Кіріспе

Ауғанстанның индуист қауымы Ауғанстанда индуизмді 2021 жылға дейін шамамен 30-40 адам қамтитын ауғандардың өте шағын тобы ұстанады, олар негізінен Кабул және Жалалабад қалаларында тұрады. Ауған индустары этникалық тұрғыдан пуштун, хиндкуан (хиндки), панджаби немесе синди болып табылады және негізінен дари, пушту, хиндку, панджаби, синди және хиндустани (хинди-урду) тілдерінде сөйлейді. Ауғанстанды ислам жаулап алғанға дейін, ауған халқы көп дінді болған. Ауғанстандағы индустарға мұсылмандар тарапынан діни қуғын-сүргін, кемсітушілік және дінге мәжбүрлеп көшу, индустармен қатар буддистер мен сикхтердің де Ауғанстаннан азаюына себеп болды.

Өмірбаян

Хиндкованнан басқа, аймақтың индо-арийлік тума тұрғындары, оның ішінде Пашаи және Нуристандықтар да, тайпалық мәдени ерекшеліктерімен біте қатысқан ежелгі индуизмнің бір тобын ұстанғандары белгілі. Ауғанстандағы басым этникалық топ – паштундар (ресми түрде, этникалық санақ ешқашан өткізілмеген), олардың құрамында Пактадан тараған Ведалық ата-бабаларының елесі бар. "Пакта, Баланас, Вишанин, Алина және Сивас – бес шекаралық тайпа. Пакталар Крума өзені басталатын төбелерде мекен еткен. Циммер оларды бүгінгі Ауғанстанның шығысында орналастырып, оларды қазіргі паштундармен теңестіреді". Ауғанстанның оңтүстік-шығысын қамтитын Гандара аймағы да Веда дәуірінен (б.з.д. 1500 – б.з.д. 1200 шамасында) бері индуизмнің орталығы болған, буддизммен бірге. Түрік шахилары тұсында осы елдің оңтүстік-шығыс аймағында индуизмнің кейінгі түрлері де кең таралған. Кабулде Каир Хан, брахмандық ғибадатхана қазба жұмыстарынан табылды және Пактия провинциясында Гардез Ганешасының мүсіні табылған. Қалдықтардың көп бөлігі, оның ішінде мәрмәрдан жасалған мүсіндер, Түрік шахиларының тұсына, 7-8 ғасырларға жатады. Гардездегі Ганеша мүсіні енді 7-8 ғасырлардағы Түрік шахилары дәуіріне жатқызылады, бұрынғы болжамдардағы индус шахиларының (9-10 ғасырлар) мұрагерлеріне емес. Бұл мерзімдеме негізінен стильдік талдауға сүйенеді, себебі мүсін осы кезеңдегі Фондюкистан буддалық монастырының туындыларымен үлкен иконографиялық және стильдік ұқсастықтарды көрсетеді.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең (б.з.д. 3300-550 жылдар)

Шамамен б.з.б. 2000–1500 жылдары аймақтың (көбінесе қазіргі Ауғанстанның шығыс бөлігінде) индо-арий тұрғындары индуизм дінін ұстанды. Олардың ішінде Гандарилер мен Камбоджалар ерекше көзге түсті.

Парсы, грек және маурь кезеңдері (б.з.д. 550-150 жж.)

Тарихшылардың көпшілігі Ауғанстанды ежелгі арийлер, одан кейін Ахеменидтер мекендегенін, ал 330 ж.б.д. Ұлы Александр мен оның грек әскері келгенге дейін осылай болғанын айтады. Александр үш жылдан кейін кеткен соң, ол Селевкид империясының бір бөлігіне айналды. 305 ж.б.д. Селевкид-Маурий соғысының нәтижесінде Селевкид империясы Үнді императоры "Сандрокоттқа" Хиндукуштан оңтүстікке қарайғы аумақтарды жоғалтты. Александр оларды арийлерден тартып алып, өздерінің елді мекендерін құрды, бірақ Селевк Никатор оларды Сандрокоттқа (Чандрагуптаға) ортақ үйлену шартымен және орнына 500 піл беру шартымен берді.

Классикалық кезең (б.з.д. 150 - 650 жж.)

Қытай саяхатшылары Факсиан, Сонг Юн және Сюаньцзян біздің заманымыздың V-VII ғасырларында Ауғанстанды зерттегенде, Ауғанстан туралы сенімді ақпарат сақталған көптеген саяхаттық жазбалар жазды. Олар буддизмнің солтүстіктегі Аму-Дарья (Окс өзені) мен Инд өзені арасындағы түрлі аймақтарда тарағанын айтты. Бірақ индуизм туралы көп айтпады, алайда Сонг Юн Хефталиттердің билеушілері буддизмді мойындамай, "жалған құдайларды уағыздап, еті үшін жануарларды өлтіргенін" мәлімдеді. Кабул шахи Зунбил аумағының солтүстігінде, Кабулстан және Гандахараны қамтыған жерлерді биледі. Арабтар 653-654 жылдары Кабулға жеткенде, Абдурахман бин Самара 6000 араб мұсылманимен бірге Зунбил аумағына еніп, Заминдавардағы Зунның қасиетті орнына жол тартты. Бұл орынның бүгінгі Ауғанстанның Хелманд провинциясындағы Мұса Қаладан оңтүстікке қарай шамамен 5 шақырым жерде орналасқаны айтылады. Араб әскерінің басшысы "тәңірдің қолын сындырып, оның көздеріндегі қымбат тастарды – яғни рубиндерді – алып, Систанның билеушісіне құдайдың құнсыз екенін көрсетуге тырысты". Ерте араб шапқыншылары ислам дінін таратып, бірақ ұзақ билік ете алмады. Сондықтан Ауғанстандағы көптеген қазіргі этникалық топтар, оның ішінде пуштундар, калаштар, пашаилер, нуристандықтар және хиндковтар индуизм, буддизм және зороастризмді қабылдауын жалғастырды. Кабул шахилері арабтардың басып кіруіне қарсы тұру үшін қаланың айналасына алып қабырға салды, және бұл қабырға бүгінге дейін сақталған.

Инду Шахи (850-1000 жылы)

Виллем Фогельсанг 2002 жылы жазған кітабында былай деп жазады: "Біздің заманымыздың 8-ші және 9-шы ғасырларында қазіргі Ауғанстанның шығыс аумақтары әлі де мұсылман емес билеушілердің қолында болды. Мұсылмандар оларды үндістер (индустар) деп қарастырды, бірақ көптеген жергілікті билеушілер мен адамдар гунндық немесе түрік тегінен шыққан болуы мүмкін. Дегенмен, мұсылмандардың пікірі дұрыс еді, өйткені Шығыс Ауғанстанның мұсылман емес халқы мәдени жағынан Үндістанмен байланысты болды. Олардың көпшілігі индустар немесе буддистер еді". 870 жылы қазіргі Иранның Над-э-Али аймағында орналасқан ортағасырлық Заранж қаласынан Саффаридтер Ауғанстанның көп бөлігін жаулап алып, елдің барлық жерінде мұсылман губернаторларын орнатты. 10 ғасырда Ғазнавилер келгенше мұсылмандар мен мұсылман емес адамдар бірімен-бірі қатар өмір сүрген. "Кабулде тек бір жолмен ғана жететін, мықтылығымен әйгілі қамал бар. Онда мұсылмандар бар, ал қалада индустар бар." – деп Истахри 921 жылы жазған.

Ауғанстанда индус туралы алғашқы нақты мәлімет 982 жылы жазылған "Худуд әл-Алам" еңбегінде кездеседі. Онда "Нинхар" (Нангархар) елдік әмірдің Ислам дініне ауысқандығын жариялағаны айтылады, әйтсе де оның 30-дан астам әйелі болған, олар "мұсылман, ауған және индус" деп сипатталған. Бұл атаулар көбінесе географиялық терминдер ретінде қолданылған. Мысалы, индус (немесе индустани) тарихи тұрғыдан Хиндустан (Үндістан субконтиненті) деп аталатын аймақтан шыққан адамды, ал ауған – Ауғанстан деп аталатын аймақтан шыққан адамды сипаттау үшін қолданылған.

Төмендеу (1000-1800 жж.)

Газни сұлтан Махмуд Х ғасырда Инд өзенінен өтіп, Хиндустанға (хиндулардың еліне) кіргенде, Газнавид мұсылмандары қазіргі Ауғанстанға индус құлдарын әкеле бастады. Мартин Эванс 2002 жылы жазған кітабында былай деп жазды: "Ол кезде де Гандхара мен шығыс шекараларын индуистік династия – индуистік шахилер басқарған. Х ғасырдан бастап парсы тілі мен мәдениеті Ауғанстанға тарала бастаған кезде биліктің орталығы Газниге ауысты, онда түркі әулеті қалаға Саманид әулеті Бохара үшін билік ете бастады, өздерінің империясын құруға кірісті. Ғазнавилердің ең ұлысы 998 – 1030 жылдар аралығында билік құрған Махмуд болды. Ол Гандхарадан индустарды қуып шығып, Үндістанға 17 шабуыл жасады. Ол Пәкістан мен Ауғанстанда да ислам дінін жаппай қабылдауға шақырды". Әл-Идрисидің айтуынша, 12 ғасырға дейін Кабулда әрбір шахи патшасының инвиституралық келісімшарты жасалып, ол келісімшартты толықтыратын кейбір ежелгі шарттарға келісуге міндетті болды. Газнавидтердің әскери шабуылы қазіргі Ауғанстан мен Пәкістан жерінде сунниттік исламның үстемдігін қамтамасыз етті. Мартин Эванс, Э.Ж.Брилл және Фаришта сияқты түрлі тарихи дереккөздер исламның Кабулға және Ауғанстанның басқа бөліктеріне Махмудтың жаулаулары арқылы кіргенін жазды. Арабтар бірінші ғасырдың басында Систан арқылы өтіп, Сіндті жаулап алды. Дегенмен, басқа жерлерде олардың шабуылдары уақытша болды және тек 9 ғасырда Саффарлар әулетінің көтерілуімен Ислам шекарасы Газни мен Кабулға жетті. Тіпті сол кезде индуистік шахилер Гандхара мен шығыс шекараларын ұстап тұрды. Х ғасырдан бастап парсы тілі мен мәдениеті Ауғанстанға тарала бастаған кезде биліктің орталығы Газниге ауысты, онда Саманидтер әулеті Бохара үшін билік жүргізген түрік әулеті өздерінің империясын құрды. Ғазнавилердің ең ұлысы 998 – 1030 жылдар аралығында билік құрған Махмуд болды. Ол индустарды Гандхарадан қуып, Солтүстік-Батыс Үндістанға он жеті шабуыл жасады және Каспий теңізінен Варанасиге дейінгі аумақты жаулап алды. Бұқар мен Самарқан да оның билігіне кірді. Ол үндістер мен афғандарды ислам дінін қабылдауға шақырды, индуистік ғибадатханаларды тонады және көптеген олжаны алып кетті, ол өзін "бейне сындырушы" немесе "Үндістанның азабы" деген атаққа ие болды. Пешавар мен Вайхиндке қарсы соғыста Махмуд 500 мың құлға ие болды, оның ішінде балалар мен қыздар да болды. Адамдар тіпті қарапайым саудагерлерге құл ретінде сатылды. Нардинде тұтқындалған құлдардың саны артып, құлдардың бағасы төмендеді, ал ер құлдарды тіпті қарапайым саудагерлер сатып алды. Танесарды басып алғаннан кейін ол 200 мың құл жинады. XIV ғасырдағы марокколық мұсылман ғалымы Ибн Батута Хиндукуш "индістерді өлтіруші" дегенді білдіреді, өйткені Үндістаннан әкелінген құлдар сол жерден өтетін кезінде суық пен қардың көптігінен көптеп қайтыс болды. Газнавидтер империясын гуридтер одан әрі кеңейтті. Халджи әулеті кезінде Үндістан мен Ауғанстанның арасында еркін жүріп-тұру болды. Мұғалдар, содан кейін сурилер мен дуранилер келгенге дейін осылай жалғасты.

Қазіргі заман

Бүгінде Ауғанстанда индуизмді ұстанатын негізгі этникалық топтар – пәнджаби және синдхилер. Олардың 19 ғасырда сикхтермен бірге Ауғанстанға саудагерлер ретінде келгені айтылады. Ауғанстан Демократиялық Республикасы құлағанға дейін елде бірнеше мың индуист тұрған, бірақ қазір олардың саны шамамен 1000-ға жуық. Қалғандарының көпшілігі Үндістанға, Еуропалық Одаққа, Солтүстік Америкаға немесе басқа елдерге көшіп кетті. Ауғанстанның бұрынғы президенті Хамид Карзайдың экономикалық кеңесшісі Шам Лал Бхатиджа – ауған индуісі болған. 1996 жылдан 2001 жылдың соңына дейін талибандар билігі кезінде индуистер мұсылман емес екендерін анықтау үшін жұрт алдында сары белгі тағуға мәжбүр болды. Индуист әйелдері қорлаудан "қорғау" мақсатымен бурка киюге міндеттелді. Бұл, талибандардың "исламдық емес" және "бүт табынушылық" қауымдастықтарды исламдық қауымдастықтардан бөлу жоспарының бір бөлігі болды. Бұл жарлықты Үндістан және АҚШ үкіметтері діни бостандыққа қарсы бұзушылық деп айыптады. Үндістанның Бхопал қаласында талибан режиміне қарсы кең ауқымды наразылықтар өтті. АҚШ-та Антидиффамация лигасының төрағасы Авраам Фоксман бұл жарлықты нацистік Германиядағы практикамен салыстырды, онда еврейлер өздерін анықтайтын белгілер тағуға міндеттелген. АҚШ Сенатындағы бірнеше ықпалды заң шығарушылар Ауғанстандағы индуист азшылығымен ынтымақтастығын көрсету үшін "Мен индуистпін" деген жазуы бар сары белгілер тақты. 1990 жылдардан бері көптеген ауған индуистері елден қашып, Үндістан, Германия және АҚШ сияқты елдерде пана сұрады. 2013 жылдың шілдесінде Ауғанстан Парламенті азшылық топтары үшін орындарды резервтеуден бас тартты, себебі аталған топтарға орындарды резервтеу туралы заң жобасына қарсы дауыс берілді. Сол кездегі президент Хамид Карзай ұсынған заң жобасында тайпалық адамдар мен "әйелдер" "әлсіз топтар" ретінде қарастырылды және оларға резервтеу қарастырылған, бірақ конституцияның діни теңдік туралы бабына сәйкес діни азшылықтар ескерілмеді.

Диаспора

Екі халық та тарихи және қазіргі бағалауларда жиі біріктірілетіндіктен, тарихшы Индержит Сингхтің сөзінше, Ауғанстандағы сикхтер мен индустар арасындағы халық санының қатынасы 60:40 шамасында бағаланады. Сингхтің айтуынша, 1970 жылдарға дейін Ауғанстанда кемінде 200 мың сикх пен индус (60:40 қатынаста) болған. "1970 жылдары шамамен 700 мың индус пен сикх болды, ал қазір олардың саны 7 мыңнан кем деп есептеледі", - дейді Шайеган. TOLOnews арнасының жеңілген зерттеуі 1980 жылдары сикхтер мен индустардың саны 220 мыңға жеткенін көрсетті. Исламданудың күшеюі және Талибан қозғалысының көтерілісі де диаспораның қалыптасуына әсер етті. Адам санының азаюы көбінесе паштундар басым аймақтарда байқалды, себебі Паштунистан мен паштун ұлтшылдығы салдарынан Ауғанстандағы индустардың саны 2009 жылға қарай 3 мыңға дейін төмендеді.

Ежелгі индуистік ғибадатханалар

ОрналасуыСипаттамаларыБасқа ақпараттарRef. ПолушаБхима Деви (Дурга) және Махешвера ғибадатханасыСюанцзан СакуандаКүн құдайына арналған ғибадатханаАсмайы ғибадатханасыАсмайы ғибадатханасы орталық Кабул төбесінің етегінде, Кох-е Асмайы орналасқанБхаиро ғибадатханасыШор базарыМангалдвар ғибадатханасы