Кіріспе

Толықтырумен тозаңдату – тозаңдаушылар басымдық беретін өсімдіктер көптеп өсетін аймақтардағы егіс дақылдарын тозаңдату тәсілі. Бұл тәсіл бал өндіруге қажеттіден артық ара шаруашылығындағы ара ұяларын ұстауды қамтиды, осылайша басымдық берілетін өсімдіктерді толық тозаңдап, аралардың егіс дақылдарына келуін қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл көбінесе арашылардың нашар бал өнімділігіне байланысты жақын болмайтын аймақтарда қолданылады. Толықтырумен тозаңдату, әсіресе, батыс бал аралары үшін тартымсыз гүлдері бар (мысалы, киви), нектарында қанттың мөлшері аз, немесе өздерінің туған жерлерінен тозаңдаушыларымен бірге көшірілмеген дақылдар сияқты ерекше тозаңдау мәселелері барлар үшін маңызды. Алфа гүлдерінің гүл шоғыры нектар алуға тырысқан жас бал араларының басына тиеді, ал аралар көп ұзамай гүл шоғырының тозаңды бөлігіне тиіп қалмау үшін жақтан кіруге үйренеді. Осылайша, тек жас, тәжірибесіз аралар тозаңға толып, люцернаны тозаңдана алады. Жабайы тозаңдаушылардың азаюы және монокультуралық дақылдардың өсуіне байланысты көптеген дақылдар үшін толықтырумен тозаңдату қажеттілігі артып келеді.

Техниканың тарихы

Бұл тұжырымдаманы Калифорниядағы коммерциялық ара шаруашылығымен айналысатын Гарри Уиткомб және Калифорния университетінің энтомологы Джордж Х. Ванселл альфа-семіздік өндірісімен байланысты әзірледі. Жеміс өсірушілер мен ара бағушылар батыстағы бал араларының жеміс гүлдерін тозаңдатудағы маңызды рөлін жақсы білсе де, олардың альфа-семіздік тұқымын өндірудегі рөлі жеткілікті зерттелмеген болатын. 1920 жылдары Калифорниялық ара бағушылар альфа-семіздік гүлдеген кезде Ютаға көшіп келе бастады, сол кезде Юта АҚШ-та альфа-семіздік тұқымын өндірудегі ең ірі штат еді. Альфа-семіздік алғаш гүлденген кезде гүлдері көкшіл-күлгін түсті, ал далалар жарқырап тұратын. Гүлдер тозаңданғаннан кейін солғып, сұр түске енеді, бұл даланың түсін күңгірттетеді. Юта фермерлері аралардың гүлдерге зиян келтіретініне сенді және 1930 жылы штат заң шығарушы органына басқа штаттардан аралардың штатқа кіруіне тыйым салу туралы заң қабылдауға көндірді. Альфа-семіздік тұқымының өнімділігі күрт төмендеді, фермерлер банкротқа ұшырады. Қателік анықталды және 1934 жылы тыйым алынды, бірақ Юта альфа-семіздік тұқымын өсірудегі жетекші позициясын жоғалтты, ал Калифорния көш бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін альфа-семіздік тұқымына деген сұраныс рекордтық деңгейге жетті. Әдетте альфа-семіздік басқа да дақылдармен кезектестіріліп отырғызылады, өйткені ол бұлғын ретінде топырақта азотты толықтырады. Алайда, соғыс уақытындағы қажеттіліктер көптеген альфа-семіздік егістіктерін көкөністер мен басқа да дақылдарға айналдырды, олар соғыс үшін маңыздырақ деп саналды. Енді фермерлер альфа-семіздік отырғызу арқылы топырақтың бұзылуын қалпына келтіруге тырысып жатыр. Сұраныс тарихтағы ең жоғары деңгейде болғанымен, тұқым өндірісі тұрақты түрде төмендеді. Пестицидтерді қолданудың артуы және тыныш жатқан жерлерді және тік қоршауларды пайдалану жабайы тозаңдаушылардың популяциясын құлдырауға жеткізді. Калифорниялық ара бағушылар альфа-семіздіктен жоғары сапалы бал өндірді және олар бір гектарға бір жарым аралықтан араларды альфа-семіздік тұқымы өсірілетін далаларға көшіруге дайын болды. Тәжірибе көрсеткендей, бұл аралардың санының ең жоғары шегі, балдың әрбір аралықтан түсетін өнімділігіне зиян келтірмейтін деңгейі еді. Ванселл мен Уиткомб өз байқаулары арқылы ара бағушыларға арналған бал өндірудің оңтайлы деңгейі тозаңдану мен тұқым өндірудің оңтайлы деңгейіне жеткіліксіз екеніне көз жеткізді. Уиткомбтың айтуынша, ол әрқашан ең көп тұқымды аралардың орналасқан жеріне жақын өсімдіктерде байқаған. Ванселл ақыры Лютер Г. Джонсты, Дэвистегі ауыл шаруашылығы колледжінің альфа-семіздік тұқымы маманын, осы салада қосымша тәжірибелер жүргізудің пайдалы болатынына көндірді. Жоспар бойынша, бір гектарға 4-6 аралықтан аралар қойылып, өнімділіктің өсуіне қарай бағалау жүргізілуі керек еді. Бұл толыққанды тозаңдану деп аталды. Бірақ ара бағушылар көбірек араларды қоюға дайын болмады, өйткені олар қаржылық шығынға ұшырар еді. Сонымен қатар, жеміс өсірушілер көптен бері тозаңдану үшін төлем жасауға үйренгенмен, альфа-семіздік тұқымын өсірушілер тозаңдану қызметі үшін төлем жасауға дайын емес еді. 1948 жылы үштігі тәуекелге баруға дайын өндірушіні таба алды. Стэн Гуд, Вудленд, Калифорниядан, тәжірибе жасауға дайын болған прогрессивті фермер еді. Бірақ ол ешқандай қаржыны тәуекелге салғысы келмеді. Келісім бойынша Гуд альфа-семіздік тұқымын өндіру үшін ең жақсы өсіру техникаларын қолданады, ал Уиткомб бір гектарға бес аралықтан араларды, сондай-ақ ең жақсы басқару тәсілдерін қолдана отырып жеткізеді. Бір гектарға 400 фунттан артық (аймақтың орташа көрсеткішінен жоғары) өндірілген әрбір фунт альфа-семіздік тұқымы үшін Уиткомб әр аралыққа бір цент алатын. Бір гектардан 750 фунттан артық өнім алынған тұқымның үштен бірі ара шаруашылығына тиесілі болатын. Нәтижесінде өсімдіктер тұқымның салмағын көтере алмай, гүлшоғырлары иіліп кетті. Өз сөзіне берік тұрып, Гуд суаруды бастады, бұл әдетте жасалмайтын шара еді, өсімдіктердің өсуін және гүлшоғырларды қолдау үшін күшін арттыру үшін. Өсімдіктер қайтадан өсіп, гүлдеп, көп ұзамай тұқым шығарды. Орақ кезінде эксперименттің нәтижелері соншалықты керемет болды, ол экспериментті тоқтата тұруға әкелді. Орақ өте көп болғандықтан, орақ техникасы тұншығып, бұзылып кетті. Оны ауыл шаруашылығы машиналарымен жөндеуге тура келді, олар подшипниктерді ауырлатып, сыйымдылығын арттырды. Маусымдық жаңбырлар егінді бұзу қаупі тудырғандықтан, оны өлшеу уақытында аяқталды. Жалпы өнім гектарына шамамен 1000 фунтты құрады, бұл сол кездегі Калифорнияның орташа өнімділігі 220 фунттан әлдеқайда жоғары болды. Ара бағушы да, фермер де нәтижелерден мол пайда тапты. Бұл туралы жаңалық тез тарады, және төрт маусым ішінде Калифорния альфа-семіздік тұқымын өндіруді үш есеге арттырды. Толыққанды тозаңдану әдісі ладино және альсике көкнәр тұқымын өндіруге де қолданылды, нәтижесінде өнімділік те ұлғайды. Калифорния бір гектарға шабын шаруашылығы үшін арналған бұлғын тұқымдарының ұлттық орташа көрсеткішін үш есеге арттырғандықтан, басқа штаттар да Калифорнияның тәсілдерін қабылдай бастады. 1970 және 1980 жылдары кең ауқымды толыққанды тозаңдану АҚШ ауыл шаруашылығында көптеген басқа да дақылдар үшін қалыпты жағдайға айналды, оларға ара тозаңдануы қажет.

Бал арасының қосымшасы немесе баламасы

Қазіргі кезде альфальфа тұқымын тозаңдату үшін альфальфа жапырақты кесуші арасын балама тозаңдатушы ретінде пайдалану жөніндегі зерттеулер жалғасуда.