Кіріспе

Албаниядағы әлеуметтік топ – Мұхажирлер мен Мухажерлер (көпше түрі: Muhaxhirë және Muhaxherë, албан тілінде «мұсылман босқындары» деген мағынаны білдіреді) – Грекия, Сербия және Черногориядан Албанияға, Косовоға және шамалы Солтүстік Македонияға түрлі соғыстар кезінде және олардан кейін босқындар ретінде үйлерін тастап кеткен немесе көшірілген Осман албаниялық қауымдастықтары. Бұл термин мұсылмандарға (түріктер, босниялықтар, черкестер және рома халқы) және серб әскері Ниш санжағының көп бөлігінен қуған, Сербия-Осман соғысы (1876-78) кезінде және одан кейін Косово вилайетіне қашқан мұсылман албандарына қолданылады, яғни 1881 жылға дейін. 1912 жылы Албания Республикасы құрылғаннан кейін Косово, Черногория, Солтүстік Македония, Грекия, Египет, Болгария және Сербиядан албандар мен басқа да мұсылмандардың көп саны аймаққа келіп, көбінесе Солтүстік және Орталық Албанияда қоныстанды. Бүгінде Албания мен Косово халқының үштен бірінен төрттен біріне дейін осы Мұхажирлердің ұрпақтары жатады.

Сөз

"Мухажир" (және оның жекеше және көпше түрінің әртүрлі жазылу варианттары) – сөздің албан тіліндегі түрі, ол (қазіргі "мухажир" сөзінің бастауы) араб тілінен келген "мухажир" (مهاجر) сөзінен алынған.

Тарих

Албандардың қоныс аударуы солтүстік Албанияда одан бұрын басталды. Алғашқы белгілі депортациялар 1877 жылдарға дейін жетеді. Осы кезеңде Нови-Пазар, Куршумлия және Ниш вилайеттерінің ең солтүстік бөліктерінде тұратын албандар депортацияланды. Сол уақытта қашуға мүмкіндік таппағандардың барлығы өлтірілді, түрлі серб және монтенегролық әскерлер тарапынан қырғынға ұшырады. Осылайша, аймақтың демографиялық картасына елеулі өзгеріс енгізілді. Албандар жерден қуылды, қашып кетті және/немесе жаулап алынған аймақтардан Османдық Косовоға паналау үшін шегінді. Балқан соғыстары кезінде мұсылман албандары христиандық территориялардан депортацияланып, Осман империясына, тіпті Таяу Шығысқа дейін қоныс аударды.

Черногория

1877 жылы Никшич Берлин шарты бойынша Черногорияға қосылды. Сол кезде аймақта саяхат еткен американдық жазушы Уильям Джеймс Стиллман (1828–1901) өзінің естеліктерінде Черногория әскерлерінің, князьтың бұйрығымен Никшичтегі Студеница бекінісін артиллериямен бомбалауын сипаттады. Бекіністе шамамен 20 албан низамы болды, олар қарсылық көрсетті. Қоршау сақалданғанда олар тізе бүгіп, Стиллманнан бас кесілетінін сұрады. Стиллманның сөздерін аударған албандық оларды өлтірмейтінін айтты, осыған қуанып, албандар мереке тойлады. Шартына қол қойылғаннан кейін Черногория князі Никшич, Жабляк және Колашин қалаларынан албандарды қуа бастады, олар Түркияға, Косовоға (Приштинаға) және Македонияға қашты. Черногория әскерлері албандарды қуғанға дейін оларды тонады. Никшич түскеннен кейін князь Никола жеңіс туралы өлең жазды. Балқан соғыстарынан кейін албандар қоныстанған жаңа аумақтар Черногорияның құрамына кірді. Черногория Малесияның бір бөлігін, атап айтқанда Хоти мен Груданы, орталығы Тузи, Плав, Гусинье, Ругово, Печ және Гякова қалаларын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Никшичтен Сетиньеге қуылған албан иммигранттары Иса Болетиниге азық-түлікке ақша жібермесе, ашаршылыққа ұшырайтындарын жазған хат жіберді. Черногориядан қуылған албандар, босниялықтар және мұсылмандар Солтүстік және Орталық Албаниядағы Шкодер, Пуке, Леже және Тирана сияқты қалаларға қоныс аударды.

Грекия

1944 жылдың жазында жергілікті қарсылық ұйымының басшысы Наполеон Зервас чам албандарын сол жақтанғы ELAS-қа қарсы күресте EDES-ке қосылуға шақырды, бірақ олар бас тартты. Содан кейін, одақтас күштердің EDES-ке аймақтан шығарып салу туралы берген арнайы бұйрығына сәйкес, екі тарап арасында қызу шайқас болды. 1944 жылдың 18 маусымында EDES күштері одақтастардың қолдауымен Парамифияға шабуыл жасады. Ұзаққа соқпаған қақтығыстан кейін, қала одақтастардың бақылауына көшті. 1943 жылдың қыркүйегіндегі қырғынға жауапты деп есептелген қаланың мұсылман халқына қарсы көп ұзамай қатыгез жазалау шаралары қолданылды.

Босния

Христиандық Австрия-Венгрияның Босния мен Герцеговинадағы үстемдігі кезінде көптеген мұсылман босниялықтар Босниядан шығып, Албанияға қоныстанды. Ең танымал бағыттар Шияк, Дуррес облысының Бораке және Косоводагы Призрен, Пежа қалалары болды. Көші-қонның себебі – босниялықтар мен Босниядағы басқа мұсылмандар сақтағысы келген ислам діні еді. Еуропадағы жалғыз мұсылман мемлекеті болғандықтан, Албания босқындар үшін жалғыз мүмкін нұсқа болды. Югославия Корольдігі құрылғаннан кейін Албанияға көші-қонның тағы бір толқыны жалғасты. Албания үкіметі босниялықтарды Тирана мен Дуррес қалаларына орналастырды.

Кавказ

Черкес геноцидінің оқиғалары, атап айтқанда этникалық тазалау, кісі өлтіру, мәжбүрлі көші-қон және Кавказдағы тарихи отанынан черкестердің көпшілігін қуу, шамамен кем дегенде 600 000 кавказдықтардың, тіпті 1 500 000-ға дейін адамның қаза болуына әкелді. Сонымен қатар, 1768-1917 жылдар аралығындағы үдемелі орыс шабуылдары салдарынан Косово мен Албанияға көшіп келген қалған 40 000 черкестің сәтті көшірілуі орын алды. Черкестер мұсылман албан мәдениетіне тез сіңіп, қазіргі таңда диаспорамен байланысы шектеулі. Черкестер Косовода, Приштинадағы Хаджвалия сияқты көптеген ауылдарды құрды. Олар Приштина, Феризай және Подуево қалаларына қоныстанды және албан қоғамында батыл және адал адамдар ретінде танылды.

Солтүстік Македония

Түркияның Балқан одақтастарынан жеңіліс тапқаннан кейін көп ұзамай, Ұлы державалардың (Британия, Германия, Ресей, Австрия-Мажарстан, Франция және Италия) елшілері 1912 жылғы желтоқсанда Лондонда соғыс салдарынан туған мәселелерді шешу үшін бас қосты. Австрия-Мажарстан мен Италия албандарға қолдау көрсеткенінің арқасында конференция 1913 жылы тәуелсіз Албания мемлекетін құруға келісті, ол шындыққа айналды. Дегенмен, жаңа мемлекеттің шекарасы албан халқы тұратын ірі аумақтар Албанияның құрамына кірмей қалды, соның ішінде болашақта Македония Социалистік Республикасы болып танылатын аймақ та бар еді. 20-шы ғасырда Югославия Корольдігіндегі албандар мен мұсылмандар кемсітуге ұшырады. Олардың тіпті діни құқықтарынан айырылып, саяси құқықтары болмады. Кедейлік пен саяси қуғын-сүргінге толы болғандықтан, Солтүстік Македониядан көптеген албандар жаңа Албания мемлекетіне көшіп келді. Көшпендердің бағыттары Тирана, Елбасан және Шкодер қалалары болды.