Кіріспе

15 ғасырдағы Османдық серб ханшайымы Мара Бранкович немесе Мара Деспина Хатун (шамамен 1420 – 14 қыркүйек 1487), Еуропада Америсса, Султана Мария немесе Султанина деп те белгілі, серб монархы Джурад Бранкович пен Эйрене Кантакузенің қызы болды. Деспот Джурадтың қызы, сұлтан Мурад II-нің әйелі және Мехмед II Жаулаушының анасы ретінде, ол Осман империясының дипломатиялық келіссөздерінде маңызды рөл атқарды. Ол Балқандағы Османдық бағытталған партияның жетекші мүшесіне және 15 ғасырдағы ең ықпалды әйелдердің біріне айналды.

Отбасы

Мара және оның туыстары "Dell'Imperadori Constantinopolitani" қолжазбасында есімдерімен тізілген, ол Ватикан кітапханасында сақталады. Бұл құжат сонымен қатар Анджело Массареллидің (1510–1566) қағаздарында табылғандықтан "Массарелли қолжазбасы" деп те белгілі. Массарелли Трент соборының бас хатшысы ретінде танымал, ол собордың күнделікті оқиғаларын тіркеп отырды. Массарелли қолжазбасында ол Джурад Бранкович пен Эйрене Кантакузенің екі қызының бірі ретінде көрсетілген. Екінші қарындасы – Катерина (Кантакузина Катарина Бранкович немесе Цельенің Катарины), ол Сель графтығының Ульрих II-ге (1406–1456) үйленген. 1429 жылдың 11 қыркүйегінде Джурад Афон тауындағы Эсфигмен монастырына қайырымдылық жасады. Осы құжатта оның әйелі Ирене және бес баласының есімдері көрсетілген. Массарелли қолжазбасында да Джурад пен Эйрененің осы бес баласы аталған. Басқа шежірелерде алтыншы бала, Тодор Бранкович туралы да мәлімдеме бар. Ол жас кезінде қайтыс болғандықтан, әдетте бауырларымен бірге тізілмейді. Массарелли құжатында ең үлкен бала ретінде Гргюр Бранкович аталған. 1429 жылғы құжатта ол деспот титулымен көрсетілген. "The Late Medieval Balkans, A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest" (1994) кітабының авторы Ж.В.А. Файнның мәліметінше, Гргюр Бранкович әулетіне байланысты Оңтүстік Сербияның губернаторы болып тағайындалған. Ол 1439 жылы Осман империясының сұлтаны Мұрат II тарапынан тағайындалған. 1441 жылдың сәуір айында Гргюр Мұратқа қарсы құтқарушылдармен сөз байласты деген айып тағылып, губернаторлық қызметінен алынған. Ол Амасияда түрмеге қамалып, 1441 жылдың 8 мамырында соқыр қылынған. Франц Миклошичтің "Monumenta Serbica Spectantia Historiam Serbiae, Bosniae, Ragusii" (1858) еңбегінде Гргюр мен оның бауырлары Джурадтың Рагуза Республикасының жеңілдіктерін растаған жарлыққа бірлесіп қол қойғандығы айтылады. Бұл жарлық 1445 жылдың 17 қыркүйегінде жасалған. Детлев Швенничкенің "Europäische Stammtafeln: Stammtafeln zur Geschichte der Europäischen Staaten" (1978) еңбегінде Гргюр "Герман" монахтық есімімен монастырьға кеткендігі көрсетілген. Файнның мәліметінше, Гргюр 1458 жылы Сербия тағының бос орнына өзінің немесе ұлының талапкерлігін жариялап қайта пайда болған. Массарелли қолжазбасында Гргюрдің отбасы құрмағаны жазылған. Кейінгі шежірелерде оның әйелі "Елизавета" деп аталған. Гргюрдің ұлы Вук Грюревич кейіннен Сербияның титулды деспоты болған (1471–1485). Ол заңды емес бала болуы мүмкін. Мара қолжазбада екінші бала ретінде көрсетілген. Одан кейін Стефан Бранкович және анасының тегінен алынған латынша түріндегі "Кантакузина" апалары тізілген. Кейінгі шежірелерде оның есімі Катарина деп берілген. Ол Сель графы Ульрих II-ге үйленген. Соңғы аталған ағайынды – бес баланың ең кішісі Лазар Бранкович.

Неке

Финаның айтуынша, Мара 1431 жылғы маусымда Мурад II-ге келін болып берілді. Бұл келісім Осман империясының Сербияға шабуыл жасауына жол бермеу үшін жасалды, бірақ Осман империясының шабуылдары уақыт-уақытпен жалғасты. 1435 жылғы 4 қыркүйекте Эдирне қаласында үйлену тойы болды. Оның құдайына Дубочица және Топлица аймақтары кірді. Мара күйеуімен қарым-қатынасқа түспеген көрінеді. Георгий Сфранцестің жылнамасына сәйкес, Мара Мурад II қайтыс болған кезде ата-анасына қайтып бара жатқан еді, оның қайтып келген уақыты 1451 жылға сәйкес келеді. Сфранцес жесір Мараның Византия императоры Константин XI-нің ұсынысын қабылдамағанын жазған. Сфранцес ата-анасы қайтыс болғаннан кейін (1456–1457 жылдары) Мара күйеу баласы Мехмед II-нің сарайына қосылғанын жазған. Николь Ежевоны Серрес қаласының жанындағы қазіргі Δάφνη Σερρών елді мекенімен теңестіреді. Мехмед сұлтан болған кезде, ол оған жиі кеңес берді. Оның Ежеводағы сарайында жер аударылған серб ақсүйектері болды. Никольдің айтуынша, 1469 жылы Мараның қарындасы Кантакузина "Ежевоға" қосылды. Екі әйел бірінші Осман-Венеция соғысы (1463–1479) кезінде Мехмед пен Венеция Республикасы арасында делдалдық қызмет атқарды. 1471 жылы Бранкович жеке Венеция елшісін Портаға солтанмен келіссөздер жүргізу үшін сүйреп әкелді. Васлуй шайқасы (Молдавия, 1475) сәтсіз аяқталғаннан кейін Мара бұл шайқастың Осман империясы үшін ең ауыр жеңіліс болғанын айтты.

Танымал мәдениет

2005 жылы түрік суретшісі Кан Атилла «Мара Деспина» музыкалық композициясын жасады. «Мәһмед: Бір Ғаламның Фатихі» (2018) сериалында Идил Фырат сомдады. «Түркілер келеді: Әділеттің қылышы» (2020) фильмінде Эбру Өзкан рөлін ойнады. Мара Хатун кейіпкері Netflix түпнұсқа тарихи деректі драмасы «Империялардың өрлеуі: Османдық» (2020) фильмінде ойдан тудырылып, Туба Бююкюстюн сомдады. Ол Сербиядан әкелінген, саяси мақсатта Мұрат II-ге үйленген, Мехмед Фатихті қолдаған және оған әсер еткен адам ретінде бейнеленген. Салоника мен Кассандра түбегі арасындағы жағалау «Жақсы Мария» деп оның құрметіне «Каламария» деп аталды.