Кіріспе
Франциядағы қылмыстық соттың түрі
Францияда cour d'assises, немесе Assize соты – қылмыстық істерді қарауға арналған сот, француз заңнамасында қылмыс деп танылған қылқұлықтар жасады деген айыппен сотқа тартылған күдіктілердің істерін бастапқы және шектеулі апелляциялық тәртіпте қарауға құзыретті. Бұл – Францияда қазылар алқасымен сот отырысын өткізетін жалғыз сот.
Сотталатын мәселелер
Француз қылмыстық заңы бойынша, қылмыс анықтамасы он жылдан асатын жаза көзделген, кісі өлтіру және зорлау сияқты қылмыстық құрамдармен шектеледі.
Өлім жазасының бұрыңғы қолданылуы
Әскери құқықтың шегінен тыс тұрған cour d'assises соттары, ауыр қылмыстар үшін, мысалы, адам өлтіру (ассасинат немесе meurtre) жасаған, кінәсі дәлелденгендерді өлім жазасына кесуге құқылы болды, бұл 1981 жылдың қыркүйегінде француз заңдарынан алынып тасталғанша жалғасты. Үкім шығару кезеңінде, көпшілік дауыспен, яғни алқабилердің 2/3-і дауыс беріп, үкім шығарылатын, кінәлі деп тану кезіндегі процедура осылай болды. 1977 жылы Патрик Генри ісі бойынша өткен, өлім жазасы туралы соңғы танымал сот процесінің бірі қазылар алқасының 7:5 дауысымен өлім жазасын қолдағаннан кейін, өмір бойына бас бостандығынан айырумен аяқталды.
Процедура
Соттағы процедура ауызша жүргізіледі: сотталушылар мен куәгерлер сот алдында куәлік береді. Куәгерлер мен олардың жақын туыстарын ант беруге мәжбүрлеуге болмайды, себебі бұл оларды өзіне немесе туысына қарсы куәлік беруге итермелеуі мүмкін. Барлық француз қылмыстық істеріндегідей, жәбірленуші мемлекеттік айыптаудан өзге, өз адвокаты бар жеке тарап болып саналады. Егер айыпталушы кінәлі деп табылса, сот, қазылар алқасысыз, азаматтық зиянды өтеу туралы шешім шығарады. Сот аяқталған соң судьялар мен қазылар алқасы мүшелері кеңесуге кетеді. Олар бірінші кезекте бірқатар сұрақтарға жауап беру арқылы кінәлі ме, жоқ па деген мәселені шешеді, мысалы: "Х Y-ді өлтірді ме?", "Х-тың бұл қылмысты алдын ала жоспарлағаны бар ма?". Егер кінәлі деп табылса, олар тиісті жазаны белгілейді. Бұл процесте судьялар мен қазылар алқасының мүшелері фактілер бойынша тең құқықтарға ие, ал процедуралық мәселелерді судьялар шешеді. Жаза тағайындау мәселесінде де судьялар мен қазылар алқасы мүшелерінің құқықтары тең. Дауыс беру құпия болып табылады және бос немесе жарамсыз дауыстар айыпталушының пайдасына саналады.
Апелляциялық сот
Францияның әрбір департаменті өзінің cour d'assises сотын қамтиды. Бұрын олардың үкімдеріне апелляциялық сотқа шағымдану мүмкін болмайтын еді; 2001 жылға дейін олар тек Кассациялық сотқа шағымдануға болатын, ол істі тек процедуралық және құқықтық мәселелер бойынша қарап шығатын. Егер үкім күштен шығарылса, бұл өлім жазасынан басқа жағдайларда сирек кездесетін, сот істі де ново процесте басқа Ассайд сотына жіберетін. Бұл тәжірибені қолдаушылардың бірінің пікірінше, халық қазылар алқасының шешімінен кейін кәсіби судьяларға шағымдануға рұқсат беру халықтың билігін жоққа шығарумен тең. Алайда, 2001 жылдан бастап Ассайд сотының үкімдеріне басқа департаменттің Ассайд сотына (Кассациялық сот таңдаған) фактілер бойынша (үкімді қоса) шағымдануға және үлкен алқа алдында қарауға болады. Бұл жағдайда іс толығымен қайта қаралады. Бірінші шағымнан кейін де Кассациялық сотқа құқықтық және процедуралық мәселелер бойынша шағымдануға болады (ақтау жағдайындағы жағдайларды қоспағанда). Егер бұл шағым қабылданбаса, үкім түпкілікті болып саналады; әйтпесе, Кассациялық сот үкімді жояды (кассациялайды) және істі фактілер мен құқық мәселелерін қайта қарау үшін апелляциялық сотқа қайтарады.