Екінші дүниежүзілік соғыста Транснистрия аймағы

Транснистрия 1941-1944: Румынская администрация, оккупация Второй мировой войны, территория между Днестром и Южным Бугом. Одесьса – столица.

16 мин оқу

100%

Дереккөз: Transnistria Governorate — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Украинаның 2-дүниежүзілік соғыс кезіндегі бөлігі
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Приднестровье

Приднестровье губернаторлығы (Guvernământul Transnistriei) – Днестр мен Оңтүстік Буг өзендері арасындағы, Осі державаларының Барбаросса операциясы кезінде Совет Одағынан басып алынған, румыниялық басқарылған аумақ. 1941 жылдың 19 тамызынан 1944 жылдың 29 қаңтарына дейін Румынияның азаматтық әкімшілігі осы аумақты басқарды. Одан кейін қысқа мерзімді әскери басқару орнатылып, румындар 1944 жылдың наурыз айының соңына қарай аймақтан шығып кетті. 1944 жылдың 1 сәуірінде неміс басқаруы ресми түрде күшіне енді. Батысында Днестр өзені (Бессарабиядан бөліп тұр), шығысында Оңтүстік Буг өзені (неміс Рейхскомиссариатынан бөліп тұр), оңтүстігінде Қара теңізбен шектесетін бұл аймаққа қазіргі Трансднестровья аймағы (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Днестрдің жағалауындағы шағын жолақтан ғана тұрады) және шығысқа қарайғы аумақтар (қазіргі Одесса облысы Днестрдің шығысында, Оңтүстік Винница облысы және Миколаев облысының шағын бөлігі), соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Трансднестровьяның әкімшілік орталығы болған Одессаның Қара теңіз порты кіреді. Екінші дүниежүзілік соғыста Румыния Корольдігі, нацистік Германияның ықпалымен және көмегімен, тарихта алғаш рет Трансднестровьяны бақылауға алды. 1941 жылдың тамызында Адольф Гитлер, екінші Вена сыйлығынан кейін Миклош Хортидің Венгриясы басып алған Солтүстік Трансильванияның орнына, Ион Антонескуды осы аумақты басқаруға көндірді. Румыниялық әкімшілік болғанымен, Румыния Корольдігі Трансднестровьяны өзінің әкімшілік құрылымына ресми түрде қоспады; нацистік Германияға жақын Антонеску үкіметі аймақты ақырында қосып алуды жоспарлаған, бірақ Шығыс майданындағы жағдайлар оған мүмкіндік бермеді.

Румынияның Приднестровьеді жаулап алуы

Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, Румыния шекарасында кеңес әскерлерінің күшті шоғырлануы байқалды. Нацистік Германия Кеңес Одағына қарсы соғыста Румынияны өзінің одақтасы ретінде көргісі келді, себебі кеңестіктер румыниялық мұнай кен орындарына қауіп төндіретінінен қорқады. Румыния болса, кеңестіктерден қорғануға кепілдік алу үшін сыртқы саясатын Германиямен үйлестірді. "Барбаросса" операциясына қатысты Антонеску Гитлердің бұл қақтығысты арийлер мен славяндар және азиялықтар арасындағы "расалық соғыс" деп қарастыратын идеяларын қабылдады, мұнда арийлерді солтүстік германдар мен латын румындары біріктірген, ал славяндар мен азиялықтарды еврейлер басқарған. Румыния өз тарапынан Кеңес Одағына қарсы шабуылға екі армия жіберді, олардың жалпы саны 300 мыңнан асты. Бұл үшін Румынияға Бессарабия, Солтүстік Буковина және Днестр мен Оңтүстік Буг өзендері арасындағы аймақ уәде етілді. 1941 жылдың 19 тамызында Германия мен Румыния Транснистрияны соңғысының басқаруына беру туралы келісімге қол қойды. Аймақтың жалпы ауданы 39 733 шаршы километрді құрады.

Антонескудің жеке жобасы

Румынияның жеке басқыншылық аймағын құру Ион Антонескудың бастамасы болды. Германия басшылығы Румынияға мұндай артықшылық беруге қатысты екіге бөлінді. Тіпті Гитлер, Румынияның шығысқа қарай кеңеюіне қолдау көрсеткенімен, бастапқыда соғыстан кейін шығыс аумақтарын беруді жоспарлаған. Дегенмен, Антонескудің талмай шаруасы ақырында немістерді көндірді. Трансднестрияны аннексиялаудан бас тартып, Антонеску губернаторға «Румыния сол аумақтарда екі миллион жылдан бері орналасқандай» жұмыс істеуге бұйрық берді. Румынияның стратегиясының бір бөлігі – соғыс аяқталғанда Трансднестрияны Ресейден немесе Украинадан, немесе мүмкін Германия мен Венгриядан алу үшін келіссөздерде пайдалану болды. Алайда, Румынияның тікелей мақсаттары Ион Антонескудің өзіне сенімсіздігінен туындады. Ол өзінің сүйікті елінің басқа еуропалық елдер тарапынан кемсінілгенін сезінді. Оның пікірінше, Румынияның мәртебесін арттыру үшін басқа халықтарды басқару қажет, бұл басқару еуропалық мемлекеттердің Азия мен Африкадағы халықтарын басқарған тәрізді тәртіпті, тиімді және «цивилизациялы» болуы керек еді. Антонескудің өзінің сөзімен айтқанда: «Иә. Бұл елдің барлық беделі Трансднестрияға байланысты. Біз үлкен елді басқаруға қабілетті екенімізді көрсетуіміз керек». Трансднестриядағы мемлекеттік қызмет сапасы Румыниядағыдан жоғары болды. 1941 жылдың 19 тамызында Антонеску Трансднестрияда Румыния әкімшілігін құру туралы жарлыққа қол қойды.

Одессаның қоршауы

1941 жылдың тамыз айының ортасында, румыниялық әскерлер Одесса маңындағы шағын аумақтан басқа, барлық аймақты соғыссыз басып алды. Ол кезде румындар қаланы 34 000 қорғаушыдан тартып алу үшін 60 000 әскер жинады. Бірақ, ұйымдастыру нашар болды, ал басшылық үстіртен болғандықтан, қалаға жасалған алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталып, қамалға алып келді. Осы сәтті пайдаланып, совет әскері қаланың қорғанысын теңізшілермен, соғыс кемелерімен және парашютшілермен күшейтті. Румынияның төртінші армиясының бірнеше әрекеттері сәтсіз аяқталып, қамал сақталды. Шабуылды күшейту үшін неміс күштері жеткізілді, және екі айдан кейін, 1941 жылдың қазан айында румын армиясы қаланы басып алды. Румындардың жоғалғандары 90 020 адамды құрады, бұл үлкен шығын болды. Румын әскері Одессаға кіргеннен кейін, жергілікті НКВД ғимаратында екі дивизиясының штабын орналастырды. Бірақ, ғимарат советтермен миналандырылып, жарылтылды, нәтижесінде 61-ден астам әскер, оның ішінде 16 офицер мен бір генерал қаза тапты. Жаза ретінде, Ион Антонеску Қызыл Армияға көмектескен деген күдікпен азаматтарды тұтқындап, жазалауға бұйрық берді. Оқиғаға тікелей кінәлілерді анықтау мүмкін болмағандықтан, Антонеску еврейлерді атуға бұйырды. Одан кейін болған қырғын салдарынан 100 000 бейбіт тұрғын қаза тапты, олардың көпшілігі әскери қимылдарға қатысы болмады. Тағы бір бөлігі Одесса еврейлері аймақтың солтүстік жартысындағы геттолар мен концлагерьлерге жер аударылды. 1941 жылдың қазан айынан 1944 жылға дейін Одесса катакомбаларында совет партизандық қозғалысы әртүрлі деңгейде белсенділік танытты. Румын әскері партизандарды химиялық қарумен шығарып, мүмкіндігінше көп шығу жолдарын жапты. Катакомбалар толығымен тазартылмады, бірақ бұл партизандық қозғалыстардың әсері айтарлықтай болған жоқ.

Неміспен дипломатиялық қақтығыстар

Трансднестрдің шекаралары көбінесе табиғи және түсінікті болды: Қара теңіз (оңтүстік), Буг (шығыс) және Днестр (батыс) өзендерімен бірге. Трансднестрдің солтүстік шекарасы мәселесі немістер мен румындар арасында шиеленіс тудырды. Румындар шекараны стратегиялық маңызы бар теміржол торабы – Жмеринка қаласынан (румын тілінде: Жмеринка) солтүстікке жылжытқысы келді. Немістер бастапқыда қарсылық көрсетті, бірақ соңында мойынсұнды. Тағы бір даулы мәселе Антонескудің аймақ үшін өзіне тікелей бағынышты азаматтық әкімшілік құруы болды. Бұл аймақтың әкімшілігін Вермахттың бақылауынан шығарды. Немістер наразы болғанымен, келісуге мәжбүр болды. Бастапқыда аймақтағы теміржолдар немістердің бақылауында қалды. Бірнеше айлық келіссөздерден кейін 1942 жылдың наурыз айында теміржолдарды Румыния мемлекеті қабылдады. Румындар бастапқыда Одесса портын немістердің бақылауында қалдыруға келісті. Бұл себепті, кеңестік заманнан қалған зақымды жөндеуге жеткілікті румын инженерлері болмады. Антонескудің сөзіне сүйенсек, Гитлер Румынияның егемендігін мойындағанын көрсете отырып, портты немістерге пайдалануға рұқсат сұрады. 1942 жылдың 10 маусымында румындар Одесса портын немістерден алды. 1942 жылдың қазан айының басынан бастап аймаққа билік еткен кезеңінің соңына дейін румындар мен немістер арасында едәуір мәселелер болған жоқ.

Румынияға қатысты мәртебесі

Румын Антонеску үкіметі аймақты толыққанды аннексияламаса да, Румыния губернаторы Георге Алексиану басқаратын Транснестрия басқармасын құрды.

Әкімшілік бөлімшелер

Аумақ 13 қауға (дара саны – қауға) бөлінді. Олардан төмен Municipiu, Oraș және Район деп аталатын кіші бөлімдер болды.

Румынияның қалалық халқы (1941 жылғы желтоқсанда жүргізілген санақ)

NameStatusЖалпы халық Румын халқыРумын үлесіМогиляу қаласы 13,131 61 0,5% Шмеринка қаласы 10,502 29 0,3%Иамполь қаласы 5,075 20 0,4%Тулцин қаласы 3,833 5 0,1%Барзула қаласы 8,812 314 3,6%Рибница қаласы 6,998 1,575 22,5%Балта қаласы 9,538 156 1,6%Бершад қаласы 4,361 1 0% Дубасари қаласы 4,033 1,165 28,9%Григориополь қаласы 8,553 6,182 72,3%Ананьев қаласы 11,562 1,963 17,0%Голта қаласы 6,436 61 0,9%Тирасполь қаласы 17,014 1,285 7,6%Овидиополь қаласы 4,324 106 2,5%Одеса қаласы 244,572 3,224 1,3%Березовка қаласы 6,090 72 1,2%Очеаков қаласы 4,835 4 0,1%Жалпы – 369,669 16,223 4,4%

Аудан бойынша румын халқы (1941 жылғы желтоқсанда жүргізілген санақ)

АтауыЖалпы халық саныРумын халқыРумын үлесіМогиляу 293,884 176 0,1%Югастру 240,406 74 0%Тулчин 147,184 11 0%Рыбница 217,403 54,660 25,1%Балта 255,107 1,111 0,4%Дубассары 138,861 56,257 40,5%Ананьев 142,401 19,748 13,9%Голта 139,013 4,621 3,6%Тирасполь 189,809 48,427 25,5%Овидиополь 64,576 6,036 9,4%Одесса 331,369 3,543 1,1%Березовка 89,156 2,820 3,2%Океаков 76,822 203 0,3% Румын билігі Транснистрияны елдің басқа аймақтарынан келген еврейлер мен цығандардың "ұлттық төгу орыны" ретінде пайдаланды. 1942 жылдың маусым айынан бастап румын билігі Бессарабия мен Румыниядан 25 000-нан астам цығанды Транснистрияға депортациялады. Осы кезеңде Бессарабиядан Транснистрияға 90 000-нан астам еврей депортацияланды.

Азаматтық өмір

Трансднестр Румыния әкімшілігі оккупация кезінде аймақтағы жағдайды тұрақтандыруға тырысты. Осы мақсатта ол бұрын Советтер жапқан барлық шіркеулерді ашты. 1942–1943 жылдары аймақта 2200 бастауыш мектеп ашылды, оның ішінде 1677 украин, 311 румын, 150 орыс, 70 неміс және 6 болгар мектебі болды. 117 орта және жоғары мектеп ашылды, оның ішінде 65 орта мектеп, 29 техникалық және 23 академиялық жоғары мектептер жұмыс істеді. Одесса мен Тирасполь қалаларында театрлар, сондай-ақ аймақ бойынша бірнеше мұражайлар, кітапханалар мен кинотеатрлар ашылды. 1941 жылдың 7 желтоқсанында Одесса университеті 6 факультетпен қайта ашылды: медицина, политехникалық, құқық, ғылым, тілдер және ауыл шаруашылығы инженерлік факультеттері. 1942–1943 жылдардағы румындық қауіпсіздік саясаты Трансднестрде бейбітшілікті сақтауда сәтті болды. Немістер басқа жерлерде қолданған қатал әдістер осылай сәтті болмады, мұны неміс билігінен румындықтардың қашуға тырысуынан көруге болады. Румынияның Трансднестрдегі саясаты Остік елдер басып алған Шығыс Еуропадағы ең жақсы тағам, денсаулық сақтау және білім беру деңгейін қамтамасыз етті. Румыния билігі кезінде діни және мәдени жаңаруларға рұқсат берілді, соғыс тұтқындары босатылды және көптеген жергілікті коммунистерге кешірім жасалды. Бұл игілік 1941 жылғы террордан кейін румындықтарға деген жергілікті халқының ашуын басып, советтердің партизандарды тарту әрекеттерін әлсіретті. Тіпті 1944 жылдың наурызында румындар Трансднестрді тонаған кезде де, жергілікті партизандар азаматтардың қолдауын ала алмады. Трансднестрдің православие шіркеулері Румыния православие шіркеуінің қарауына өтті. Митрополит Висарион Пуиу басшылығымен Румыния православие шіркеуі Совет билігі жапқан барлық шіркеулерді ашудан басқа, Трансднестрде үш жүз жаңа шіркеу құрды. Румыния дін қызметкерлері барлық шіркеу славян материалдарын алып тастап, түзетілген Юлиан күнтізбесін енгізді.

Экономика

Румынияның басқыншылығы кезінде Трансднестрдің саяси мәртебесінің белгісіздігі Трансднестрде нақты экономикалық саясат жүргізілмеуіне себеп болды. Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы ресурстарын тонаудан өзге, Трансднестр арзан жұмыс күші үшін колония ретінде пайдаланылды, олар шахталарда жұмыс істеді және қираған инфрақұрылымды қайта жаңартуға жұмсалды. Халықтың талабына қарамастан, румындық әкімшілік, неміс үлгісін ұстанды, қорланған колхоздарды таратудан бас тартты. Дегенмен, бұрынғы декулакизацияланған шаруалар үйлерін қайтарып алды, бірақ қалаларда жылжымайтын мүлік бұрынғы иелеріне қайтарылмады. Колхоз "общество" деп, ал совхоздар "ферме де стат" (мемлекеттік шаруа қожалықтары) деп атау өзгертті. Трансднестрдегі ауыл шаруашылығы өнімдерінің көп бөлігін колхоздар өндірді. 1942 жылдың қыркүйегінен 1943 жылдың маусымына дейін Трансднестрден Румынияға шамамен 53 мың теміржол вагоны астық әкелінді. Ион Антонескудің мойындауынша, мұндай шаралар болмағанда Румыния "орнықты дағдарысқа тап болар еді". 1944 жылдың наурыз айының соңына қарай румындық әкімшілік соғысқа дейінгі 946 зауыттың 335-ін қайта ашты, олардың өнімдері негізінен румындық соғыс қажеттіліктеріне бағытталды. 1943 жылдың күзіне қарай барлығы 1593 км (990 миль) теміржол жолдары қалпына келтірілді. Румыния саясаты жеке кәсіпкерлікті қолдады. 1943 жылдың 31 тамызына дейін Одессада ғана экономикалық қызмет үшін 8610 лицензия берілді, оның ішінде: 1256 азық-түлік дүкені, 1062 мейрамхана/кафе және 171 "шағын өнеркәсіп" орны, мысалы, сабын зауыттары. Одессалық Михаил Дмитриевич Мануилов кеңестік және румындық үкіметтерде қаржы маманы болып жұмыс істеді. Ол екеуін де жек көргенімен, соғыстан кейінгі естеліктерінде "Одессадағы өмір біртіндеп жақсарды және оның жағдайы неміс оккупациясы астындағы басқа қалалардың жағдайынан өте өзгеше болды" деді. Неміс оккупациялық аймақтарында ірі қалаларды ауылдық жерлерден оқшаулау саясаты жүргізілді. Бұл екі мақсатты көздеді: неміс әскери жабдықтарын арттыру және, деп есептелген, нәсілдік жағынан төмен тұрған Шығыс Еуропалықтарды мүмкіндіктерден айыру. Румындар мұндай ойларға жол бермеді. Одесса ешқашан өзінің ауылдық аймағынан оқшауланбады. Мұндай молшылық, неміс оккупациясы астындағы аймақтармен салыстырғанда, тек Одессамен ғана шектелмеді. 1944 жылдың қаңтар айының басында 503-ші "Тигр" танк батальоны Трансднестрдегі Жмеринка қаласында жиналды. Неміс әскерлері жергілікті базарда ұзақ уақыттан бері көрмеген сыраны және басқа да тауарларды тауып, қуанды. 1943 жылы негізінен Одессада және оның айналасында орналасқан Трансднестр зауыттары өнеркәсіптік өнімді 76%-ға арттырды. Бұл өнеркәсіптің шамамен 37%-ы жекешелендірілді. Ақша тапшылығы және инфляция сауданың негізгі түрі ретінде бартердің пайда болуына әкелді.

The uncertain political status of Transnistria throughout the Romanian occupation meant no clear economic policy was implemented across Transnistria. In addition to the looting of industrial and agricultural resources, Transnistria served as a colony for cheap labor to be used in mines and to rebuild destroyed infrastructure. In spite of popular demand, the Romanian administration, following the German example, refused to disband the reviled kolkhozes. Nevertheless, former de kulakized peasants did get back their houses, although in the cities real estate was not returned to its previous owners. The kolkhoz was renamed obște, and the sovkhozes were renamed "ferme de stat" (state farms). Most of Transnistria's agricultural output was produced by the kolkhozes. Roughly 53,000 railway cars of grain were brought from Transnistria to Romania between September 1942 and June 1943. Without these, as Ion Antonescu admitted, Romania "would have had an enormous crisis". By the end of March 1944, the Romanian administration had reopened 335 of the 946 prewar factories, their products being directed primarily towards the Romanian war effort. By the fall of 1943, a total of 1,593 km (990 miles) of railway tracks had been restored. The Romanian policy encouraged private enterprise. By 31 August 1943, Odessa alone had issued 8,610 licenses for economic activity, including: 1,256 groceries, 1,062 restaurants/cafes and 171 "small industries" such as soap factories. An Odessan named Mikhail Dmitrievich Manuilov was a financial specialist employed by the Soviets and Romanians alike. Although he despised both, he asserted in his postwar memoirs that "life in Odessa gradually improved and its situation was in stark contrast to the situation in the other cities, which were under the German occupation". In their zones of occupation, the Germans practiced a policy of isolating bigger cities from the countryside. This had the dual purpose of increasing German military supplies and depriving millions of supposedly racially inferior Eastern Europeans. The Romanians never even thought along these lines. Odessa was never cut off from its rural hinterland. Such abundance relative to German occupied areas was not necessarily limited to Odessa. In early January 1944, Tiger Tank Battalion 503 assembled at Zhmerynka, a town in Transnistria. The Germans were pleasantly surprised to find beer in the local bazaar, along with other wares that they had not seen in a long time. In 1943, Transnistrian factories, located mainly in and around Odessa, reported a 76% increase in their industrial output. Roughly 37% of this industry was privatized. A shortage of cash along with inflation resulted in the emergence of barter as the primary form of trade.

Шекаралар, аумақ және әкімшілік иерархия

1941 жылғы 14 тамызда Гитлер Антонескуға хат жазып, одан Днестр мен Днепр арасындағы әкімшілікті өз мойнына алуын сұрады. Антонеску үш күннен кейін жауап беріп, «жеткілікті құрал-жарақ пен дайын кадрлардың» болмауына байланысты тек Днестр мен Буг арасындағы аймаққа ғана жауапкершілік ала алатынын мәлімдеді. Румыния басшысы, алайда, Буг пен Днепр арасындағы аймаққа қауіпсіздік күштерін жіберуге дайын еді. Транснистрия құру туралы Германия-Румыния келісімі 19 тамызда Тираспольде қол қойылды. Бұл Тирасполь келісімі деп аталады. Бұл келісім 30 тамызда Тигинада қол қойылған конвенциямен (Тигина келісімі) бекітілді, бірақ ол Транснистрияның солтүстік шекарасын нақты белгілемеді. Антонеску солтүстік қалалар – Могилёв-Подилский, Жмеринка және Тулчин қалаларын талап етті, және Гитлер бұл өтінішке келісті. Соңғы шекаралар 4 қыркүйекте Германияның бұйрығымен, Транснистрия мен Оңтүстік армиялар тобының тыл бөлігі арасында белгіленді. Нәтижесінде аумақ 13 уезге бөлінді, әр уезді префект міндетін атқаратын жоғары шенді офицер басқарды. Уездер тағы да аудандарға бөлінді, әр ауданды претор (претор) басқарды, оның өкілеттігі префекттен әлдеқайда кең болды. Бүкіл аймақтың жалғыз Губернаторлығын Георге Алексиану басқарды. Транснистрияның әкімшілік құрылымы 1941 жылдың қараша айында ғана толыққанды реттелді. Екі ай бойы (3 тамыздан 28 қазанға дейін) Первомайск қаласының барлығы неміс оккупациясы астында болды. 28 қазанда Румыния Буг өзенінің батыс жағалауындағы Первомайск бөлігін басып алып, оның бұрынғы атауын (Голта) қайта орнатты. Қараша айында Голта уезінің орталығы Криве Озеродан Голтаға көшірілді.

Холокост

Одессадағы және жалпы Трансднестриядағы Холокост үшін жауапкершілік толығымен Румынияға тиесілі, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиядан басқа бір ғана ірі совет қаласын басқарған ел болды. Өзінің еврей өмірі мен мәдениетінің Еуропадағы ең маңызды орталықтарының бірі болған Одесса, соғыс басталғанда халқының үштен бірі еврей болғанына қарамастан, дерлік judenrein (еврейсіз) болып қалды. Көптеген яһудилер Бессарабия мен Буковинадан Трансднестрияға жер аударылды. 1941–1944 жылдар аралығында 200 000 рома және яһуди Трансднестриядағы румындық оккупацияның құрбаны болды. Румынияның аумағы болмағандықтан, Трансднестрия яһудилерді жою үшін өлім алаңы ретінде пайдаланылды. Тірі қалғандардың айтуынша, нацистік Германиядағы Холокосттан өзгеше, онда депортациялар мұқият жоспарланған, румыниялық үкімет Трансднестриядағы депортацияланғандарды орналастыруға дайын болған жоқ. Адамдар қарапайым барақтарға орналастырылды, онда су, электр және санитарлық тораптар болмады. Жүре алмайтындарды өлтіруге тастап кетті. Барлығында 150-ге жуық гетто мен лагерь жұмыс істеді. 1941 жылдың 16 қазанында неміс және румын әскерлері қаланы басып алған кезде Одессада шамамен 180 000 яһудидің 80 000–90 000-ы қалды. Алты күннен кейін Одессадағы румындық әскери штабында бомба жарылып, еврейлерге қарсы қырғын болды, көптеген адамдар тірідей өртелді. 1941 жылдың қазан және қараша айларында ғана Одессада румын әскерлері шамамен 30 000 яһудиді өлтірді. Трансднестрияда екі концлагерь және бірнеше де-факто геттолар (румыниялық соғыс үкіметі оларды «колониялар» деп атады) болды. Сонымен қатар, Бессарабиядағы (105 000-нан 84 000) және Буковинаның солтүстігіндегі (60 000-нан 36 000) қалған яһудилердің көпшілігі де осы жерлерге жиналды. Антонеску режимі кезінде румын яһудилерінің көпшілігі (375 000) Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалғандығы – керемет парадокс. Холокост энциклопедиясы (АҚШ Холокост мемориалдық мұражайы) былай деп жазады: «1941 жылдың желтоқсан айында румын әскерлері украин көмекшілерімен бірге Богдановкадағы барлық яһудилерді өлтірді, атыс бір аптадан астам уақытқа созылды». Ұқсас оқиғалар Домановка және Прибужжя (село) лагерьлерінде де болды, ал (осы дереккөзді келтіре отырып) «тифтен зардап шеккен яһудилер Могилев-Подольскийдегі «колонияға» тығылып орналастырылды». Басқа лагерьлерде де, Печора мен Вапняркада өлім-жітім көрсеткіші өте жоғары болды, соңғысы Румыниядан депортацияланған еврей саяси тұтқындары үшін арналған. Көптеген яһудилер Трансднестрияға депортация кезінде немесе келгеннен кейін суықтан, аштықтан немесе аурудан қайтыс болды. Басқаларын румындық немесе неміс бөлімшелері Трансднестрияда немесе Буг өзенінен арғы жаққа, неміс басып алған Украинаға айдағаннан кейін өлтірді. Трансднестриядағы лагерьлерге жіберілген яһудилердің көпшілігі қайтып оралмады. 1945 жылы Румынияға оралған 70 000-ға жуық аман қалғандар өз үйлерін жоғалтқан еді. және Норман Манеа.

Responsibility for the Holocaust in Odessa and Transnistria at large was squarely Romania's, the only country aside from Germany to administer a major Soviet city during World War II. Odessa – at the time, one of the greatest centers of Jewish life and culture in Europe – had been rendered virtually judenrein, despite its population being one third Jewish at the start of World War II. Many Jews were deported to Transnistria from Bessarabia and Bukovina. During the period 1941–1944, 200,000 Romani people and Jews became victims of the Romanian occupation of Transnistria. Not being Romanian territory, Transnistria was used as a killing field for the extermination of Jews. Survivors say that in comparison with the Holocaust of Nazi Germany, where deportations were carefully planned, the Romanian government did not prepare to house thousands of people in Transnistria, where the deportees stayed. The people were instead placed in crude barracks without running water, electricity or latrines. Those who could not walk were simply left to die. In total, around 150 ghettos and camps functioned in Transnistria. In Odessa, between 80,000 and 90,000 of the city's roughly 180,000 Jews remained at the time the Germans and Romanians captured the city on October 16, 1941. Six days later, a bomb exploded in the Romanian military headquarters in Odessa, prompting a massacre of Jews; many were burned alive. In October and November 1941 alone, Romanian troops in Odessa killed about 30,000 Jews. Transnistria was the site of two concentration camps and several de facto ghettos (which the Romanian wartime government referred to as "colonies"). In addition, most of the remaining Jews in Bessarabia (84,000 of 105,000) and northern Bukovina (36,000 of 60,000) were herded into these as well. A striking paradox is the fact that most of Romanian Jews (375,000) under Antonescu regime survived WW2. The Holocaust Encyclopedia (United States Holocaust Memorial Museum) writes that "Among the most notorious of these ghettos was Bogdanovka, on the west bank of the Bug River In December 1941, Romanian troops, together with Ukrainian auxiliaries, massacred almost all the Jews in Bogdanovka; shootings continued for more than a week." Similar events occurred at the Domanovka and Прибужжя (село) camps, and (quoting the same source) "typhus devastated Jews were crowded into the 'colony' in Mohyliv Podilskyi." Other camps, also with very high death rates, were at Pechora and Vapniarka, the latter reserved for Jewish political prisoners deported from Romania proper. Many Jews died of exposure, starvation, or disease during the deportations to Transnistria or after arrival. Others were murdered by Romanian or German units, either in Transnistria or after being driven across the Bug River into the German occupied Ukraine. Most of the Jews who were sent to the camps in Transnistria never returned. Those who survived, around 70,000, returned to Romania in 1945 to find that they had lost their houses. and Norman Manea.

Антонеску үкіметінің ұстанымы

Антонеску үкіметтік отырыста, мүмкін болса, барлық еврейлерді Орал тауларының артына депортациялау ниетін білдірді: "Бессарабияда шамамен 10 000 еврей қалды, олар бірнеше күн ішінде Днестрден өткізіліп, жағдайға байланысты, Оралдан тысқары жерге жеткізіледі".

Губернаторлық биліктің соңы

Трансднестрдегі румындық биліктің ыдырауы 1944 жылдың басынан бастау алды. Неміс әскерлері 1944 жылдың қаңтарында Солтүстік Трансднестрге енді. Айдың соңына қарай румындар аймақтың солтүстік уездерін бақылаудан шығарды. Партизандар, немістер мен казак қосымша әскерлерімен бірге, түрлі шендегі румындық шенеуніктерге жиі шабуыл жасап, көліктерін тартып алды. Румыниялық жандармдар, өмірі үшін қорқып, казармаларында қалып қойды. Тростинец ауданының преторы неміс әскерлерінің қолынан қаза тапты. 1944 жылдың 29 қаңтарында Трансднестрдің де-факто әскери тыл аймағына айналуына байланысты, Ион Антонеску аймақтың азаматтық басқаруын тоқтатып, губернатор Алексиануды қызметтен босатті. Сонымен қатар, немесе шамамен екі аптадан кейін (1944 жылдың 15 ақпаны), «Трансднестр» атауы алынып тасталды; аймақ енді генерал Георге Потопеанудың (1944 жылдың 1 ақпанынан бастап) басшылығымен әскери басқаруға бағынған аумаққа айналды. 1944 жылдың 15 наурызында Потопеану аймақтан барлық қалған қызметкерлерді шығарып жіберуге бұйрық берді. Трансднестрдегі Холокост кезінде румындар жасаған соңғы қырғын 1944 жылдың 15 наурызында болды, онда румыниялық жандармдар Слободкада 4 еврейді өлтірді. Қызыл Армия азат еткенге дейін, Трансднестрдің қалалық орталықтары румындардан немістерге өтті: Бершад азат етілгенге дейін шамамен бір апта бұрын, Балта мен Жмеринка 16 наурызда, ал Тирасполь 19 наурызда. 24 наурызда немістер Одессаның румындық мэрін қызметтен босатып, оның орнына орыс инженері және неміспен байланысы бар Петрушковты тағайындады. 1944 жылдың 1 сәуірінде немістер аймақты ресми түрде басып алды. Қызыл Армия 1944 жылдың 14 наурызында Трансднестрге кіріп, Бершад қаласын алды. 15 наурызда Тюльчин, 20 наурызда Могилев-Подольский, 29 наурызда Балта және 30 наурызда Рыбница басып алынды. Ямпил 1944 жылдың 17 наурызында азат етілді. Жмеринка 21 наурызда Қызыл Армиямен азат етілді. Первомайск (Голта оның құрамында болды) 22 наурызда, ал Очаков 31 наурызда алынды. Кеңес әскерлері 31 наурызда Березивкаға жетті. 1 сәуірде губернатор Потопеану немістер тарапынан қызметтен алынды, ал Трансднестрдің қалған бөлігі (1 сәуірде Қызыл Армия әлі азат етпеген 5 әкімшілік орталық: Ананьев, Одесса, Овидиополь, Тирасполь және Дубасары) ресми түрде немістердің бақылауына өтті. 28 наурызда Қызыл Армия Николаевты басып алды, ал келесі күні төменгі Буг өзенін күшпен кесіп өтті. 5 сәуірде Разделная басып алынды, соның салдарынан Одесса-Тирасполь тас жолы үзіліп қалды. 19 сәуірде қысқа, бірақ қатал шайқастан кейін Қызыл Армия Одессаға қайта кірді. 12 сәуірде Тирасполь басып алынды, ал төрт күннен кейін бүкіл Трансднестр қайтадан Кеңес қолына көшті. Соңғы күндері немістер Одессаны қиратуға баса назар аударды, себебі эвакуация мүмкін емес еді. Порттық құрылыстар, бірқатар өнеркәсіптік объектілер және көлік түйіндері жарылды (электр станциясы, түрлі диірмендер, нан, қант және басқа да азық-түлік қоймалары да жойылды). Одесса халқының саны шамамен 200 мың адамға дейін азайды; көптеген адамдар айналасында жасырынып, ал кейбіреулері қауіпсіздік үшін елді жерлерге қашып кетті. Ал бір бөлігі румындар мен немістермен бірге батысқа кетіп қалды; ең көп кінәлілер ғана кетті, ал тұрғындардың көп бөлігі аймақта қалды. Адамдар кеңестік репрессиялардан қорқып, бірақ «басқа жол жоқ еді», - деді неміс дереккөздері. Алайда, 1944 жылдың тамызында Румыния майданындағы жағдайды көрсететін ОКХ картасына сәйкес, 1944 жылдың тамызында Румыния билігінде қалған Трансднестр аумағының өте шағын бөлігі болғанын атап өткен жөн. Бұл аймақ Днестр өзенімен құрылған, Кошницаның (қазіргі Молдова Республикасының Дубасары ауданының құрамында) маңында орналасқан батысқа қарай созылған жерді қамтиды.

The process of disintegration of Romanian rule in Transnistria started to unfold almost as soon as 1944 began. German operative troops entered northern Transnistria in January 1944. By the end of the month, the Romanians had lost control over the region's northern counties. Partisans, along with the Germans and their Cossack auxiliaries, frequently attacked Romanian officials of all ranks and commandeered their vehicles. Romanian gendarmes, severely outnumbered and in fear for their lives, remained in their quarters. The pretor of Trostineț raion was killed by German soldiers. On 29 January 1944, on account of Transnistria's transformation into a de facto military rear area, Ion Antonescu ended the civilian administration of the region and dismissed Governor Alexianu. At the same time or roughly two weeks later (15 February 1944), the very name "Transnistria" was dropped; the region – now under General Gheorghe Potopeanu (from 1 February 1944) – officially became a territory under military administration. On 15 March 1944, Potopeanu ordered the withdrawal of all remaining personnel from the region. The last Romanian perpetrated massacre during the Holocaust in Transnistria also took place on 15 March 1944, when Romanian gendarmes killed 4 Jews in Slobidka. Shortly before being liberated by the Red Army, Transnistria's urban centers were transferred from Romanian to German control: Bershad roughly 1 week before its liberation, Balta and Zhmerynka both on 16 March and Tiraspol on 19 March. The Romanian mayor of Odessa was deposed by the Germans on 24 March, being replaced by a Russian engineer and German collaborator named Petrushkov. The Germans officially took over the region on 1 April 1944. The Red Army entered Transnistria on 14 March 1944, taking the town of Bershad. Tulchyn followed on 15 March, Mohyliv Podilskyi on 20 March, Balta on 29 March and Rîbnița on 30 March. Yampil was liberated on 17 March 1944. Zhmerynka was liberated by the Red Army on 21 March. Pervomaisk (of which Golta was a part) was taken on 22 March, followed by Ochakiv on 31 March. The Soviets reached Berezivka on 31 March. On 1 April, Governor Potopeanu was deposed by the Germans and what remained of Transnistria (the 5 administrative centers not yet liberated by the Red Army as of 1 April: Ananiv, Odessa, Ovidiopol, Tiraspol and Dubăsari) came under official German control. On March 28, the Red Army took Nikolaev and the next day crossed the lower Bug river in force. On April 5, Razdelnaia fell, and therewith the Odessa Tiraspol highway was cut. On the 19th, after a brief but bitter fight, the Red Army re entered Odessa. On the April 12, Tiraspol was occupied, and four days later all Transnistria was again in Soviet hands. During the final days, the Germans concentrated on destruction in Odessa, since evacuation was impossible. Port installations, some industrial facilities, and transportation junctions were blown up (even the electric power plant, various mills, stores of bread, sugar, and other foods were destroyed). Of Odessa's population, scarcely 200,000 remained; many had hidden in the vicinity while some had sought safety in the countryside. And some had left westward with the Romanians and Germans: only those most compromised had left; the bulk of the residents had stayed in the region. People feared Soviet repressions, but "there was no other way out", according to German sources. It is worth noting however, that there was still a very small piece of Transnistrian territory still left under Romanian rule as late as August 1944, according to an OKH map depicting the situation on the Romanian front as of 20 August. This area comprised a Westwards salient created by the Dniester river, centered around Coșnița (today part of the Dubăsari District of the Republic of Moldova).