Кіріспе
Мысырда ондаған мың судандық босқын бар, олардың көпшілігі өз елдеріндегі үздіріліп жатқан әскери қақтығыстардан паналау іздеп келген. Олардың босқын мәртебесі ресми түрде күмәнді, және олар нәсілдік дискриминация мен полицияның зорлық-зомбылығына ұшырауда. Олар Мысырдағы судандық мигранттардың көптеп қоныстанған арасында өмір сүреді, олардың саны 55 мыңнан астам судандық азаматты құрайды (көптеген есептер бойынша; Мысырда тұратындардың саны 55 мыңнан 77 мыңға дейін жетеді). АҚШ-тың босқындар және иммигранттар комитеті осы мигранттардың көптегенінің шын мәнінде босқын екеніне сенгенімен, олардың мәртебесін ресми мойындаудан көп пайда көре алмайды деп санайды. Мысыр Израильге қарай өтуге тырысатын босқындарға қатысты "тоқтату үшін ату" саясатын қолданады. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, 2007 жылдан бері египеттік шекара күзетшілері 50-ден астам босқынды, оның ішінде әйелдер мен балаларды атқан.
Өмірбаян
Судандағы зорлық-зомбылық пен экономикалық құлдырау, қаншама өлім мен қирату салдарынан миллиондаған бейбіт тұрғындарды үйлері мен қалаларын тастап қашуға мәжбүр етті. Қазіргі уақытта Мысырда тұратын көптеген босқындар Екінші Судандық азаматтық соғысынан қашып келді, онда соғыс "қара африкалық сепаратистерді" және "христиандарды" "Ислам заңын елге таңуға тырысқан мұсылман, солтүстік азаматтары басқаратын араб үкіметіне" қарсы қойды. Соғыста әрбір бесінші судандық қаза тапты, ал оңтүстіктегі 4 миллионнан астам адам ішкі қоныс аударушы мәртебесін алды. Осы ішкі қоныс аударушылардың көпшілігі елден тыс жерлерде қоныстануға тырысады, бірақ жасалған әрекеттердің нәтижесі шамалы.
Құқықтық мәртебе және қайшылықтар
Шамамен төрттен бір бөлігі БҰҰ-мен байланыстағы жағдайды Судандағы қарулы қақтығыстардан кейін туған ең үлкен стресс деп хабарлайды. Мысыр 1951 жылғы босқындар туралы конвенцияға және ҰАҰ-ның босқындар туралы конвенциясына қол қойған мемлекет болғанымен, Мысыр үкіметінің 1951 жылғы конвенцияға енгізілген көптеген шарттарды іске асырмауы және оларға қойылған көптеген талаптар Мысырдағы босқындардың құқықтарын айтарлықтай шектейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген судандықтар Мысырда ұзақ жылдар бойы тұрған, көбінесе Мысыр мен Судан арасында сапарлап тұрады. 1983 жылы Оңтүстік Судандағы соғыс басталғаннан кейін, одан соң 1989 жылғы төңкерістен кейін Мысыр судандықтар үшін қалаулы панажайға айналды. 1995 жылға дейін Судан мен Мысыр арасындағы Уади-Эль-Нил келісімі судандықтарға білім беруге, денсаулық сақтауға, мүлікке ие болуға және жұмыс істеуге шектеусіз мүмкіндік берді. Алайда, 1995 жылдың маусымында Аддис-Абебада президент Мұбаракқа жасалған қастандық әрекеті, күдікпен қаралатын судандық исламистер тарапынан жасалғаннан кейін, аталған келісім күшін жойды, бұл судандықтардың құқықтарын кез келген шетелдік азаматтармен теңестірді. Мысыр үкіметінің институционалдық және қаржылық, сондай-ақ саяси себептерге байланысты босқын мәртебесін анықтау үшін қажетті процедураларды іске асыруға құлшынбауы салдарынан, Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариаты (БҰҰЖК) 1995 жылдан бастап судандықтардың босқын мәртебесіне қатысты өтінімдерін қарауды бастады. Мысырдағы жоғары жұмыссыздық деңгейі мен жалпы экономикалық ахуалдың нашарлығына байланысты, ел ішіндегі халық пікірі көбінесе судандық босқындарға құқықтар беруге (білім беру, жұмыс, мүлік және т.б.) қарсы, себебі бұл елдің ресурстары мен инфрақұрылымына қосымша жүктеме тудыруы мүмкін. Мысырдың ұлттық мүддесі тұрғысынан қарағанда, судандықтарға ресми босқын мәртебесін беру судан үкіметін сынауға ұласады. Сонымен қатар, судандық босқындардан өзгеше, палестиналық босқындар палестиналық мәселеге қатысты араб елдерінің ынтымағын ескере отырып, босқын мәртебесін анықтау процедурасын қажет ететіндей, әдеттегі баспана іздеушілер ретінде қарастырылмайды. Мысырдағы судандықтардың көпшілігі соғыс пен зорлық-зомбылықтан қашқан болғанымен, олардың көпшілігі "қуғын-сүргіннен қорқу" туралы нақты дәлелдер келтіре алмағандықтан босқын мәртебесінен бас тартылды. Босқын мәртебесін алған адам қабылдаушы мемлекет пен БҰҰЖК-нің кепілдігімен, негізінен шығарылып кетуден және тұтқындалудан қорғауға ие болады: тұруға рұқсат алу және депортация мен тұтқындау қаупінен қорғалу. Мысырдағы судандық босқындар көк картаны (БҰҰЖК-нің босқын құжаты) негізгі артықшылығы деп санайды. Алайда, Мысырдағы босқын мәртебесі Мысыр үкіметінің 1951 жылғы конвенцияға енгізген шарттарына байланысты құқықтарға шектеулі қол жеткізуді қамтамасыз етеді. 2004 жылдың қаңтарында Мысыр саясаткерлері "Төрт бостандық туралы келісім" заңын жазды, ол судандықтар мен мысырлықтарға екі елде де еркін қозғалу, тұру, мүлікке ие болу және жұмыс істеу құқығын береді. Бұл судандық азаматтарға визасыз Мысырға кіруге, арнайы рұқсатсыз Мысырда бекініп тұруға және елде қалу үшін босқын мәртебесін іздеу қажеттілігін жоюға мүмкіндік береді. Аталған келісім судандық босқындарға жергілікті азаматтарға берілетін білім беру, медициналық немесе әлеуметтік жәрдемақылардан пайдалануға мүмкіндік бермейді. Алайда, 2009 жылдың қаңтар айына дейін аталған келісім Мысыр үкіметі тарапынан ратификацияланбады. 2011 жылдың қаңтарында өткен референдумда Оңтүстік Суданның басым көпшілігі тәуелсіздікке дауыс бергендіктен, БҰҰЖК Мысырға судандық босқындардың күрт өсуіне дайындалу үшін алдын ала жоспарларды жасауды бастады. Мысырлық шенеуніктердің күтімінше, Мысырға судандық босқындардың саны артуы мүмкін, себебі Солтүстік Суданда бір миллионнан астам Оңтүстік Судандықтар тұрады, ал елдің бөлінуі Хартумнан жаппай кетуге әкелуі мүмкін. Судандықтар үшін жұмыс рұқсатының құны шамамен 40 доллар тұрады, бірақ олар жұмыс рұқсатын алу үшін ерекше біліктіліктерін дәлелдеуі керек.
Being able to acquire a residence permit and being immune from the risk of deportation and arrest are considered by the Sudanese refugees in Egypt to be the core benefits of the blue card (the refugee document issued by UNHCR). However, refugee status in Egypt guarantees only limited access to rights due to reservations made by the Egyptian government to the 1951 Convention
In January 2004, Egyptian politicians wrote legislation for a "Four Freedoms Agreement", which would grant both Sudanese and Egyptians the freedom of movement, residence, ownership and work in either country. It would allow Sudanese nationals to enter Egypt without a visa to live indefinitely in Egypt without any special permits and no longer have to seek refugee status to remain in the country. The agreement would not enable Sudanese refugees to benefit from educational, medical, or social benefits entitled to native citizens. However, as of 2009, the agreement has yet to be ratified by the Egyptian government. In light of the January 2011 referendum in which South Sudan voted overwhelmingly for independence, UNHCR has already begun creating contingency plans for a possible influx of Sudanese refugees in Egypt. Egyptian officials are expecting an increase of Sudanese refugees into Egypt as there are over one million Southern Sudanese residing in north Sudan, and the country's split could result in a mass departure from Khartoum. For Sudanese, the cost of a work permit is about $40; however, they must prove they are uniquely qualified in order to get a work permit.
Тұрғын үй
1990 жылдардың соңында Мысырға судандық босқындардың көптеп келуі тұрғын үй жалдау бағасының және босқындардың өмір сүру құнының өсуіне, сондай-ақ 1980 жылдардағы бұрынғы толқындарда болмаған жергілікті тұрғындар мен судандықтар арасындағы әлеуметтік шиеленістерге алып келді. Жалдау бағасының өсуі судандық босқындарға ерекше ауыр тиді, себебі олар жергілікті тұрғындар сияқты меншікке ие болу құқығынан айырылып, қымбат жабдықталған пәтерлер үшін төлем жасауға мәжбүр.
Қосымша агенттіктер
Негізгі агенттік – Caritas Egypt, ол босқындардың қажеттіліктерін бағалауға және ақшалай көмек көрсетуге жауапты, бұл көмек шамамен 700 Египет фунынан екі ай сайын, ең көп дегенде алты айға дейін төленеді. Африка және Таяу Шығыс босқындарына көмектесу ұйымы заңдық көмек және психосоциалдық қызметтер ұсынады.
Білім
Судандық босқындар білім алуда бірқатар әлеуметтік, экономикалық және саяси қиындықтарға тап болады. Ең көп зардап шеккендер – босқындар ретінде танылмағандар. Дегенмен, тіпті Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰЖК) тіркегендер үшін де білім алу құқығын іске асыру көбінесе мүмкін емес. 2001 жылғы БҰҰЖК-нің зерттеуі БҰҰ-ның білім беруге бөлген қаражатының жеткіліксіздігіне алаңдаушылық білдірді. Автор бұл қаражаттың "қалыпты жағдайды қолдауға" емес, "босқындардың өз өмірін өздері басқару қабілетін арттыруға" бағытталғанын ұсынды. Сонымен қатар, есепте барлық баланың мемлекеттік бастауыш мектептерге қабылдануы, орта және жоғары білім алуға стипендиялар мен оқу орталықтары бар шіркеулерге гранттар беру арқылы қолдау көрсету қажеттігі айтылды. Бірнеше жыл білім алмай қалған балаларды интеграциялауға ерекше назар аудару керек еді. Бірақ жобаны іске асыру үшін тиісті механизм құрылмағандықтан, бұл күткен нәтиже бермеді. Судандық жастардың 75%-ы негізгі білімге қол жеткізе алмайды, бұл Мысыр астанасы Қайырда судандық жастар арасындағы қылмыстың өсуіне себеп болып отыр. Он жыл өткен соң, 2010 жылы БҰҰЖК Мысырдағы тіркелген босқындарға 7000 білім беру грантын ұсынды. Бұл Мысырдағы босқындар санының артуын ескеретін болсақ, салыстырмалы түрде аз сан, олардың көп бөлігі – судандықтар.
Құқықтық база
Мысыр бірқатар халықаралық конвенцияларға қатысушы, соның ішінде 1951 жылғы босқындардың мәртебесі туралы конвенцияға, 1967 жылғы Касабланка хаттамасына (1981 жылы қол қойылған) және 1989 жылғы БҰҰ Балалар құқықтары туралы конвенциясына. Мысыр 1981 жылы 1951 жылғы конвенцияға бірқатар шектеулермен қосылды. Мысыр мен Судан үкіметтері арасында екіжақты келісімдер де бар, оның ішінде 1974 жылғы Нил аңғары туралы келісім және 2004 жылғы Төрт бостандық туралы келісім, шекара арқылы тауарлар мен адамдардың еркін қозғалысына рұқсат береді. Бұл міндеттемелер қағаз жүзінде ғана болды және босқындарға жеткілікті қорғаныс немесе білім беруге қоса, құқықтарға қол жеткізуге мүмкіндік бермеді. Соңғы кездерге дейін 1951 жылғы конвенцияға жасалған шектеулердің бірі 22-бапқа қатысты, онда босқындар бастауыш білім алуда азаматтармен тең қаралуы керек делінген. 2000 жылдың желтоқсан айында үкімет танылған босқын балаларды мемлекеттік бастауыш мектептерге қабылдауға рұқсат беретін жарлық шығарды. Алайда, қазіргі уақытта бюрократиялық және әлеуметтік кедергілер, министрлік жарлықтарына қатысты білімсіздік пен шатасу судандық босқын және босқын емес балалардың білім алу құқығын қамтамасыз етпейді. Мысырдағы босқындардың мәртебесін анықтаудағы БҰҰ-ның комиссариатының рөлі мен процедуралары адвокаттар мен босқын құқығын қорғаушы белсенділер, әсіресе Барбара Харрелл Бонд және Майкл Каган тарапынан кейде сынға ұшырайды.
Мемлекеттік мектептер
Мысыр халқының сауаттылық деңгейі 66% құрайды, бұл білім беру жүйесінің жүктемелі және жеткіліксіз екенін көрсетеді. Бұрынғыда, жүйе жатқа айтуға басымдық бергендігі және ұлттық оқу бағдарламасының толық еместігі үшін сынға ұшыраған. Мектептерде орын жетіспейді, бұл египеттік және судандық балалар үшін мемлекеттік мектептерде тиісті сыныпқа түсуді қиындатады. Кейбір мектептер оқушылардың көптігін шешу үшін кезеңдік сабақтар өткізеді, бірақ көптеген мектептерде оқушы-мұғалім арақатынасы 45:1-ге жетеді, ал кейбір қалалық мектептерде бұл көрсеткіш одан да жоғары. Судандық балаларға 2000 жылы тегін бастауыш білім алу құқығы берілгенімен, көптеген судандық отбасылар бір бөлмелі шағын пәтерлерде, бір үйге жеті-сегіз адамнан тұрып жатады. Жақында Дания елшілігі балалар аш күйінде мектепке келіп жатыр деген алаңдаушылықты жою мақсатында түскі ас бағдарламасын қаржыландыруды бастады, себебі олар үйде тамақтанбайды. Судандық босқындар үшін орта білім тегін емес. Шетелдік азаматтар сияқты, олар да оқу ақысын төлеуге міндетті.
Босқындар мектебі
1990 жылы судандық ата-аналар мен мұғалімдер босқындар үшін алғашқы мектепті ашты, содан бері шіркеулер судандық босқындарға, әсіресе білім беру саласында, маңызды көмек көрсетушіге айналды. Судандық балалардың тегін білім алудағы қиындықтарын байқағаннан кейін көптеген шіркеулер босқындар мектептерін құрды. Каирде судандық босқындарға балабақшадан 10-сыныпқа дейін бастауыш білім беретін үш ірі оқу орталығы бар: Муванга, Нусирия және Афендия, сондай-ақ қаланың әртүрлі жерлерінде бірнеше шағын мектептер бар. Олардың танымал болуына қарамастан, осы мектептерде оқитын судандық балалар египеттік немесе судандық үкіметтер мойындайтын сертификаттар ала алмайды. Олар египеттік мемлекеттік мектептерде Білім министрлігі белгілейтін қорытынды емтихан тапсыруға тиіс. Аталған емтиханға тіркелу судандық босқындар үшін қиындық тудырады, себебі ол құжаттар мен жеке куәлікті ұсынуды, сондай-ақ тұруға рұқсат немесе иқама алуды талап етеді. Осының салдарынан көптеген судандық балалар бастауыш білімнен әрі қарыштамауға мәжбүр. Судандық социолог Джейн Кани Эдвардтың пікірінше, бұл талап «Оңтүстік Суданның босқындар балаларына білім алу мен табысқа жетуге кедергі келтіру үшін жоспарланған және құрылған стратегияны көрсетеді».
Бала күтімі
Каирдегі судандық әйелдер, әсіресе жалғыз аналар, үй шаруасында ұзақ сағаттар бойы жұмыс істеуге қысым көрсетілуде. Кейбір жағдайларда балалар мектепке өздігінен бара беруге мәжбүр. Балаларға қарау мүмкіндігінің болмауы салдарынан жалғыз аналар кішкентай балаларын сағаттап үйде жалғыз қалдыруға мәжбүр болып жатыр. Тағы да басқалары, балаларының жасы жетпесе де, оларды босқындар мектебіне беріп жатыр. Бұл мектеп мұғалімдері үшін де мәселе туғызады, себебі олар әртүрлі жастағы және қабілеттері әртүрлі балалармен толы сыныптармен жұмыс істеуге тура келеді.
"Қара күн"
2003 жылы 27-29 қаңтар аралығында Маади ауданында Мысыр полициясы Судан, Либерия және басқа да Африка елдерінен келген босқындардың үйлеріне шабуыл жасады. Тұтқындарда кемсітушілік пен зорлық-зомбылық сияқты жаман қарым-қатынас көрсетілгенін айтты, олардың кейбіреулерінде босқын куәліктері болған. Либериялық тұтқынның сөзіне сүйенсек, мені полиция машинасына отырғызды. Олар көшедегі қара нәсілді адамдарды іздеп айналып, мысырлықтардан: «Қаралар қай ғимаратта тұрады?» деп сұрады. Шамамен бір сағат осылай айналып жүрдік. Соңында машинада онға жуық африкалық болды. Басқа тұтқындалған босқындардың мәлімдемесіне қарағанда, Мысыр полициясы бұл шабуылды «Қара күн» деп атап, тізімдерін «Қараларды ұстау операциясы» деп белгілеген. 2005 жылғы 30 желтоқсанда, жұма күні таңғы сағаттарда полиция лагерьге шабуыл жасады, телекамералар мен баспасөздің куәлігінде қақтығыс болды. Олар босқындарды көшеде сүйреп, әйелдерді шаштарынан тартып, жаңа туған нәрестесі бар қарт адамдарды итеріп жіберді. Босқындар Мысырдың әртүрлі аймандарына орналасқан орталық қауіпсіздік күштерінің лагерьлеріне, сондай-ақ кейбіреулері мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің кеңселеріне қоғамдық көліктермен жеткізілді. Лагерьге жеткізілгендердің көпшілігі жарақат алып, сүйектері сынды, медициналық көмекке мұқтаж болды. Кем дегенде 28, ал ең көп дегенде 100 Суданнан келген босқын мәртебесін іздеген мигрант қаза тапты. Шабуылдан кейін кем дегенде біреуі өз-өзіне қол жұмсады. (FMRS 2006:37-38) Лагерь күшпен таратылды және 2174 наразы ұсталды. Кейін «Мұстафа Махмуд паркіндегі қырғын» деп аталған оқиға көптеген босқындарды Израильде пана табуға итермеледі. Ұсталғаннан кейін Мысыр Сыртқы істер министрлігі 645 ұсталған адамды «заңсыз иммигранттар» деп танып, депортациялайтынын мәлімдеді. Қаңтар айының соңында үкімет БҰҰ-ның босқын агенттігіне депортациялауды жоспарлап отырғандардың мәртебесін анықтауға рұқсат берді. 165 босқын куәлігі бар адам босатылды. 485 адам әл-Қанатер түрмесінде, Әбу Заабал түрмесінде, Шебиен әл-Ком және басқа да ұстау орталықтарында қамауда қалды.
I was taken into a police wagon on the street. They drove around to collect other black people. They would ask Egyptians on the street, "Where are the buildings where blacks live?" It was about one hour driving around like this. By the end there were ten or twelve Africans in the car. According to the reports of other detained refugees, Egyptian police referred to the raid as "Black Day", labelling their intake sheets "Operation Track Down Blacks". In the early hours of Friday, December 30, 2005, police raided the camp and clashes ensued in the presence of TV cameras and the press. They dragged the refugees across the street, pulled women by their hair and pushed the elderly carrying newborn babies. Refugees were put in public transit busses to be transferred to central security force camps in different locations in Egypt in addition to taking some of them to State security intelligence offices. Many of those taken to the camps suffered fractures and injuries and lack any medical help. At least 28, and as many as 100, Sudanese migrants seeking refugee status were killed. At least one committed suicide in the wake of the raid. (FMRS 2006:37 38) The camp was forcibly dismantled and 2,174 protesters were detained. The incident named later the "Mustapha Mahmoud Park Massacre" led many refugees to decide to seek shelter in Israel. Shortly after the arrests, the Egyptian Foreign Ministry announced it would deport 645 of the arrested people as "illegal immigrants". In late January, the government agreed to allow the UNHCR to perform a status determination on those it wishes to deport. 165 refugee card holders were released from custody. 485 remain in custody at Al Qanater Prison, Abu Zaabal Prison, and Shebeen Al Kom and other detention centres.