Фанте – Гананың акан тілінің диалектісі. Орталық және оңтүстік аймақтарда, сондай-ақ Африка елдерінде таралған. Тілдердің өзара түсіністігі, танымал сөйлеушілер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ганадағы акан диалектісі
Dialect of Akan in Ghana
Фанте, сондай-ақ Фанти, Фантсе немесе Мфанце деп те аталады, акан диалектілік континуумның төрт негізгі мүшесінің бірі болып табылады, Асанте, Боно және Акуапеммен бірге. Соңғы үшеуі жиынтық түрде Тви деп белгілі және олар өзара түсіністі. Фанте негізінен Гананың орталық және оңтүстік аймақтарында, сондай-ақ Гананың батыс аймағындағы елді мекендерде, Кот-д’Ивуарда, Либерияда, Гамбияда және Анголада қолданылады. Олардың барлығы өзара түсіністі. Шахтер мен Фромкин екі негізгі фанте диалектілік тобын сипаттайды: /w/ дыбысын сөз соңында қолданатын Фанте 1, бұл «би» деген мағынаны білдіретін *kaw* және «шағу» деген мағынаны білдіретін *ka* сөздерін ажыратады; және *kaw* мен *ka* сөздері бірдей естілетін Фанте 2. Белгілі сөйлеушілердің қатарында кардинал Питер Аппиа Турксон, Джейн Наана Опоку Агиеманг, Біріккен Ұлттар Ұйымының бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан, Гананың бұрынғы президенттері Куаме Нкрума және Джон Атта Миллс бар. Мая Анжелу Ганада болған кезінде ересек жасында фанте тілін үйренді. Бүгінде Ганада 6 миллионнан астам адам, негізінен Орталық және Батыс аймақтарда фанте тілінде сөйлейді. Бұл тіл Тема қаласында да кең таралған, онда қала тұрғындарының көпшілігі жаңа порт салынысымен қоныстанған фанте тілінде сөйлейтін тумалар. Фанте диалектісінің ерекшелігі – ағылшын тілінің күшті әсері, оның ішінде ағылшын сөздері мен тума атаулардың ағылшыншаланған түрлері. Бұл британдық отаршылдық әсерінен және «лексикалық және семантикалық жетіспеушіліктерді толтыру үшін, қарапайымдық және бедел үшін» туындады. Мұндай қарыз сөздердің мысалдары: *rɛkɔso* («жазбалар»), *rɔba* («резеңке»), *nɔma* («сан»), *kolapuse* («құлау») және *dɛkuleti* («әшекейлеу»). Тума есімдер кейде ағылшыншаланады, мысалы, «Мэнса» – «Менса», ал «Атта» – «Артур» болады.
Fante , also known as Fanti, Fantse, or Mfantse, is one of the four principal members of the Akan dialect continuum, along with Asante, Bono and Akuapem, the latter three collectively known as Twi, with which it is mutually intelligible. It is principally spoken in the central and southern regions of Ghana as well as in settlements in other regions in western Ghana, Ivory Coast, as well as in Liberia, Gambia and Angola. all of which are mutually intelligible. Schacter and Fromkin describe two main Fante dialect groups: Fante 1, which uses a syllable final /w/ and thus distinguishes kaw ("dance") and ka ("bite"); and Fante 2, where these words are homophonous. Notable speakers include Cardinal Peter Appiah Turkson, Jane Naana Opoku Agyemang, former United Nations Secretary General Kofi Annan, and former Ghanaian presidents Kwame Nkrumah and John Atta Mills. Maya Angelou learned Fante as an adult during her stay in Ghana. Today Fante is spoken by more than 6 million people in Ghana primarily in the Central and Western Regions. It is also widely spoken in Tema, where majority of the people in that city are native Fante speakers who were settled after the new port was built. One striking characteristic of the Fante dialect is the level of English influence, including English loanwords and anglicized forms of native names, due both to British colonial influence and "to fill lexical and semantic gaps, for reasons of simplicity and also for prestige". Examples of such borrowings include rɛkɔso ("records"), rɔba "rubber", nɔma ("number"), kolapuse "collapse", and dɛkuleti "decorate". Native names are occasionally anglicized, such as "Mεnsa" becoming "Mensah" or "Atta" becoming "Arthur".
Этимология
"Фанте" атауының екі мүмкін этимологиясы бар, екеуі де көршілес Асанте халқымен байланысты. Біріншісі, фантилердің шпинат, немесе "эфан" жеу салты үшін осылай аталғаны, ал асантелер "сан" деп аталатын басқа шөп жегендігі айтылады; екіншісі, фантилер Асантеден бөлініп шығып, "бөлініп кеткен жартысы" деген "офа тев" атамын алғаны туралы. Алайда, бұл этимологиялар фонетикалық тұрғыдан да үйлесімсіз, сонымен қатар Асантемен байланыстыруы тарихи дұрыс емес: Асанте 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында билікке келді, ал фантилер мен асантелердің арасындағы қарама-қайшылық тек 18-шы ғасырдың соңында қалыптасты, ал "Фанте" атауы одан да ертерек пайда болған. Нағыз этимологиясы әлі белгісіз.
The name "Fante" has two possible etymologies, both in reference to the neighbouring Asante people. The first states that the Fante were named for their custom of eating spinach, or efan, while the Asante ate another herb called san; the second, that the Fante split from the Asante, receiving the name ofa tew, "the half that separated". However, as well as being phonetically inconsistent, any connection these etymologies propose with the Asante is anachronistic: the Asante rose to power in the late 17th and early 18th centuries, and the Fante Asante dichotomy only developed in the latter part of the 18th century, while the name "Fante" is much older. The true etymology is unknown.
Орфографиялық
Фанте тілінің орфографиясы салыстырмалы түрде фонемалық. Ол келесі дыбыстарды көрсету үшін келесі әріптерді пайдаланады: және екіұштылық тудырмаса, ол әріптерден бас тартылады. Диакритикалық белгі де кейде қате дауыстыға қойылуы мүмкін, мысалы, kẽka сөзінде, онда назалдану екінші буынға тиесілі.
Fante has a relatively phonemic orthography. It uses the following letters to indicate the following phonemes: and is omitted when there is no danger of ambiguity. The diacritic may also be included on the wrong vowel, as in the word kẽka, where it is the second syllable that actually receives the nasalization.