирафлорестегі шағын үйінен әкімшілік жұмыстарын атқара бастады, оны заңды әйелі полковник Элиодоро Кармонамен және олардың әйелдері Матильда Кармона мен Элиза Торне және олардың балаларымен бөлісті. 21 күні майор Рикардо Гоитияның отбасы, Лия Кармонаға үйленген, Матильда мен Элиодороның қарындасы, келесі күні Элиодороның туған күнін тойлау үшін Гуакиден келді.

Өзін-өзі өлтірген

22 тамызда сағат 21:00-де Буш әйелімен бірге Роза Кирогаға соңғы рет барып, үйлеріне оралды және Кармонаның туған күнін тойлауға кірісті. Кешкі ас да кезінде Буш қуанышты көрінгенмен, Матильда кейін "бұл жалған қуаныш еді" деді. Бірінші оқ таңғы сағат 5:20-де атылды. Хабарлауынша, Матильда одан оянған, бірақ бірден төмен қарамаған, себебі ол түнгі көйлек киген еді. Оның орнына ол үй шаруашылығын жүргізуші Франсиско Мединадан: "Не болды?" деп сұрады, ол: "Полковник оқ атты", - деп жауап берді. Сонда Матильда араласпауға шешім қабылдап, өз бөлмесіне қайта оралды. Кармонаның айтуынша, ол Гоитиямен бірге Буштан қаруды алуға тырысқан, бірақ "мүмкін болмады". Он минуттан кейін, сағат 5:30-да Кармона былай деді: "Буш бізге тынышталуды жұмсақ дауыспен бұйырды, біз оның тынышталғанын ойладық, бірақ кенеттен ол бізді итеріп, қолын көтеріп, оқ атты. Оның басы үстелге оң жағымен құлады, ал қару жерге түсті. Мен оның басын ұстадым. Қаруды алып, үстелге қойдым". Кармонаның түсіндіруінше, осы соңғы мәліметтің арқасында оның саусақ іздері қаруда табылған. Буш тірілігін жоғалтқанға дейін, бірақ оның жазылуының үміті жоқ екенін көріп, генерал Карлос Кинтаньилья Паласио Кемадоны әскери күшпен басып алып, Буштың сәуір айында диктаторлық билікті қабылдауына байланысты конституциялық мұрагерлікті жойды. Президенттің қазасынан кейін Боливия элитасының консервативті және олигархиялық топтары өздерін тез арада көрсетті. Радио арқылы елге жолдаған сөзінде Кинтаньилья өзін уақытша президент деп жариялады, оған жаңа сайлау өткізу және саяси жағдайды Торо кезеңіне дейінгі дәстүрлі жағдайға қайтару міндеті жүктелді. Луис Торо Рамалло Буш қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткенде жарық көрген "Буш өлді, енді кім тірі?" атты еңбегінде сол күндері қалада президенттің қазасы туралы әртүрлі болжамдар тарағанын және "қақтығыстар мен төңкерістер жарияланғанын" хабарлады. Екінші жағынан, олар "сыбырлап" және Кинтаньильяға, "төңкерісшіге" қарсы ашық сөйледі. 1944 жылы конгрессмен Эдмундо Рока және капитан Хулио Понсе де Леон полковник Елиодоро Кармонаны "Буштың өліміне тікелей кінәлі" деп айыптап, "әдеттегі сот шешімі шыққанға дейін түрмеге қамауды" сұрады. Осылайша тергеу қайта басталды. 1944 жылдың 31 тамызында Ла Калле Кармонаның Шарагуада жасаған "мәлімдемелеріне" байланысты осы айыптаулар жасалғанын хабарлады. Кейінірек сотта куәлік берген лейтенант Эуфрасио Бруноның айтуынша, ол Кармонадан: "Неге қоғамдық пікір сізді Буштың өліміне кінәлі деп санайды?" деп сұрады, ал мас күйінде Кармона: "Иә, мен оны өлтірдім, енді не қалайсыз?" деп жауап берді. Бруно сондай-ақ офицер Хулио Гарниканың туған күніне Кармона "осы қол полковник Бушты он сегіз мың доллар үшін өлтіргенін" растағанын айтты. Сот процесі ақыры нәтижесіз аяқталды және 1946 жылы Вильярроэль үкіметінің құлауымен тоқтатылды.

Қазіргі заманғы талдау

Герман Буштың әкесі Пабло Буштың отбасы да Буштың өлімінің Кармона отбасының қайын жұрттарынан туған қастандық екенін айтатын теорияны қолдайды. Лила Авила Буштың сөзіне қарағанда, оның немересі, Пабло Буш, Генуядағы үйінде Буштың қазасы туралы телеграмма алғанда, оны ашуланып, "Бұл Кармонаның қолынан келген іс" деп лақтырып жіберген. Герман Буштың немере інісі Херлан Вака Диес, оның ағасы Густаво Буш, Германның ағасы, Буш қайтыс болған кеште қызмет еткен үй қызметшісімен сөйлескенін айтады. "Ол әрдайым Кармона Германды ғана емес, бұрын да бір адамды өлтіргенін айтатын" еді. Роберт Брокман бұл мәлімдемелерге қарсы шығып, "Пабло мыңдаған шақырым қашықтықта Кармона Германды өлтіргенін қалай білді? Ол мұны қайдан білді?" деді және "Мединаның үй қызметшісінің айтылған рөлі ең жақсы жағдайда күмәнді" екенін айтты. Дегенмен, Брокман сияқты заманауи тарихшылар өзіне-өзі қол салу туралы айтылған нәрсе ең сенімді деген пікірде. Герберт С. Клейн оның саяси басшылығын "ұйымдасқан, нақты бағытқа қабілетсіз" деп сипаттаса да, Буштың басшылығында реформалық идеялардың ұлттық аренада алғаш рет дауыс беруге мүмкіндік алғанын айтады, бұл "ұлттық келісімнің аяқталуы және Боливиядағы келісімсіз таптық күрестің басталуы [ , бұл] 1952 жылғы сәуірдегі Боливиялық Ұлттық революцияға соқтырды". 1979 жылғы қарашада Боливияны 16 күн басқарған полковник Альберто Натуш Герман Буштың немере інісі болды. Герман Буштың төрт баласы болды: үш ұлы – Герман, Орландо және Вальдо, және бір қызы – Глория. Ол Буш қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен 1940 жылы дүниеге келді.

Фашизммен байланысы

Боливия армиясында тарихи түрде неміс кеңесшілері мен неміс оқытылған сарбаздары болғандықтан, Буш (өзінің де неміс тегі бар) нацистік көзқарастарға бейім деп күдіктелді; бұл күдік 1937 жылы билікті қолға алғаннан кейін бір апта өткен соң ол неміс елшілігінен экономикалық және мұнай саласындағы кеңесшілерді сұрағандығымен күшейді. 1939 жылдың 9 сәуірінде, 24-і күні диктаторлық билікті жариялауға дейін Буш Боливиядағы неміс министрі Эрнст Вендлермен сөйлесіп, "тоталитарлық мемлекеттік құрылымға өту арқылы мемлекетте тәртіп пен билікті орнату" үшін "моральдық және материалдық қолдау" сұрады. Осы мақсатта Буш үкімет басқаруының барлық саласында неміс кеңесшілерін сұрады. Вендлер қызығушылық білдіргенімен, Германия үкіметінің 22 сәуірдегі ресми жауабы Буштың өтінішін қабылдамады, "кеңесшілер тобын жіберу сияқты көзге түсетін шаралардан" қашыңқы тұрғысымен түсіндірді. Буш нацистік идеологияның кейбір элементтерімен көңілдес болғанымен, нәсіл және антисемитизмге қатысты оның негізгі принциптерімен ешқашан келіспеді, бұл оның Еуропадан еврейлердің эмиграциясын қолдауымен және "ұлттық бірлікке қарсы шабуыл" деп атаған нәсілшіл және аймақтық Шығыс социалистік партиясын айыптауымен расталды. Сонымен қатар, Буш ең алдымен либералдық емес, шамамен 40 жыл бойы жемқорлыққа толы либералды үкіметтерден көңілі қалған адам ретінде сипатталады.

Ескерткіштер мен ескерткіштер

Боливиядағы әртүрлі аймақтар оның құрметіне аталған, соның ішінде Санта-Крус департаментінің Герман Буш провинциясы. Бұл провинция 1984 жылғы 30 қарашадағы №672 заңмен Ернан Силес Зуасоның екінші үкіметі кезінде құрылған. Сол аттас провинцияда орналасқан Пуэрто Буш – халықаралық Парагвай өзеніндегі өзен порты. Пуэрто Буш көптеген ондаған жылдар бойы ұмытылған жоба болып келді, бірақ Гаагадағы Халықаралық сотта Чилиге қарсы теңіз дауында Боливия жеңілгеннен кейін стратегиялық сауда және экспорт аймағы ретінде қайтадан маңызға ие болды. Бұл порт Боливия үшін Атлант мұхитына дербес шығудың мүмкіндігін ұсынады. Герман Бушқа арналған ескерткіш Боливияның астанасы Ла-Пазда және басқа да мүсіндер Пандо, Бени және Санта-Крус қалаларында орналасқан.

Ақша және пошта

Боливияның 1 қаңтар 1963 жылғы валюта реформасы 10 песолық банкнотасында Буш суреті бар боливиялық песоны енгізді. Бірақ, 95%-дық девальвацияға әкелген инфляция салдарынан, 1987 жылдың 1 қаңтарынан бастап песо боливиялық боливианоға алмастырылды. Буштің суреті қазіргі заманғы валютада жоқ.