Кіріспе
Ирандық әулеттер. Солтүстік Иранның Әлид әулеттері немесе Алавиттер (علویان طبرستان). 9-10 ғасырларда Каспий теңізі мен Альборз таулары арасында орналасқан Табаристан, Дейлам және Гиланның солтүстік Иран аймақтары шиит исламының Зайди бағытын ұстанған бірнеше араб Әлид әулеттерінің билігіне көшті. Алғашқы және ең қуатты Зайди әмірлігі 864 жылы Табаристанде құрылды және 928 жылға дейін сақталды. 900 жылы Саманидтердің шапқынынан бұзылған, бірақ 914 жылы тағы бір Әлид тармағы оны қайта жаңғыртты. Әлид әмірлігінің екінші кезеңі екі тармақ арасындағы ішкі дау-жанжалдар мен билік үшін күрестен қиындық көрді және 928 жылы Саманидтердің аймақты екінші рет басып алуымен аяқталды. Кейіннен Алавиттердің бір бөлігі сарбаздары мен генералдары Саманидтер қатарына қосылды, олардың ішінде Зиярид әулетінің негізін қалаушы Мардавиж және Буяның үш ұлы (Әли, Хасан және Ахмад) – Буид әулетінің негізін қалаушылар болды. Жергілікті Зайди билеушілері Дейлам мен Гилан аймақтарында 16 ғасырға дейін өмір сүрді.
Alid dynasties of northern Iran or Alavids (علویان طبرستان). In the 9th–10th centuries, the northern Iranian regions of Tabaristan, Daylam and Gilan, sandwiched between the Caspian Sea and the Alborz range, came under the rule of a number of Arab Alid dynasties, espousing the Zaydi branch of Shia Islam. The first and most powerful Zaydi emirate was established in Tabaristan in 864 and lasted until 928. It was interrupted by Samanid occupation in 900, but restored in 914 by another Alid branch. The second period of the Alid emirate was plagued by internal dissensions and power struggles between the two branches, and ended in the second conquest of the region by the Samanids in 928. Subsequently, some of the soldiers and generals of the Alavids joined the Samanids, among them Mardavij, founder of the Ziyarid dynasty, and the three sons of Buya (Ali, Hassan and Ahmad), founders of the Buyid dynasty. Local Zaydi rulers survived in Daylam and Gilan until the 16th century.
Табарстанның заид әмірлері мен имамдарының тізімі
Хасан ибн Зейд, әл-Дайи ila’л Хаққ (864–884) деген патшалық есімді қабылдады. 869 және 874 жылдары Мұхаммед ибн Зейдтің басып кіруіне байланысты Табарстаннан Дейламға қысқа уақытқа кетуге мәжбүр болды. Мұхаммед ибн Зейд де әл-Дайи ila’л Хаққ (884–900) деген патшалық есімді қабылдады. Хасан қайтыс болған кезде Мұхаммед Гурганда болғандықтан, Табарстанда билікті бірнеше ай бойы Әбу'л Хусейн Ахмад ибн Мұхаммед басып алды. 891–893 жылдары Рафи ибн Хартама Табарстанды қысқа уақытқа басып алды, ал 900 жылы Мұхаммед Хурасанды жаулап алуға тырысты, бірақ Саманидтер оны жеңіп, өлтірді. Саманидтер Табарстанды басып алды, ал Алавидтер Дейламға жер аударылды (900–913 жж.). Хасан ибн Әли әл-Утруш, әл-Насыр li’л Хаққ (914–917) деген патшалық есімді қабылдады. Мединадан шыққан Хусейнид, ол гилиттер мен дайламиттерді Зейди дініне өткізді, Табарстанды қайтарып алды. Әбу Мұхаммед Хасан ибн Қасым, сондай-ақ әл-Дайи ila’л Хаққ (917–919, 919–923, 927–928) патшалық есімін қабылдады. Хасанид, ол әл-Утруш әскерінің қолбасшысы болды және соңғысы оны өзінің мұрагері деп атады. Оның билігіне әл-Утруш ұлдары мен олардың көптеген жақтастары ("Насирилер") қарсы шықты, олар билікті екі рет, қысқа уақытқа 919 жылы және 923 жылы басып алды. Макан ибн Какидің көмегімен таққа қайта оралды және Асфар ибн Шируямен шайқаста қаза тапқанға дейін билік жүргізді. Әбу 'л Хусейн Ахмад ибн Хасан, Насыр (919, 923) деген лақап атымен белгілі. 919 жылы ағасымен бірге билік құрған, содан кейін 923 жылға дейін Әбу Мұхаммед Хасан әл-Дайимен татуласты, содан кейін ол қайтыс болғанға дейін қысқа уақыт билік жүргізді. Әбу 'л Қасым Жағфар ибн Хасан, Насыр (919, 923–925) деген лақап атымен белгілі. 919 жылы ағасымен бірге, 923 жылдан өлімге дейін билік жүргізді. Әбу Әли Мұхаммед ибн Әбу 'л Хусейн Ахмад, Насыр (925–927) деген лақап атымен белгілі. Ахмад ибн Хасанның ұлы, Жафар қайтыс болғаннан кейін әмір болып сайланды. Макан ибн Каки оны қысқа уақытқа биліктен құлатып, Исмаил ибн Жафарды қуыршақ билеуші етіп орнатты, бірақ Асфар ибн Шируяның көмегімен таққа қайта оралды. Әбу Жафар Хусейн ибн Әбу 'л Хусейн Ахмад, Насыр (927) деген лақап атымен белгілі. Әбу Әли Мұхаммедтің ағасы, оны Макан ибн Каки құлатты, ол Әбу Мұхаммед Хасан әл-Даиді қайтарып алды. Саманидтер билігі кезінде Асфар ибн Шируя оны тағы бір рет имам етіп тағайындады, бірақ кейіннен Бухарадағы Саманидтер сарайына көшірілді. 931 жылы Мардавиждің көмегімен Табарстанды қайтаруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды.
Muhammad ibn Zayd, also adopted the regnal name al Da'i ila'l Haqq (884–900). Rule in Tabaristan proper was usurped by Abu'l Husayn Ahmad ibn Muhammad for a few months as Muhammad was in Gurgan at the time of Hasan's death. Tabaristan was overrun briefly by Rafi ibn Harthama in 891–893, and in 900 Muhammad tried to conquer Khurasan, but was defeated and killed by the Samanids. The Samanids captured Tabaristan, and the Alavids fled to Daylam in exile (900 913). Hasan ibn Ali al Utrush, adopted the regnal name al Nasir li'l Haqq (914–917). A Husaynid from Medina, he converted the Gilites and Daylamites to the Zaydi doctrine, recovered Tabaristan. Abu Muhammad Hasan ibn Qasim, also adopted the regnal name al Da'i ila'l haq (917–919, 919–923, 927–928). A Hasanid, he was the commander of the army under al Utrush and named by the latter as his heir. His rule was challenged by al Utrush's sons and their numerous supporters (the "Nasiris"), who seized power twice, briefly in 919 and again in 923. Regained the throne with the help of Makan ibn Kaki, and ruled until he was killed in battle with Asfar ibn Shiruya. Abu 'l Husayn Ahmad ibn Hasan, surnamed Nasir (919, 923). Reigned jointly with his brother in 919, thereafter reconciled himself with Abu Muhammad Hasan al Da'i until 923, when he reigned briefly until his death. Abu 'l Qasim Ja'far ibn Hasan, surnamed Nasir (919, 923–925). Reigned jointly with his brother in 919 and from 923 until his death. Abu Ali Muhammad ibn Abu 'l Husayn Ahmad, surnamed Nasir (925–927). Son of Ahmad ibn Hasan, he was chosen as emir after Ja'far died. Deposed briefly by Makan ibn Kaki, who installed Isma'il ibn Ja'far as a puppet ruler, regained the throne with the aid of Asfar ibn Shiruya. Abu Ja'far Husayn ibn Abu 'l Husayn Ahmad, surnamed Nasir (927). Brother of Abu Ali Muhammad, he was deposed by Makan ibn Kaki, who brought back Abu Muhammad Hasan al Da'i. Installed once more as imam briefly by Asfar ibn Shiruya under Samanid suzerainty, but later removed to the Samanid court at Bukhara. Tried to recover Tabaristan in 931 with the help of Mardavij, but failed.