Судан саяси жағдайының даму тарихы

Кіріспе

Судандағы саяси жағдайлар
Судандағы соңғы және өткен саяси жағдайлар

Қазіргі уақытта Судан саясаты уақытша федералдық үкімет аясында жүзеге асырылады. Бұрын президент мемлекет басшысы, үкімет басшысы және Судан қарулы күштерінің бас қолбасшысы болған. Заң шығару билігі ресми түрде үкіметке де, екі палатаға да – Ұлттық жиналысқа (төменгі палата) және Мемлекеттер кеңесіне (жоғарғы палата) – екіпалаталы Ұлттық заң шығару органына берілген. Сот жүйесі тәуелсіз және Конституциялық сотқа бағынады. Дегенмен, құрбанды көп болған азамат соғысынан және Дарфурдағы әлі де жалғасып жатқан геноцидтен кейін Судан тоталитарлық мемлекет ретінде танылды, онда барлық тиімді саяси билік президент Омар әл-Башир мен оның Ұлттық конгресс партиясының (ҰКП) қолында болды. Бірақ, 2019 жылдың 11 сәуірінде болған әскери төңкеріс салдарынан әл-Башир мен ҰКП биліктен құлатылды. Судан үкіметін сол кездегі Әскери Кеңес (ТМК) басқарды. 2019 жылдың 20 тамызында ТМК таратылып, өкілеттігі Суданның Егемендік Кеңесіне берілді. Олар демократияға өту процесінде 39 айға, яғни 2022 жылға дейін билік етуді жоспарлаған. Алайда, 2021 жылдың қазан айында Егемендік Кеңес пен Судан үкіметі таратылды.

Тарих

Суданның саяси жүйесі 1989 жылғы 30 маусымдағы әскери төңкерістен кейін қатаң түрде қайта құрылды. Ол кезде Судан армиясының бригадирі Омар әл-Башир офицерлер тобын бастап, премьер-министр Садық әл-Махди үкіметін құлатты. Әл-Баширдің басшылығымен жаңа әскери үкімет саяси партияларды тоқтатты және ұлттық деңгейде исламдық құқықтық кодекс енгізді. Одан кейін ол Ұлттық құтқару үшін революциялық командалық кеңестің төрағасы болды (өзгеріс кезеңі деп сипатталған заңнамалық және атқарушы өкілеттіктерге ие, жаңа құрылған орган) және мемлекет басшысы, премьер-министр, қарулы күштер басшысы және қорғаныс министрі лауазымдарын атқарды. Бұдан әрі, Хасан әл-Турабимен бірге елдің солтүстік бөлігінде шариғат заңын институционализациялағаннан кейін, әл-Башир әскердің жоғарғы қатарларында тазалаулар мен өлім жазаларын жариялады, қауымдастықтарға, саяси партияларға және тәуелсіз газеттерге тыйым салды, сондай-ақ жетекші саяси қайраткерлер мен журналистерді түрмеге қамады. 1993 жылы Судан бір партиялық ислам тоталитарлық мемлекетке айналды. Әл-Башир Революциялық командалық кеңесті таратып, Ұлттық ислам майданын (НИФ) құрды. Жаңа парламент пен үкімет тек NIF мүшелерінен құрылды және ол өзін Судан президенті деп жариялады. Нәтижесінде, екінші Судандық азаматтық соғыс келесі жылдары Судан Халықтық азаттық армиясымен (SPLA) күшейе түсті. 1983 жылдан 1997 жылға дейін ел солтүстікке бес, оңтүстікке үш аймаққа бөлінді. 1989 жылғы әскери төңкерістен кейін облыстық жиналыстар тоқтатылды. 1993 жылы Ұлттық құтқару үшін революциялық командалық кеңес таратылып, билік басындағы Ұлттық ислам майданы Ұлттық конгресс партиясын (ҰКП) құрғаннан кейін жаңа партияға кейбір мұсылман емес мүшелер, негізінен Оңтүстік Судан саясаткерлері кірді. Олардың кейбіреулері министрлер немесе мемлекеттік губернаторлар болып тағайындалды. 1997 жылы аймақтық басқару құрылымы жиырма алты штатқа алмастырылды. Басшылар, кабинеттер және жоғары деңгейдегі мемлекеттік лауазымды тұлғаларды президент тағайындайды, ал олардың шектеулі бюджеттері Хартум қаласынан анықталады және бөлінеді. Нәтижесінде штаттар экономикалық жағынан орталық үкіметке тәуелді болып қалады. Елорда мен шеткі аудандарды қамтитын Хартум штатын губернатор басқарады. 2005 жылы Омар әл-Башир үкіметі мен Суданның Халықтық азаттық қозғалысы/армиясы (SPLM/A) арасында жан-жақты бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін, Уақытша конституцияға сәйкес Суданда Ұлттық бірлік үкіметі құрылды. Осы келісімге сәйкес солтүстік Суданның вице-президентімен қатар оңтүстікке өкілдік ететін вице-президент лауазымы құрылды. Бұл солтүстік пен оңтүстікке мұнай кендерін тең бөліп алуға мүмкіндік берді, бірақ солтүстік пен оңтүстік әскерлерін де өз орнында қалдырды. Дарфур бейбіт келісімінен кейін президенттің аға кеңесшісі, конституциялық төртінші ең жоғары лауазым, Дарфурдағы Судан азаттық армиясының (САА) загхауасы Мини Минавиге берілді. Басшылық лауазымдар Ұлттық конгресс партиясы (ҰКП), Судан халықтық азаттық қозғалысы/армиясы (SPLM/A), Шығыс майданы және Умма партиясы мен Демократиялық одақтастық партиясының (DUP) фракциялары арасында бөлінді. Бұл келісімге сәйкес Оңтүстік Судан алты жылға автономиялы мемлекет болды, содан кейін 2011 жылы тәуелсіздік туралы референдум өткізілуі керек болды. Жаңа 2005 жылғы конституцияға сәйкес, екі палаталы Ұлттық заң шығарушы орган ресми Судан парламенті болып табылады және екі палатаға бөлінеді: Ұлттық жиналыс (450 орындық төменгі палата) және Мемлекеттер кеңесі (50 орындық жоғарғы палата). Осылайша парламент жалпы саны 500 тағайындалған мүшеден тұрады, олардың барлығы мемлекеттік заң шығарушы органдармен жанама түрде алты жылдық мерзімге сайланады. Оның саяси қарсыласы - қазіргі SPLA басшысы, вице-президент Салва Киир Майардит болды. 1999 жылғы желтоқсан айында президент Омар әл-Башир мен NIF-тің негізін қалаушы, исламшыл идеолог және парламент спикері Хасан әл-Тураби арасындағы билік күресінің шыңына жетті. Әл-Тураби биліктегі партия мен үкіметтегі лауазымдарынан айырылды, парламент таратылды, конституция тоқтатылды және президенттік жарлықпен ұлттық төтенше жағдай жарияланды. Парламент 2000 жылғы желтоқсанда өткен президенттік және парламенттік сайлаудан кейін 2001 жылы ақпанда қайта құрылды, бірақ ұлттық төтенше жағдай заңдары күшінде қалды. Сол уақытта батыс диссиденттерінің қолжазбасы – "Қара кітап", солтүстік халықтарының үстемдігін көрсететін мақала жарық көрді. Әл-Тураби 2001 жылғы ақпанда тұтқындалды және SPLM/A-мен қол қойған түсіністік туралы меморандумға қол қойғаны үшін ұлттық қауіпсіздікке және конституциялық тәртіпке қауіп төндіргені үшін айыпталды. Ол 2005 жылы босатылғанға дейін максималды қауіпсіздік түрмесінде болды. Екінші Судандық азаматтық соғысын аяқтау келісімі аясында 22 қыркүйекте 2005 жылы SPLM/A-дан тоғыз және үкіметтен 16 мүше Министрлер ретінде ант берді, соның нәтижесінде соғыстан кейінгі бірінші ұлттық бірлік үкіметі құрылды. Ант беруге портфельдерді кім алатыны туралы пікірталас пен вице-президент Джон Гарангтың қайтысы себеп болды. Ұлттық конгресс партиясы (ҰКП) негізгі энергетика, қорғаныс, ішкі істер және қаржы лауазымдарын сақтап қалды, ал SPLM өкілі сыртқы істер министрі болды. Вице-президент Салва Киир Суданның мұнай кендерін басқаратын маңызды Энергетика және тау-кен министрлігін кім басқаратыны туралы пікірталасқа бас тартыған деп хабарланды. 2019 жылғы 11 сәуірде әл-Башир мен оның үкіметі оның бірінші вице-президенті мен қорғаныс министрі басқарған әскери төңкеріспен құлатылды, ол қазіргі биліктегі әскери хунтаны құрды. Суданның Егемендік кеңесі, әскери-азаматтық орган, өтпелі үкіметтегі ең жоғары билікке ие және Омар әл-Баширдің құлауынан бері Суданды басқарып келеді. Премьер-министр Абдалла Хамдок кабинеттің азаматтық басшысы болып табылады. 2020 жылғы қазан айында Судан АҚШ-тың мемлекеттік терроризмді қолдайтын елдер тізімінен шығарылып, Израильмен дипломатиялық қатынастарды қалыпқа келтіру туралы келісім жасады. 2021 жылғы тамыз айына қарай елді Егемендік кеңесінің төрағасы Абдель Фаттах әл-Бурхан мен премьер-министр Абдалла Хамдок бірлесіп басқарды. 2021 жылғы 25 қазанда Егемендік кеңесі мен Судан үкіметі 2021 жылғы Судан төңкерісінен кейін таратылды.

The political system of Sudan was rigorously restructured following a military coup on 30 June 1989, when Omar al Bashir, then a brigadier in the Sudanese Army, led a group of officers and ousted the government of Prime Minister Sadiq al Mahdi. Under al Bashir's leadership, the new military government suspended political parties and introduced an Islamic legal code on the national level. He then became Chairman of the Revolutionary Command Council for National Salvation (a newly established body with legislative and executive powers for what was described as a transitional period), and assumed the posts of chief of state, prime minister, chief of the armed forces, and minister of defense. Further on, after institutionalizing Sharia law in the northern part of the country along with Hassan al Turabi, al Bashir issued purges and executions in the upper ranks of the army, the banning of associations, political parties, and independent newspapers and the imprisonment of leading political figures and journalists. In 1993, Sudan transformed into an Islamic totalitarian one party state as al Bashir abolished the Revolutionary Command Council and created the National Islamic Front (NIF) with a new parliament and government obtained solely by members of the NIF, and proclaimed himself President of Sudan. As a result, the Second Sudanese Civil War with the Sudan People's Liberation Army (SPLA) would only escalate in the following years. From 1983 to 1997, the country was divided into five regions in the north and three in the south, each headed by a military governor. After the military coup in 1989, regional assemblies were suspended. With the Revolutionary Command Council for National Salvation abolished in 1993 and the ruling National Islamic Front (NIF) forming the National Congress Party (NCP), the new party included some non Muslim members, mainly Southern Sudanese politicians, some of whom were appointed as ministers or state governors. In 1997, the structure of regional administration was replaced by the creation of twenty six states. The executives, cabinets, and senior level state officials are appointed by the president, and their limited budgets are determined by and dispensed from Khartoum. The states, as a result, remain economically dependent upon the central government. Khartoum state, comprising the capital and outlying districts, is administered by a governor. Following the signing of the Comprehensive Peace Agreement (CPA) in 2005 between the government of Omar al Bashir and the Sudan People's Liberation Movement/Army (SPLM/A), a Government of National Unity was installed in Sudan in accordance with the Interim Constitution whereby a co Vice President position representing the south was created in addition to the northern Sudanese vice president. This allowed the north and south to split oil deposits equally, but also left both the north's and south's armies in place. Following the Darfur Peace Agreement, the office of senior presidential advisor, the fourth highest constitutional post, was allocated to Minni Minnawi, a Zaghawa of the Darfur based Sudanese Liberation Army (SLA). Executive posts were divided between the National Congress Party (NCP), the Sudan People's Liberation Movement/Army (SPLM/A), Eastern Front and factions of the Umma Party and Democratic Unionist Party (DUP). This peace agreement with the SPLM/A granted Southern Sudan autonomy for six years, to be followed by a referendum about independence in 2011. According to the new 2005 constitution, the bicameral National Legislature is the official Sudanese parliament, and is divided between two chambers; the National Assembly, a lower house with 450 seats, and the Council of States, an upper house with 50 seats. Thus the parliament consists of 500 appointed members altogether, where all are indirectly elected by state legislatures to serve six year terms. His political rival was Vice President Salva Kiir Mayardit, current leader of the SPLA. In December 1999, a power struggle climaxed between President Omar al Bashir and Hassan al Turabi, NIF founder, Islamist ideologue and speaker of parliament. Al Turabi was stripped of his posts in the ruling party and the government, parliament was disbanded, the constitution suspended, and a state of national emergency declared by presidential decree. Parliament resumed in February 2001 after the December 2000 presidential and parliamentary elections, but the national emergency laws remain in effect. Around the same time the Black Book, a manuscript by dissident Westerners detailing the domination of the northern peoples, was published. Al Turabi was arrested in February 2001, and charged with being a threat to national security and the constitutional order for signing a memorandum of understanding with the SPLM/A. He was placed in a maximum security prison until freed in 2005. As part of the agreement ending the Second Sudanese Civil War, nine members of the SPLM/A and 16 members of the government were sworn in as Ministers on 22 September 2005, forming the first post war government of national unity. The inauguration was delayed over arguments over who would get various portfolios and as a result of the death of Vice President John Garang. The National Congress Party kept control of the key energy, defense, interior and finance posts, while an SPLM appointee became foreign minister. Vice President Salva Kiir was reported to have backed down in the argument over who would have control of the vital Ministry of Energy and Mining, which handles the output of Sudan's oil fields. On April 11, 2019, al Bashir and his government were overthrown in a military coup led by his first vice president and defense minister, who then established the now ruling military junta. Sudan’s Sovereign Council, the military civilian body that is the highest power in the transitional government, has ruled Sudan since the fall of Omar al Bashir. Prime Minister Abdalla Hamdok is the civilian leader of the cabinet. In October 2020, Sudan made an agreement to normalize diplomatic relations with Israel, as part of the agreement the United States removed Sudan from the U. S. list of State Sponsors of Terrorism. As of August 2021, the country was jointly led by the chairman of the Sovereignty Council, Abdel Fattah al Burhan, and Prime Minister Abdallah Hamdok. On 25 October 2021, the Sovereignty Council and the Sudanese government were immensely dissolved after being overthrown in the 2021 Sudan coup.