Кіріспе

Американдық саяси кеңесші және әзілкеш (1924–2018)
саяси кеңесші

Ричард Грегори Так (25 қаңтар 1924 – 28 мамыр 2018) – американдық саяси кеңесші, сайлауалды кампания стратегияшысы, іс-шараларды ұйымдастырушы және саяси әзілкеш болған.

Өмірбаян

Так Аризона штатының Хейден қаласында мыс кенішінің инженеры Франк Джозеф Так пен бұрынғы (Мэри) Олив Суини отбасында дүниеге келді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Теңіз жаяу әскерінің миналарды залалсыздандыру бөлімінде қызмет етті.

Шалқыма

Тек алғаш рет Ричард Никсонмен Калифорния университетінің Санта-Барбара қаласындағы студент кезінде кездесті. 1950 жылы Тек Конгрессмен Хелен Гагаган Дугласқа жұмыс істеді, ол Никсонға қарсы АҚШ Сенатындағы орынға үміткер болған еді. 1973 жылы Time журналында жарияланған мақаласында Тек былай деді: «Менің саясатпен айналысқанымды білетін, бірақ қалғанын ұмытып кеткен бір профессор болды. Ол мені Никсон сапарына дайындалуды сұрады». Тек келісіп, Никсонға қарсы алғашқы әзілін жасады. Ол үлкен зал жалдап, аздаған адамдарды шақырып, кандидатты таныстыру үшін ұзақ сөз сөйледі. Никсон сахнаға шыққанда, Тек одан Халықаралық валюта қоры туралы сөйлеуін өтінді. Сөзін аяқтаған соң, Никсон Текке есімін сұрап: «Дик Тек, сен соңғы рет дайындалдың» деді. Тек Никсонға қарсы жасаған ең әйгілі әзілі «Чайнатаундағы оқиға» деп аталады. 1962 жылы Калифорния губернаторы лауазымына сайлау науқаны кезінде Никсон Лос-Анджелестегі Чайнатаунға сапар жасады. Науқан аялдамасында ағылшын және қытай тілдерінде «Қош келдіңіз» деген жазуларды ұстаған балалардың суреті ілінді. Никсон сөйлеген кезде, қауымдағы қарт адамдардың бірі бір жазуда қытай тілінде «Хьюз несиесі туралы не айтасыз?» деп жазылғанын айтты. Бұл жазу Хауард Хьюздің Никсонның ағасы Дональдқа берген 205 000 долларлық кепілсіз несиесіне сілтеме жасады. Никсон бір жазуды алып, камера алдында жыртып тастады. Тек Никсон сөйлеп тұрғанда пойызды стансадан шығарып салғаны айтылады. Кейде Тек жауапкершілікті өз мойнына алып, «Никсон жоғарыда сөйлеп тұр, ал көпшілік кенеттен таңғы толқын сияқты тарап кетеді» десе, кейде мүлдем жоққа шығарды.

Саяси мансап

1966 жылы Так Калифорния штатының Сенатына үміткер болды. Ол өзінің сайлауалды науқанын Глендейлдегі Forest Lawn зиратында өткен баспасөз конференциясымен ашты, адамдар өлген соң да олардың (дауыс беру) құқықтары жоқ деген пікірге қарсы шықты. Тактың үміткерлікке кіргенін естіген Ричард Никсон оған құттықтау телеграммасын жіберді, тіпті Так демократ болғанына қарамастан, оның науқанына көмектесуге ұсыныс жасады. Дик Так өзінің сайлауалды плакаттарын кішкентай әріптермен "Дик", ал ірі әріптермен "Так" деп жазды. Есімдер екі рет басылып, бірін бірің тың жоғары орналастырылды. Сайлау күні қарсаңында ол айманы аралап, плакаттардағы жоғарғы "Так" сөзіне қосымша сызық салды. Бұл оның есіміндегі "Т" әрпін "F" әрпіне айналдырды, нәтижесінде көшеден өтетін адамдар сөйлеуге болмайтын сөз тіркесін көретін болды. Так сайлаушылар қарсыласының осы әрекетті жасады деп ойлайтынын және осы тактикасымен "ызалы дауысқа" ие болатынын күтті. Демократиялық партияның үміткерлерінің арасында Так 5 211 дауыс (шамамен 10%) жинап, үшінші орынға ие болды, ал болашақ конгрессмен Джордж Э. Дэниелсоннан жеңілді. Сайлау түнінде оған қарсы дауыстар жинала бастағанда, кандидаттан пікірін сұрады. Бұрынғы зираттағы сөйлеген сөзін еске алып, Так әзілдеп: "Өлілердің дауысы келгенше күте тұрыңыз" деді. Жеңіліс анық болғанда, Так "Халық өз шешімін айтты, ал олар – жауыздықпен толғандар" деді. 1968 жылы президенттік сайлауда Так Роберт Кеннедидің сенімді кеңесшісі болды. Кеннеди Лос-Анджелесте атылғаннан кейін, ол Кеннедидің жедел жәрдем көлігінде отырып, ауруханаға жеткізілді. Так Уотергейт ішкі кіргеннің мақсаты – Демократиялық Ұлттық Комитетінің төрағасы Ларри О'Брайеннің Хьюз бен Никсон арасындағы қарым-қатынасы туралы ақпаратты алу болғанын мәлімдеді. Так сайлауалды науқан операторы болды және ол өзінің саяси әрекеттерінде ешқашан жаман ниетпен әрекет етпегенін айтты. Алайда Ричард Никсон өзінің президенттік таспаларында жазғандай, Такқа қызығушылық танытқан. Бірақ Никсон сонымен қатар Такты құрметпен қарады, оның штатындағы Дональд Сегретті жасаған жамандықтарды Тактың саяси әзілдерінің ақыл-ойымен және тапқырлығымен салыстырды. Уотергейт ісі жарияланғаннан кейін, Никсонның Ақ үй штабының бастығы Х. Р. Холдеман Капитолийде Такты кездестірді. Холдеман Такқа бұрылып: "Бәрін сен бастадың" деді. Так оған: "Иә, Боб, бірақ сендер оны толыққанды құлаттыңдар" деп жауап берді. Так сонымен қатар National Lampoon журналының саяси редакторы/кеңесшісі ретінде қысқа уақыт қызмет етті.

Дау

Дик Тактың айтқан барлық керемет әзілдері немесе олармен байланысты болған әзілдердің барлығы қандай да бір жолмен күмәндалған. Так көбінесе өз ісін мойындап, кейіннен жоққа шығарған. Ол өзінің кейбір әзілдерін 1992 жылы жарық көрген «Егер мүмкін болса, сиырды да қатыстырыңыз: Колледж әзілдерінің кітабы» авторы Нил Штайнбергке айтқан. Дегенмен, 1972 жылдың қазан айында Овалдық кеңселердегі таспаға түскен әңгімеде Никсон Г.Р. Холдеманға Сегреттидің ашыққа шығуы туралы сөйлескен кезде: «Дик Так маған осылай істеді. Дик Тактың не істегенін білейік!» деді. Никсон Сан-Хоседе (Коста-Рика) жұмыртқамен ластанған лимузиндер мен жасалған зорлық-зомбылық туралы айтты. 1997 жылы «The Washington Post» газетінде журналист Карл Вик жариялаған мақалаға сәйкес, Никсон Тактың шындығын Тактың аңызымен шатастырған бірінші адам емес. Ақ үйдің таспаларында Никсон 1972 жылдың 17 қазанында Джон Коннеллимен сөйлескенде, Так Голдуотердің барлық сөздерін олар айтылар алдында қолында ұстағанын айтты, себебі Никсон Тактың Голдуотердің штабында құпия ақпарат көзі болғанын болжады. Так мұны жоққа шығарды, бірақ оның беделі оған «1964 жылғы сайлаудың демократиялық жұлдызы» деген лақап ат берді.

Зейнеткерлік және өлім

Өмірінің соңғы жылдары Так Аризона штатының Тусон қаласында зейнеткерлікте өмір сүрді. Так 2018 жылдың 28 мамырында Тусон қаласындағы көмекші тұру орталығында қайтыс болды. Ол 94 жасқа толыпты.