1962 жылғы Новочеркасск трагедиясы

Кіріспе

1962 жылғы қаза

Новочеркасск қырқыны (Новочеркасский расстрел) – 1962 жылдың 2 маусымында Новочеркасск қаласында митинг өткізіп тұрған қарусыз азаматтарға қарсы Кеңес әскері мен КГБ жасаған қырқын. 1962 жылдың 1 қаңтарында НЕВЗ-дегі жалақы 30–35% төмендетілді. Қаланың орталық әкімшілік ғимаратының жанына жиналған наразылар, айналасындағы Кеңес әскерлерінің тарап кет деген бұйрығын орындамады, сосын әскерлер оқ атып, 26 адамды өлтіріп, 87 адамды, оның ішінде балаларды жаралады. Содан кейін тұтқындаулар, көрсеткіштік сот процестері мен жасырулар болды: шамамен 240 адам қамауға алынды, жеті адам "жаппай тәртіпсіздік" және басқа да қылмыстар жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді, ал жүздеген адам 15 жылға дейін түрмеге отырды (бірақ кейбіреулерінің мерзімі кейін қысқартылды). Оқиға туралы ақпарат мемлекеттік баспасөзde жарияланбады, Кеңес үкіметі оны 1991 жылдың 27 сәуіріне дейін жасырып келді. Дегенмен, бұл оқиға туралы бірнеше жер асты самиздат басылымдарында жазылған. 26 қаза тапқан адамды КГБ қызметкерлері құпия жерлерге көміп, олардың қаза болғаны туралы туыстары мен достарына 1994 жылдың 2 маусымына дейін хабар берілмеді. 1992 жылы, Кеңес Одағы тарағаннан кейін, оқиға Бас әскери прокуратурасымен тергелді. Тергеу кезінде Никита Хрущев, Анастас Микоян, Фрол Козлов және тағы басқалар сияқты жоғары лауазымды Кеңес шенеуніктері, оқиғаға жауапты деп танылған, көз жұмған болатын. Әр жыл сайын оқиғаның жылдығында аман қалған қатысушылар құрбандарды еске алады. Қырқынның құрбандарының кейбіреулері заңсыз қамауға алынып, қаза болғаны үшін моральдық өтемақы алды. 1990 жылы оқиға болған алаңның жанында құрбандарға арналған мұражай ашылды.

Тарих

Көтерілістер азық-түлік пен жабдықтың жетіспеушілігі, сондай-ақ зауыттағы нашар жұмыс жағдайларының тікелей салдары болды. Наразылық акциясы 1 маусымда Будённый электр локомотив зауытында басталды, дабылхана және құйма жұмыстарының жұмысшылары зауыт басшылығы олардың шағымдарын тыңдаудан бас тартқаннан кейін жұмысты тоқтатты. Ереуіл және оған байланысты пікірталастар түске қарай бүкіл зауытқа тарады. Тұрақсыздық 1 маусымда Никита Хрущевтің Кеңес Одағының барлық аймақтарында ет пен май бағасын көтеру туралы жариялағаннан кейін басталды. Сол күні, жеке экономикалық жоспарға сәйкес, зауыттағы әр жұмысшы үшін ең төменгі өндіріс квоталары арттырылды, бұл тиімді түрде жалақыны төмендетті; наразылардың кейбіреуі Хрущевті "Жалған ленинші" деп атады және оның саясатын Иосиф Сталиннің жылдық бағаны төмендету жүйесімен теріс салыстырды. Бұл шиеленіс қалалық әкімшілік пен полиция бас штабына шерумен аяқталды, ал полиция отыз жұмысшыны қамаудан кейін ереуіл басқа кәсіпорындарға тарады. 1990 жылдары құпиясы ашылған құжаттарға сәйкес, наразылықты басу үшін моторизацияланған жаяу әскер бөлімдері шақырылды, бірақ олар ауаға оқ атты; өлімге әкелген оқтар Ростов-на-Дондағы ішкі әскерлер бөлімінен, 10 снайпер мен 2 пулеметтен, "Дон" қонақ үйінен атылды. Өлім жазасын орындау бұйрығы Хрущевтен қорғаныс министрлігі арқылы барлық басшылық тізбек бойынша берілді. Солтүстік Кавказ әскерлерінің бірінші орынбасары генерал Матвей Кузьмич Шапочников бейбіт демонстрацияларға танктермен шабуыл жасау бұйрығын орындаудан бас тартты (ол, есебінде, "Біз қаруын қолданатын жауды көрімейміз" деді), осыдан кейін ол қызметтен шеттетіліп, қатыгездікпен сапаланып, құпия мемлекеттік қауіпсіздік полициясымен қамауға алынды.

Құрбандар

Қазіргі уақытта қол жетімді ресми деректерге сәйкес, 26 наразылықшы совет әскерлерімен пулеметпен атып өлтірді. Тағы 87 демонстрант жараланды, олардың үшеуі қаза болды. Сол кездегі кеңестік пропагандаға байланысты наразылық білдірушілер совет армиясының ізгі ниетіне сенді және олардың көбі қарусыз азаматтарға оқ атуын күтпеді. Алғашқы демонстрациялардан кейін қалада коменданттық сағат жарияланды, ал қаза болғандар Ростов облысының әртүрлі жерлеріндегі зираттарға жасырын жерленді. Бірақ, келесі күні таңертең алаңға бірнеше жүз демонстрант қайта жиналды. Олардың 116-сы тұтқындалды, ал 14-і көрсеткіштік сотта сотталды. Сотталғандардың жетісіне өлім жазасы берілді, ал қалғандары оннан он бес жылға дейін түрмеге кесілді. Шамамен 110 адам РСФСР Қылмыстық кодексінің 77-ші және 79-шы баптарын бұзғаны үшін айыпталды. КГБ агенттері түсірген фотосуреттер арқылы сәйкестендірілген күдіктілерге қарақшылық, жаппай тәртіпсіздік және Кеңес мемлекетін құлатуға талпыныс айыптары тағылды. Зайцев Александр Фёдорович (Зайцев Александр Фёдорович, т.ж. 1927)
Коркач Андрей Андреевич (Коркач Андрей Андреевич, т.ж. 1917)
Кузнецов Михаил Александрович (Кузнецов Михаил Александрович, т.ж. 1930)
Мокроусов Борис Николаевич (Мокроусов Борис Николаевич, т.ж. 1923)
Сотников Сергей Сергеевич (Сотников Сергей Сергеевич, т.ж. 1937)
Черепанов Владимир Дмитриевич (Черепанов Владимир Дмитриевич, т.ж. 1933)
Шуваев Владимир Георгиевич (Шуваев Владимир Георгиевич, т.ж. 1937)
Соттар 1962 жылдың қыркүйегіне дейін жалғасты. Түрмеде, анасының көмегімен, ол туралы ақпарат 1980 жылдары «самздат» деп аталатын жер асты басылымдарында алғаш рет жарияланды. Ол қаза болғандардың жерленген жерін тапқан куәгер – экскаватор операторы туралы хабарлағаннан кейін бірнеше күннен кейін қайтыс болды; сондай-ақ ол қаза болғандардың естелік күніне дейін тірі қалмайтыны туралы телефон қоңырауы алған. Үкіметке зардап шеккендерге 25 000 рубль өтемақы төлеу немесе 12 789 литр (3378 галлон) сүт төлеу ұсынылды.

According to now available official sources, 26 protesters were machine gunned and killed by Soviet troops. An additional 87 protesters were wounded, three of them mortally. Due to Soviet propaganda at that time the protesters trusted the goodwill of the Soviet army, and many did not expect them to fire live ammunition at unarmed citizens. After the initial demonstrations, a curfew was imposed on the city and the dead were secretly buried in cemeteries scattered across the Rostov Oblast. However, a group of several hundred demonstrators gathered in the square again the following morning. 116 of them were arrested, and fourteen were convicted in show trials. Seven of those convicted received a death sentence, and the others were sentenced to prison terms ranging from ten to fifteen years. About 110 people were charged with breaking Article 77 and 79 of the RSFSR Penal Code. The defendants, identified using photos taken by KGB agents, were charged with banditry, mass disorder, and attempt to overthrow the Soviet State. Zaytsev Alexander Fyodorovich (Зайцев Александр Фёдорович, b. 1927)
Korkach Andrey Andreevich (Коркач Андрей Андреевич, b. 1917)
Kuznetsov Mikhail Alexandrovich (Кузнецов Михаил Александрович, b. 1930)
Mokrousov Boris Nikolaevich (Мокроусов Борис Николаевич, b. 1923)
Sotnikov Sergey Sergeevich (Сотников Сергей Сергеевич, b. 1937)
Cherepanov Vladimir Dmitrievich (Черепанов Владимир Дмитриевич, b. 1933)
Shuvaev Vladimir Georgievich (Шуваев Владимир Георгиевич, b. 1937)
The trials continued until September 1962. In prison, with help from his mother, His information was first published in the 1980s in underground publications known as samizdat, He died days after reporting a discovery of an eyewitness, an excavator operator, who told him where the massacre victims were buried; he had also received a phone call in which someone had told him that he would not survive the 28th anniversary of the massacre. It also offered the Government to pay restitution of 25,000 rubles to the victims. or 12,789 litres (3378 gallons) of milk.

Мамыр

1–7 мамыр: В. А. Козловтың айтуынша, жұмысшылар арасындағы наразылықтың алғашқы белгілері, қырғыннан бұрын көп уақыт өткен соң байқалды. Новочеркасск электролокомотив зауытында (НЕВЗ) жеке ереуілдердің бірінші оқшауланған жағдайлары тіркелді. Ереуілшілердің арасында бұрын Кеңес үкіметі тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған, тәжірибелі саяси тұтқындар көп болды деген мәлімдеме тарады, бірақ бұл ешқандай дәлелмен расталмады. 17 мамыр: Министрлер Кеңесі №456 қаулы шығарды, онда 1 маусымнан бастап түрлі тауарлардың бағасының өсуі жоспарланған. Ереуіл басталғандықтан, В. И. Черных және оның әріптесі, зауыт суретшісі В. Д. Коротеев «Бізге ет пен май беріңіз» және «Бізге пәтерлер керек!» деген жазулары бар плакат жасады. 2 маусым: NEBF-тегі ереуіл түн бойына жалғасты. Таңертең мыңдаған адамдар NEBF-тен Новочеркасск қаласының орталығына қарай Лениннің портреттері мен қызыл туларды алып жүрді; олар қалалық кеңес пен атқару комитетінің ғимараттарына бет алды; сол кезде ұйымдастырылмаған болғанымен, халық тыныш және бейбіт болды. Халық Тузлов өзені арқылы өтіп, полковник Матвей Шапошников басқаратын танктермен кездесті, ол адамдарға оқ атудан бас тартты; сол кезде КПСС ОК-нің көптеген мүшелері, КГБ, ІІМ және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер қалаға келді және қалада болды. Халық қаланың орталығына жеткенде, билік өкілдері олардың қарсылықсыз көпірден өткенін біліп, дереу қауіпсіз жерге шегінуге шешім қабылдады. Шеру орталыққа қарай жылжуын жалғастырғанда, көбірек адамдар қосылып, билік өкілдерін одан да қорқытты; көшеде шамамен 4000 адам жиналды. Сол күні КГБ Тергеу комитетінің орынбасары Д. Ф. Шебетенко (Lang ru) РСФСР Қылмыстық кодексінің 79-бабын бұзу туралы тергеуді бастады.

1–7 May: According to V. A. Kozlov, the first signs of discontent among workers were expressed long before the massacre happened. The first isolated cases of individual strikes at the Electro Locomotive Novocherkassk plant (NEVZ) were recorded. It was claimed that among the strikers were many experienced political prisoners who were previously repressed by the Soviet regime, but this is not supported by any evidence. 17 May: The Council of Ministers issued decree No. 456, which declared a nationwide increase in the price of various items planned to come into effect on June 1. efn|name="#ORIGIN violation note"| Here it is listed for reference as it was mentioned in the source book. as strike was already going on, at some point V. I. Chernykh and his comrade factory painter V. D. Koroteev made a sign which read the following: "Give us meat and butter" and "We need apartments!". June 2: The strike over the NEBF continued overnight. In the early morning thousands marched from NEBF toward Novocherkassk's centre carrying portraits of Lenin and red flags; they were heading toward buildings of the city's council and executive committee; though disorganised at this point the crowd was calm and peaceful. The crowd crossed the bridge spanning the Tuzlov river and was met by tanks commanded by Colonel Matvey Shaposhnikov who refused to open fire at the people; at the time many members of the CC of the CPSU, KGB, MIA and other high officials had already arrived and were present in the city. By the time the crowd reached the centre of the city authorities learned that they had passed the bridge unopposed; consequently deciding to quickly retreat into safety. As the march continued to advance toward the centre, more people started to join the crowd, frightening the authorities further; about 4,000 people gathered on the streets. the same day a vice head of the Investigative Committee of KGB D. F. Shebetenko (Lang ru) had initiated an investigation into a violation of the Article 79 of the RSFSR Penal Code

Мұра

1990 жылдардың басында наразылық білдірушілер қаза тапқан алаңның жанындағы ғимаратта мұражай ашылды. Онда КГБ-ның түсірген кем дегенде 36 фотосуреті көрсетілді, олар жалған сот процестерінде наразылық білдірушілердің кім екенін "дәлелдеу" үшін пайдаланылған. 2009 жылы бірнеше құрбан болғандар мен еріктілердің күшімен ұсталып келген мұражай Дон қазақтарының тарихы мұражайына тапсырылды. Мұражайда құрбандар мен оқиғалардың суреттері бар, олар 1962 жылы КГБ-ның түсірген, ал 90-шы жылдардың басында құпиясы ашылған фотосуреттерден көшірілген.

Фильмдер

Фредерик Форсайттың "Жынды Алматы" романындағы Политбюро сахнасында КГБ басшысы аштық кезінде көтерілістерді басуға бола ма деп сұрағанда, КГБ он, тіпті жиырма Новочеркасскіні басуға болады, бірақ елуін емес деп жауап береді; бұл мысалды романдағы қауіптің қырқын баса көрсету үшін әдейі пайдаланады. Бұл қырғын Фрэнсис Спуффордтың 2010 жылғы "Қызыл шалқар" романында көркемделіп суреттелген. "Ростовта бір уақыт" (2012) және "Қымбат жолдастар" (2020) фильмдері осы қырғынды бейнелейді.