Кіріспе

Грантон – Шотландияның Эдинбург қаласының солтүстігіндегі аудан. Грантон Форт шығанағының бойындағы Эдинбургтің жағалау аймағының бір бөлігін құрайды және тарихи тұрғыдан қарағанда, ірі порты бар өнеркәсіптік аймақ болып келген. Грантон – Эдинбургтің жағалауды кең ауқымда жаңарту бағдарламасының аясындағы бір бөлік.

Атауы

Грантон алғаш рет XVII ғасырдағы карталарда, қазір бұзылған Грантон қамалымен байланысты кездеседі. Атау сондай-ақ Грантон Бөрнінде де айтылады, ол қазір Каролина паркі арқылы Грантон жағажайына дейін ағып өтеді. Атаудың Грант қаласынан немесе Грант төбесінен (дүн) шыққандығы болжанады. Дегенмен, OED сөздігіндегі grindle сөзіне сәйкес, Грантон алғаш рет 1200 жыл шамасында Grendun деп тіркелген, бұл Бөрнінің шекара белгісі болғандығын көрсетеді.

Грантон қамалы

Грантон замогы алғаш рет 1479 жылы Фифтегі Карнбидің Джон Мелвиллге тиесілі ғимарат ретінде тіркелген. Ол қазіргі Каролина паркі үйінің солтүстік-батысында орналасқан. Джон қайтыс болғаннан кейін ол оның ұлына, сондай-ақ Флодден шайқасында қаза тапқан көптеген шотланд дворяндарының бірі болған Джон Мелвиллге өтті. 1592 жылы Мелвилл отбасы оны Джон Расселге сатты, бірақ 1619 жылы Лорд-адвокат сэр Томас Хоуп сатып алып, қаланы көп өзгертіп, кеңейтті. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы, сэр Джон Хоуп, лорд Крейгхоллға ие болды. 18 ғасырда ғимарат қирап, қараусыз қалды. 19 ғасырдың соңында архитектура тарихшылары Макгиббон мен Росс зерттеу жүргізіп, қалдықтарының масштабты суреттерін жасады. Онда стандартты L-тәрізді шотланд мұнаралы үйі және солтүстік жағындағы аула көрсетілді. Бұл ғимаратқа батыс жағынан кіреберіс болды, оның сыртында адамның атқа мінуіне көмектесетін баспалдақ – лаппина стане орналасқан. 1928 жылы Bain and Brown тас карьерлік фирмасы қамалдың астындағы жартасты қазу үшін жерді сатып алды. Осы қазба жұмысының нәтижесінде қамалдың көп бөлігі жойылды. Бірақ бұл қазбаның өзі тиімсіз болды, себебі тік жартастың тереңдігі экономикалық тұрғыдан қазба жұмысын жүргізуге қолайсыз болды. Қазір қамалдың тек шағын бөліктері ғана қалды. Қамалдың қоршалған бағы сақталған. Көп жылдар бойы ол шағын коммерциялық бақша ретінде пайдаланылды. Оны тұрғын үйлер салу жобаларымен жоюға әрекет еткенімен, жергілікті тұрғындардың күшімен сақтап қалды. Қазір Грантон замогы бағының достары қоғамы оны қоғамдық пайдалануға арналған ресурс ретінде күтіп бағып отыр.

Грантон порты

1834 жылы Эдинбург үлкен портының қажеттігін талқылады. Джеймс Уокер, Азаматтық инженерлер институтының президенті ретінде, сондай-ақ адмирал Дэвид Милнді қоса алған комитеттің жұмысын қадағалады. Комитет үш нұсқаның бірін таңдау керек болды: қазіргі Лейт доктерін кеңейту, Тринитиде жаңа порт салу немесе Грантонда жаңа порт салу. Тринитиге жасалған алғашқы ұсыныс парламент келісімін алмады, ал 1836 жылы Грантонды қолдау білдіретін екінші заң жобасы мақұлданды. Ол 1837 жылдың 21 сәуірінде Корольдік бекітілуді алды. Құрылыс 1837 жылдың маусым айында басталды, ал алғашқы орталық пирс 1838 жылдың 28 маусымында, королева Викторияның таққа отыруымен бірге ашылды. Жобаны 5-ші Беклюх герцогы қаржыландырды. Бастапқы жобаға Виктория пирсі деп аталған орталық пирс және Лейтке қарай шығысқа созылатын жол кірді. Жаңа королева Виктория 1842 жылдың 1 қыркүйегінде Эдинбургке жасаған алғашқы ресми сапарында RY Royal George кемесімен осы пирсте қонды. 1843/44 жылдары пирс 1700 футқа (шамамен 500 метрге) дейін ұзартылды, бұл кезең 1844 жылдың қазан айында аяқталды. Жарық үй инженері Роберт Стивенсон сыртқы жартастардың кейінгі құрылысын қадағалады, олар 1863 жылы аяқталды. Одан кейін резидент инженер Джон Хоукинс, содан кейін оның ұлы, Джон Хоукинс та болды. Құрлық жағында екі үлкен жабық док құру туралы бастапқы идеядан бас тартылды, себебі ол тиімді емес болып шықты. Грантон көмір экспорттау және қағаз жасау үшін эспарто шөптерін импорттау үшін сәтті портқа айналды. Балық аулау флоты едәуір өсті, нәтижесінде 19 ғасырдың соңында порттың батысында мұз үйі салынды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мұнда 80-ге жуық балық аулау траулерлері болды. Грантон креветка төсегіндегі Уотерстонелланың алғашқы қазбасы Шотландия Корольдік мұражайының геология бөлімінің меңгерушісі доктор Чарльз Уотерстон тапты. Грантон мен Ньюхейвен арасындағы жағалау аймағы аймақтағы қазба ресурстарын сақтауға және дамытуға бағытталған ғылыми маңызы бар арнайы қорғалатын аймақ (SSSI) ретінде белгіленген. 1850 жылдың 3 ақпанынан бастап әлемдегі алғашқы паромдық пойыз Грантон мен Бёрнтисланд (Файф) арасында жұмыс істеді. Пойыздарды Левиафан атты бу кемесі тасыды, ол 1890 жылы Форт көпірі салынып біткенге дейін Форт арқылы негізгі байланыс құрады. Жолаушылар мен автокөлік паромдары 1960 жылдарға дейін жүріп тұрды. 1884 жылы Джон Мюррей Грантонда Ұлыбританиядағы алғашқы теңіз зертханасын құрды. 1894 жылы бұл зертхана Клайд теңізіндегі Кумбре аралындағы Миллпортқа көшірілді және Университет теңіз биологиялық станциясы, Миллпорт атанды, ол бүгінгі Шотландия теңіз ғылымдары қауымдастығының Данстаффнадждағы (Обан, Аргилл және Бьют) алдағысы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грантон порты миналарды тазартатын жабдықтардың базасы ретінде пайдаланылды: негізінен шотландтық траулерлер мен олардың экипаждары, соғысқа шақырылып, Корольдік теңіз күштерінің резервіне қосылды. Осы кезеңде порт әскери құжаттарда "HMS Gunner" деп аталатын болды, бұл атау оның флотындағы ең үлкен траулердің атына сілтеме жасайды. Портта мина тазартушылар, алдау кемелері (Q кемелері) және суастына қарсы кемелер орналасты. Солтүстік бөлімінде Әскери-теңіз күштері үшін арнайы салынған кішігірім қолдау кемелері, соның ішінде 24 моторлы қайық, 18 мина тазартушы траулер және 30 қорғаныс кемесі, барлығы 103 кеме болды. Грантон Депосы Солтүстік маяк басқармасының Шотландиядағы негізгі базасы болды, олардың қайықтары Шотландия жағалауындағы маяктарға жанармай мен жабдықтарды тасыды. Грантон 1920 жылдан бастап кемелерді Форт теңізіне бағыттайтын ұшқыштардың базасы болды, бұл қызмет бүгінгі күнге дейін жалғасуда. 1942-1946 жылдар аралығында Грантон порты HMS Lochinvar жағалаудағы мина тазарту оқу орталығына ие болды. Порттың шектеулі ауданы кеме өлшемдерін шектегендіктен, ол бұрынғы Корольдік теңіз кемелерін, соның ішінде HMS Newport және HMS Hedingham Castle-ді бөлшектеу орынына айналды. Бүгінде Эдинбург Маринасын екі қайық клубы бірлесіп басқарады: Форт Коринф Яхт Клубы және Корольдік Форт Яхт Клубы.

Өнеркәсіп

Грантон карьері, портың батысында орналасқан, бастапқыда портты салу үшін тас беру мақсатымен ашылды. Кейіннен ол Холируд сарайының бір бөлігіне, сондай-ақ Лондонның Трафальгар алаңындағы Нельсон бағанасындағы Лорд Нельсонның мүсініне таспен қамтамасыз етті. Ұлыбританиядағы ең көне автомобиль зауыты Грантонда орналасқан. Мадельвик моторлы тасымалдау компаниясының зауыты 1898 жылы электрлік автомобильдерді өндіру үшін салынды. Газометрлер сияқты, бұл зауыт та ескерткіш болып саналады. Дегенмен, ауданды кеңейту аясында оны бұзуға рұқсат берілді. 2017 жылдың маусым айында осы орында қоғамдық бақша құруға жобалау рұқсаты алынды. 2021 жылдың қараша айында осы жерде Қызыл дөңгелек тақтасы ашылды. Ұлттық көлік қоры Қызыл дөңгелек тақталарын маңызды көлік мұрасы бар орындарды белгілеу үшін орнатады. Грантон газ зауыты бұрын Эдинбург жағалауының ең танымал нысандарының бірі болды, оның құрамында Фифтен анық көрінетін үш көк газметр болды. 1930 және 1970 жылдары салынған екі құрылыс қазір бұзылыпты. Үшінші құрылыс сақталған және викториялық өнеркәсіптік архитектураның мысалы ретінде тізімге алынған. 2023 жылы аман қалған газ ұстағыштың ішкі бөлігі алынып тасталды, ал тізімдегі каркас жаңартылған жағалаудың бөлігі ретінде қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі дамуға Брюс Пиблз (кейін Парсонс Пиблз) зауытының құрылысы кірді, ол жоғары кернеулі электр жабдықтарын, соның ішінде электр станцияларына арналған трансформаторларды жасады. Зауыт 1999 жылы үлкен өртте өртенді және қазір су жағалауын жаңартудың бір бөлігі болып табылады. Фирма Parsons Peebles Generation Limited, Wood Road, Royal Dockyard, Rosyth мекенжайымен қызметін жалғастыруда. Феррантидің Ферри-роудтағы зауыты әуе кемелері үшін, соның ішінде Supermarine Spitfire үшін гироскопиялық нысаналарды жасау үшін салынды.

Темір жолдар

Портты дамыту кезінде герцогқа пайда табу үшін теміржол қатынасы қажет болды. Ол Эдинбург, Лит және Ньюхейвен теміржолының инвесторы болды, ол 1842 жылы Канал-стрит теміржол станциясынан қазіргі Уэверли станциясына, Эдинбургке, Троица тізбекті айлағының жанындағы Троица жартыайына дейін тік бұрышта желі ашты. 1838 жылы желі ортаңғы айлақта орналасқан Грантон портына дейін ұзартылды. Эдинбургтегі жол айрылысы тым тік болғандықтан, оны локомотивпен жүргізу мүмкін болмады, сондықтан пойыздар арқанмен жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1868 жылы Уэверли станциясынан Аббейхилл арқылы Боннингтонға жаңа желі салынды, ол арқанмен жұмыс істеуді тоқтатты. 1846-1890 жылдары Бёрнтисленд теміржол станциясы Перт, Данди және Абердинге дейінгі Шығыс жағалауының негізгі теміржол желісінің бөлігі болды. 1890 жылы Форт көпірі ашылғанда, алыс қашықтыққа жүретін пойыздар оны пайдалана бастады, содан кейін Грантонға дейінгі желі тек жергілікті жолаушылар және жүк пойыздарымен пайдаланылды. Жолаушылар пойыздары 1926 жылға дейін жүріп тұрды, содан кейін трамвай және автобус қызметтері толыққанды біріктірілді. Жүк тасымалы 1986 жылға дейін жалғасты, содан кейін желілер алынып тасталды. 1861 жылы Каледония теміржолы Далриден Грантонға бағыт ашып, Грантон портына жүк тасымалын қамтамасыз етті. Олар Эдинбург орталығынан жаңа газ зауыттарына жолаушылар қызметін жүргізу туралы келісімге келді; осы мақсатта Грантон Газворкс теміржол станциясы салынды. 1864 жылы Каледониялық Литке бағыт салды, Ньюхейвен жолындағы (Тринити академиясының жанында), Грантон жолындағы, Шығыс Пилтон, Крейглит, Мюррейфилд және Далри жолындағы станциялармен Эдинбург Принс-стритке дейін. Каледониялық және Солтүстік Британдық желілерінің арасындағы екі байланыстың бірі Грантон алаңында болды. Жолаушылар пойыздары 1962 жылға дейін, ал жүк пойыздары 1968 жылға дейін жүріп тұрды, содан кейін жолдар алынып тасталды. Төменгі Грантон жолын Форттан бөліп тұрған теміржол төбесі 1980-ші жылдардың соңында алынып тасталды.

Трамвайлар

1909 жылы Лейт корпорациясы Лейттен Грантонға дейін трамвай қатынасын жүргізді. 1923 жылы Эдинбург корпорациясының трамвайлары да қосылды, соның нәтижесінде аймаққа жеті трамвай маршруты болды: төрт Лейттен Төменгі Грантон жолы арқылы (2, 14, 16 және 17 бағыттары); үш Грантон жолы арқылы (8, 9 және 13 бағыттары). Грантонға бағытталған трамвайлар 1952 жылдан 1956 жылға дейін кезең-кезеңмен тоқтатылып, автобустармен алмастырылды. 2009 жылдың сәуір айында Эдинбург қалалық кеңесі 1b желісіндегі жаңа Эдинбург трамвай жүйесінің бөлігі болуы жоспарланған жобаның 1b кезеңін әлемдік экономикалық дағдарыстың салдарынан тоқтатуды жариялады, бұл шара шамамен 75 миллион фунт стерлинг үнемдеуге мүмкіндік берді. Бұл шешім Грантонға дейінгі желі құрылысының көрінеу болашақта жүзеге аспайтынын білдіреді, алайда қолдағы қаржыға байланысты бұл кезең болашақта қайта жаңғыртылуы мүмкін.

Соғыс аралығынан қазіргі уақытқа дейін

1932 жылдан бастап Кеңес Грантонды ірі тұрғын үй жобасы ретінде дамытты. 1700-нен астам тұрғын үй, негізінен пәтерлер, шығыстан батысқа қарай үш кезеңде – Грантон, Уордиберн және Ройстон Мейнс – салынды. Оларды қала архитектор Эбенезер МакРей және оның командасы жобалады, оның ішінде кейінгі кезеңдерді жоспарлаған және Ройстон Мейнстегі ерекше террасаларды жасаған Г.С. Робб та бар. Бұл үйлердің көпшілігі әлі де пайдаланылуда. Доктор Чарльз Мунро аймақта жеке практика ашты, ал ол Екінші дүниежүзілік соғыста әскерге шақырылғанда, оның орнына Германиядан келген доктор Эккехард фон Квенсберг жұмыс істеді. Соғыстан кейін Куенсберг барлық жергілікті мемлекеттік қызметтерді біріктірген «Кейр Траст» ұйымын құрды, бұл жаңадан құрылған Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіндегі алғашқы бастамалардың бірі болды. 1995 жылдан бастап Батыс Грантонның көптеген үйлері бұзылды. Эдинбург су жағалауы жобасы Лит және Грантонды қайта дамытуға мүмкіндік берді. Газ зауыдының кең аумағы Форт-Квартер деп аталатын жаңа құрылысқа айналдырылады, онда тұрғын үйлер, кеңселер, жергілікті қызметтер, саябақ және Эдинбург колледжінің жаңа кампусы орналасады. Аймақтың бас жоспарын «Фостер және Партнерлер» жасады, бірақ жеке «учаскелер» басқа архитекторлармен жеке жобаланады. Қайта дамыту аясында 1996 жылы Грантонда Шотландия Ұлттық мұражайларының басты қоймасы ашылды. Ол көпшілікке арналған мұражай ретінде қызмет етпейді. 2005 жылы оның кіреберісінде жаңа қабылдау және консервация ғимараты салынды.