Кіріспе
1934–1964 жылдар аралығындағы Эдгар Райс Берроуздың бес кітаптан тұратын сериясы
Радиоарнадағы Әуесқой Телебасылым
Amateur Teleprinting Over Radio
Амтор немесе Венера сериясы – американдық автор Эдгар Райс Берроуздың төрт романы мен бір повестінен тұратын ғылыми-фантастикалық серия. Көптеген әңгімелер алғаш рет американдық "Аргоси" журналында жарияланды. Ол кейде басты кейіпкері Карсон Нейпердің атымен – Венераның Карсон Нейпер сериясы деп те аталады. Нейпер Марсқа жеке сапарға шығуға тырысты, бірақ қате навигациялық есептеулер салдарынан Венера планетасына қарай жол тартты. Ғылыми фантастиканың "семсер және планета" тармағына жататын романдар, Жер бетіндегі Нейпердің Венераға құлаудан кейін бастан кешкен фантастикалық оқиғаларын баяндайды. Барсумнан (Марстың шөлді планетасы) айырмашылығы, бұл әңгімелер Жер сияқты су әлемінде өтеді. Сериядағы оқиғалардың көп бөлігі Вепая аралында, Анлап аралындағы Корва патшалығында, сондай-ақ Вепаядан солтүстікке орналасқан тропикалық континенттегі Хавату және Кормор қала-мемлекеттерінде орын алады. Берроуздың туындыларындағыдай, батыр өте батыл және еркін, және сыныптық кедергілерге қарамастан, Вейпажан ханшайымы (немесе джанджонг) Дуаренің жүрегін жеңіп алады. Нейпер түрлі адамдармен кездеседі: құлатылған империядан қашқан Вейпажандар, Вейпажандарды қазіргі Торан империясынан қуған, жасырын коммунистер – Тористер, пираттар, Хаватудың жоғары дамыған ғылыми евгенистері, Кормордың зомбилері, Корваның фашистік Занистері және қорқынышты Бұлт Адамдары. Серия барысында Нейпер (екі рет) қарақшы болады, қорқынышты Жеті Есік бөлмесінен қашып құтылады, ал Зенистердің құлауынан кейін Корваның ханзадасы (немесе танджонг) атанды. Нейпер ханшайымдарды сансыз қауіптерден де көп рет құтқарады.
Амториандық география
Амтор – күннің ыстығынан (көбінесе) мәңгілік бұлтпен қоршалған жасыл әлем. Суреттелген бөлігі, көбінесе оңтүстік жарты шардың қоңыржай аймағына (немесе тұрғындары Трабол деп білетін жерге) шектелген, негізінен мұхиттан тұрады, бірақ екі құрлық пен көптеген ірі аралдарды қамтиды. Басты құрлық – Тора, сондай-ақ Страболдың тропикалық және Карболдың арктикалық аймақтарына дейін, мүмкін, тіпті оңтүстік полюске дейін созылады. Үлкен және Кіші шеңберлер Жердегі Антарктика шеңбері мен Козерог тропигіне сәйкес келеді (дегенмен, Берроуз екінші кітабында, «Венерада жоғалғанда», Кіші шеңбер экватор екенін және Страболдың Солтүстік жарты шарда орналасқанын, тропиктер экватордың екі жағында болатынын ұмытып кеткен). Карболдан Траболға қарай ұзарған бірнеше кішірек жерлер Тораның жартылай аралдық кеңейтімдері сияқты көрінеді; олардың ішінде Бомбай, Атор, Ровалп, Водаро және Вакслап бар. Олардың арасында Ганфал, Малпи, Донук, Мовис, Нор, Анлап, Вепая, Трамбол және Занбо сияқты ірі аралдар орналасқан. Аты айтылмаған екінші құрлық Вепаядан солтүстікке және Торадан батысқа қарай орналасқан, көбінесе тропикалық жер. Амтор өсімдіктері, әсіресе Вепаяда, алып келеді. Вепая Непиер алғаш келгенде кездесетін құрлықтағы ең үлкен ормандармен ерекшеленеді, ағаштар ішкі бұлт қабығына дейін жетеді. Басқа жерлерде Амтордың географиясы алуан түрлі, ол сонымен қатар қараңғы қарағай ормандары, шөптесі далалар, мұздық аңғарлар мен бірнеше тау тізбектері арқылы саяхаттайды. Амтор жануарлары да Жердегі әріқтастарындағыдан ірілеу, ал үлкен түрлер Жердегіден гөрі әлдеқайда көп кездеседі, бұл оларды Жердегі фаунадан қауіптірек етеді және планетаны туған жерлерімен зерттеуді шектейді. Коммуникацияға кедергі келтіретін тағы бір фактор – Амтордың ерекше картасы, ол тұрғындарының есімдерінен туындайтын космологиясынан көрінеді. Оңтүстік жарты шардағы Нейпиердің жер бетіндегі әлем жалпақ диск немесе лаваның жанған теңізінде жүзетін, мұз шеттері мен от орталығы бар тостаған пішіндес жарты шардың іші деп есептейді. «Шет» – шын мәнінде оңтүстік полюс, ал «орталық» – экватор, сондықтан амторлықтар өз планетасының бетін ерекше бұрмаланған және кері көреді, ал олардың карталары сәйкесінше бұрмаланған. Олардың географиялық қателіктерін түзету үшін аспандық белгілері жоқ, сондықтан Күн жүйесі, басқа әлемдер немесе жұлдыздар туралы түсініктерді қалыптастыра алмайды. Күн бұлттардағы тесіктен көрінетін сирек жағдайларда, оның күйдіретін жарығы мен ыстығы (Жердегіден екі есе) барлық нәрсені өртей бастайды; түнде, тесіктен бірнеше жұлдыз көрінгенде, амторлықтар оларды планетаны қоршап тұрған лава теңізінен шыққан «ұшқындар» деп санайды, сондықтан олар бекітілгенін білмейді және оларды ешқашан жоспарлауға тырыспаған. Бұның бәрі Нейпиерден айырмашылығы, олар солтүстік жарты шардың бар екендігін де сезбейді. Географияның байқалатын және теориялық нұсқалары арасындағы айырмашылықты олардың ғалымдарының бірі Клуфар жасаған «Алыстықтың салыстырмалылық теориясы» арқылы түсіндіріледі, ол мәселені минус бірдің квадрат түбірімен көбейту арқылы шешеді. Нейпирге бұл логикалық негіздемеге қарсы тұру қиын, ол «Минус бірдің квадрат түбірін көбейтуге болатын адаммен таласу мүмкін емес» деп атап өтті. Мұндай сарказм серияның ерекшелігі. Қызығы, Нейпир қарапайым торандықтарды оның идеяларына (оның ішінде басқа планетадан келгеніне сенуге) күрделірек вепажандықтарға қарағанда көбірек ынталы деп тапты.
Амториан мәдениеті
Нейпер алғаш кездескен күрделі, мәдениетті және озық Вейпажандардан басқа, Амтордың жергілікті тұрғындары көбінесе қонақжайсыз, жиі Нейперді өлтіруге, оның ханшайымын немесе екеуін де ұрлауға тырысады. Олардың мемлекеттері бір-бірімен тығыз байланысты емес, себебі географиясы өтпейтін таулармен, тығыз орманмен және жүзуге болмайтын теңіздермен (непир, алайда, оларды кесіп өтеді, еніп өтеді және жүзеді) шашырап жатыр, сондай-ақ Амтор карталары дәл емес. Бір-бірінен салыстырмалы түрде оқшауланғандарына қарамастан, барлық адамдар арасында ортақ тіл қолданылады. Мәдениет деңгейі жабайылықтан бастап жоғары технологияға дейін өзгереді; кейбір мемлекеттерде ұзақ өмір сүру сарысуы, атомдық сәулелі қарулары және ядролық қуатпен жұмыс істейтін кемелер бар. (Берроуз 93-ші элементтің ядролық қуат үшін, әсіресе, РТГ үшін қолданылатынын болжады; шын мәнінде, кейбір уран және плутоний изотоптары қолданылады.) Радио белгісіз (кемелер жалаушалар арқылы байланысады), жергілікті ұшақтар жоқ. Шын мәнінде, Нейпер Жер технологиясына негізделген бірінші ұшақты жобалап, жасайды, ол, егер бірдеңе болса, Амтор РТГ-сін қолдануда Жердегі ұшақтардан жақсырақ, себебі ол ұшуға мүмкіндік береді, шусыз қозғалып, жанармай құюсыз ұзақ уақыт бойы жұмыс істей алады. Амтор тілінің грамматикасы салыстырмалы түрде қарапайым, Напиерге оны тез үйренуге мүмкіндік береді. Көптік жұрнағы – kloo (егер есімдік дауыстымен басталса, kl), ал анықталған артиклі – voo. Напиер ағылшын тіліне жақындатылған жазуды қолданады (мысалы, /u/ дыбысын көбінесе oo деп жазады [Амтордың u дыбысы шындығында екі Амтор о әрпінің лигатурасы сияқты көрінеді, Берроуздың Амтор картасында көрсетілгендей], немесе /ai/ дифтонгын «ұзын i» деп атайды), бірақ дауыстық жүйені бес қарапайым дауыстыдан тұратын етіп сипаттайды, бұл Амторлықтардың көптеген ағылшын дауыстыларын дұрыс айтуына кедерес келтіреді. Испан, грузин немесе жапон тілдеріндегідей, және әңгімедегі Амторлық жер-және жеке аттарға негізделген, дауыстылар жай ғана /a/, /e/, /i/, /o/ және /u/ болып көрінеді. Напиер /ɔ/ және /ɪ/ дыбыстарын дауыстылар тізімінен, сондай-ақ /ei/ дифтонгын алып тастайды, өйткені ол: «Жергілікті Амторлықтар ұзын А немесе қысқа О дыбыстарын айта алмайды, ал I әрқашан ұзын болады» дейді. /i/ бар жерде, Дуаредегідей, Амторлық е әрпімен және мүмкін y әрпімен жазылатынын ескеріңіз; /ai/, Напиердің ұсынысы бойынша және Амтор карталары көрсеткендей, өзінің жеке әрпіне ие. Пунктуация белгілері көбінесе Жердегі белгілерге ұқсас, бірақ Амторлықтарда испан тіліндегі кері белгілерге баламалары бар. Вепая: Бұл қоғам Нейпер планетаға қонғаннан кейін алғаш кездесетіні. Олардың терісі орташа реңді, шашы мен көзі қара (Жердегі Таяу Шығыстың адамдарымен салыстыруға болады) және жақсы көрінеді. Олар қартаюға қарсы сарысуды қабылдап, өмір сүру ұзақтығын ұзартады, сондықтан олардың барлығы 20-30 жаста көрінеді. Бала саны аз, қоғамдағы орын шектеулі болғандықтан, Вепажандар әйелдеріне бала тууға жеткілікті рұқсат береді. Сондай-ақ, әйелдердің жартысы бала тумайтын, жасы ұлғайғаннан кейін менопаузаға ұшырайды, сондықтан Вейпажандар жоғалған әр Вейпажан үшін екі бала туу рұқсатын береді. Алайда, Венералықтар қалыпты жағдайда Жердегі адамдар сияқты өмір сүреді және қартайды; Принцесса Дуар Нейпермен алғаш кездескенде 18 жаста еді. Вепажандар бір кездері Тора құрлығын басқарған халықтың элитасы болды, Тористтік революцияға дейін көптеген адамдар өлтірілді, ал қалғандары гигант ағаштары бар оқшау аралға қашты. Алайда, олар әлі де Тористердің шабуылдары мен ұрлауларына ұшырайды, олардың қоғамы ақылды, құзыретті адамдардың жетіспеуінен құлдырап жатыр. Тора: Вепажандардың бұрынғы жері, оны тористер басып алып, Тористтік революцияның көшбасшысы Тордың атымен атады. Берроуз торизмді коммунизмге немесе марксизмге негіздеді, ал Тор өзінің революциясын кластық соғыста Вепая элитасын құлатуға және оларды өз партиясының мүшелерімен ауыстыруға негіздеді. Тораның жоғары лауазымды шенеуніктері, онгиандар, қазір Тораның элитасы болып табылады. Алайда, Вепажан элитасы Тористерге қарағанда елді басқаруға қабілетті болғандықтан, Тористер қазір Вепажан еркектерін инфрақұрылымды іске қосу үшін, ал Вепажан әйелдерін евгеникалық мақсаттар үшін ұрлауға тырысады. Сонымен қатар, тористер Вепаяның қартаюға қарсы сарысуы туралы білімін жоғалтқандықтан, олар енді жер бетіндегі адамдар сияқты қайтадан қартайып, аурудан өледі; Вепаяның өзінде сирек кездесетін Вепая дәрігерлері ерекше сұранысқа ие. Торист қалалары ыстық, пайдаға ғана арналған ғимараттары бар, сұмдық және сұмдық деп сипатталады, ал торандықтар Вепажандықтарға қарағанда әлдеқайда сұмдық және ақылды емес деп сипатталады. Олардың ішкі проблемаларына қарамастан, тористер басқа жерлерде де колониялар құрды, мысалы, Нубол жағажайындағы Капдор қаласы, және Амтордағы әлемдік державаға ең жақын нәрсе болып табылады. Анган: Олардың беттері құсқа ұқсас, ұзын, мүсіндей мұрындары бар қанатты гуманоидтар. Нейпер кездесетіндері қара терілі, Жердегі африкалықтар сияқты. Олар тористер болғандықтан, олардың ұшу қабілеттеріне байланысты Вепажандарды ұстау үшін жиі жұмылдырылады. Олардың Жердегі құстар сияқты салмағын азайту үшін қуыс сүйектері бар, бірақ олардың жартасқа ұқсас қанаттары бір қалыпты адамды тасымалдау үшін жеткіліксіз. Әдетте, жылдамдықты арттыру үшін шабуыл жасаушы топтар екі анган бір адамды таситындай етіп құрылады. Нобарган: Олар маймындардан аздап бөлінген, жабайы, шашы бар, келбетсіз адамдар деп сипатталады, кем дегенде Нубол елінде өмір сүреді. Олар, немесе кем дегенде олардың басшылары, сөйлей алады және планетадағы басқа қоғамдардың тілін қолданады, бірақ олардың сөздік қоры шектеулі. Кем дегенде, кейбір нобарган каннибализмге бейім. Моров: Нуболдың батысындағы ел, оны Скор басқарады, ол бастапқыда Солтүстіктегі Страболдан шыққан, бірақ бұрынғы отанымен де, сондай-ақ Торандармен де антагонист. Өкінішке орай, Скор - адамдарды зомбиге айналдыратын маниялы ғалым. Моровтың басты қаласы - Кормор, үлкен қала Хаватодан өтетін кең өзенде (Скор сонымен қатар антагонист). Скордың барлық поддандылары зомбилер, бірақ бір ауданда жауынгерлік пигмей тайпасы да өмір сүреді, ал Кормордың бастапқы тұрғындарының бірнешесі де қалада қалды, бірақ олардың барлығы қарт адамдар. Зомбилер сөйлей алады және кейде Хаватоға жасырынып кіреді, ұсталған жағдайда, өйткені оларды «өлтіру» өте қиын, олар техникалық тұрғыдан өлі болғандықтан, басы кесіліп, өртеледі. Хавато: Кормордың тікелей қарсысындағы үлкен қала, евгеникалық практиканы жүзеге асыратын қоғам, және биолог, психолог, химик, физик және әскерден тұратын бес адамнан тұратын кеңеспен басқарылады, ал Хаватоның сыныптары осы кәсіптердің әрқайсысының айналасында құрылған, қала сәйкес бөлінген. Вепажандар сияқты, Хаватолықтар жақсы көрінеді, зиялы және мәдениетті, жастық сарысуды қабылдайды, бірақ евгеникалық процеске мүмкіндік беру үшін өмір сүру ұзақтығын үш жүз жылмен шектейді. Нейпер, өзі евгеникалық тесттен өтпеген, бірақ Жерден келгендігі және Венерадағы алғашқы ұшақты салған пайдалы біліміне байланысты аман қалды. Сонымен қатар, өзінің күнкөрісін қамтамасыз ету үшін ол сәтті және сұранысқа ие астрономия сабақтарын оқыды. (Берроуз кітаптарда «зомби» немесе «евгеника» терминдерін ешқашан қолданбайды.) Самари: Хаватодан төмен ағыс бойындағы үңгірлерде өмір сүретін тайпа. Мифтік амазонкалар сияқты, олардың гендерлік рөлдері ауыстырылған, әйелдері еркектерге қарағанда ірі, күшті және агрессивті, ал еркектердің аттары әйелдік дыбыспен аталады. Нейпер Дуарені олардың үңгір ауылының бірінен, Хоутомайдан құтқаруға тиіс. Корва: Анлап жеріндегі корольдік, ...
Комикстер
DC Comics-тің әртүрлі Берроуз серияларын бейімдеу құқықтары болғанда, олар «Венераның қарақшылары» (Корак, Тарзанның ұлы #46–53, ішінара «Тарзан отбасы» #60–65) романының бейімделуін жасады және Майкл Калута салған суреттерімен «Венерада жоғалғандар» романының бейімделуін бастады («Корак» #54–56 және «Тарзан» #230). Кейіннен Dark Horse Comics компаниясы Берроуз серияларын бейімдеу құқығын алды және 1995 жылы төрт бөлімді мини-сериалды шығарды – «Тарзан / Венераның Карсоны», оны Дарко Макан жазды, ал Игорь Кордей суреттеді. 1999 жылы ол саудалық кітапша болып жинақталды.
Ұзақ метражды фильмдер
2004 жылы Калифорния штатының Сан-Диего қаласында орналасқан Angelic Entertainment, Inc. киноөндіріс компаниясы «Венера» сериясының барлық құқығын алды. Кейіннен олар осы құқықтарды жоғалтты. Қазіргі таңда «Венера» сериясының барлық құқығы Jupiter 9 Productions компаниясында, олар кітаптарды бірнеше фильм ретінде дамытып жатыр.