Кіріспе

Сардана билеушісі (шамамен 1753–1836)

Джоанна Нобилис Сомбре (шамамен 1753 – 27 қаңтар 1836), халық арасында Бегум Самру (туғанда Фарзана Зеб ун Нисса) деп танылған, католик дініне өткен христиан, 18 ғасырдағы Үндістанда науч (биші) қыз ретінде мансабын бастады, ал ақырында Мереутқа жақын орналасқан шағын княздық Сардананың билеушісі болды. Бегум Самру зор байлықпен, бірақ мұрагерсіз қайтыс болды. Оның мұрасы 1923 жылы шамамен 55,5 миллион алтын маркаға, ал 1953 жылы 18 миллиард неміс маркасына бағаланды. Оның мұрасы бүгінгі күнге дейін даулы болып келеді. "Reinhards Erbengemeinschaft" атты ұйым әлі де мұрагерлік мәселені шешуге тырысып жатыр.

Өмір

Бегум Самру кіші бойлы, (бірінші кезде 4'8''-ден аспайтын), ашық түсті, ерекше басшылық қабілеттерімен көзге түсті. Ол бірнеше рет әскерін жеке басқарып шайқасқа шықты. Оның қашмірлік тегінен екені айтылады. Ол жасөспірім кезінде, Үндістанда жұмыс істейтін люксембургтік жалдамалы әскер Уолтер Рейнхардт Сомберге үйленді (немесе онымен бірге тұра бастады). Йохан Лалл өзінің "Бегум Самру – Алтын жалатылған портрет" еңбегінде, 45 жастағы еуропалық жалдамалы Уолтер Рейнхардт Сомбер Чаури Базарға келгенде, 14 жастағы тауаиф Фарзананың әдемілігіне ғашық болғанын жазады. Сарбаздық өмірге бейімделген Сомбер Лакхнаудан Рохилхандқа (Бареллиге жақын), содан кейін Аграға, Дигке және Баратпурға, одан соң Доабқа көшті. Фарзана оған осы қиын-қыстанды, интрига мен қарсы интригалардың уақытында көмектесті.

Билеуші

1778 жылы күйеуі Вальтер Рейнхардт қайтыс болғаннан кейін, ол оның княздігін мұраға алып, жылына шамамен 90 000 фунт стерлинг табыс тапты. Уақыт өте келе ол үлкен билікке ие болып, Уттар-Прадеш штатының Сардана қаласынан кең аумақты басқарды. Оның өкіметіндегі ішкі басқаруы жоғары бағаланды. 1781 жылдың 7 мамырында, шамамен отыз жасында Бегум Самру римдік-католик дін қызметкерінің қолынан Иоанна Нобилис деген атпен крещение алды. Өмірі бойы оның жалғыз досы – Сарданадағы басқа жағдырдар әулетінен шыққан Бегум Умда болды. Ол уақыт өте келе оның ең жақын серігіне айналып, Бегум Самрумен өмірінің соңына дейін тығыз қарым-қатынаста болды. Бегум Умда үйленгеннен кейін де Бегум Самру оны Мереттегі үйіне, жақсы күндері де, қиын жағдайларда да барып көріп тұратын. Фарзанаға оның күйеуімен байланысы бар еуропалық офицерлердің бірі – француз Ле Вассо және ирландиялық Джордж Томас көңіл білдірді. Бегум французға көбірек жақындық танытты, ал 1793 жылы олардың үйленгені туралы қауесет тарағанда оның әскерлері бүлік көтерді. Екеуі де түнде жасырын түрде қашуға тырысты: Ле Вассо атпен, ал Бегум паланкинмен. Ле Вассоға оқ тиді деген жалған ақпарат алған Бегум Самру өзін пышақтады, бірақ аман қалды. Алайда, оның сүйіктісі өзіне-өзі жарақат келтіріп қайтыс болды. Бір дерек бойынша, ол өзара өлім келісімін ұсынған, бірақ Ле Вассо күдіксіз өзін-өзі өлтіргенде ғана өзін жеңіл жарақаттаған. 1802 жылы британдық генерал Лорд Лейк Бегуммен кездескенде, ынтасынан мас болып, оны құшақтап сүйді, бұл оның әскерлерін қорқытты. Бірақ Бегум Самру әдеттегідей, оларды тыныштандырып: «Бұл тек тәубеші балага сүйген падишаның сүйісі», – деді. Бегум Самру бойы 4 1/2 фут болса да, бас киімі киіп, әскерін шайқасқа бастап атқа мінетін. Ол соншалықты жеңілмейтіндей көрінді, оның жауына шапанын лақтыру арқылы жоя алатын сиқыршы екені туралы ырымшылдар арасында әңгіме тарады. Оның әскері Ассая шайқасында Маратха әскерінің сол жағында орналасты, және Маратха күштерінің шайқас алаңынан шатасып қашқан жалғыз бөлігі олар болды. 74-ші жоғарғы жаяу әскерін және полковник Оррок басқарған отрядты талқандағаннан кейін, оның әскері жақсы тәртіппен даладан шықты, алдында Радж әскерінің шабуылына тойтарыс берді. Ол жаттарды өз еркіндік әскеріне қабылдады. 1803 жылдың қыркүйегінде Алигархтың құлауынан кейін ол Лорд Лейкке бас иіп, кейін британдықтармен жақсы қарым-қатынаста болды, Калькутта епископы Реджинальд Хебер, Үнді армиясының бас қолбасшысы Лорд Комбермер және итальяндық авантюрист Жан Батист Вентура сияқты қонақтарды қабылдады.

Чандни Чок, Джарса және Сарданадағы сарай

Ол Сардана, Делидегі Чандни Чок және Джарсада сарайлар салды. Харьянадағы Гуругаундағы Бадшахпур-Жарса параганасын да Бегум Самру басқарды. Ол Бадшахпур мен Джарсаның арасында өзіне сарай салған. 1882 жылғы жер салығы есебінде Ситла Матаның құдайы Гурграмға 400 жыл бұрын (15 ғасыр) әкелінгендігі тіркелген. Бегум Самру Чайтра айында Ситла Мата храмына жасалған сыйлықтарды алды, ал ай бойы құдайға берілген сыйлықтардан түскен кіріс аймақтың көрнекті Джат отбасылары арасында бөлісті. 1818 жылы Баравас ауданы таратылып, Гуруграм жаңа аудан ретінде құрылды. 1821 жылы Барасуа гарнизоны да Гуруграмдағы Хидаятпурға көшірілді.

Сардана сарайы

Мератқа жақын Сарданада ол салған сарай моғол императоры Акбар шаһтың тұсында көптеген оқиғалардың орталығы болды. Акбар шаһтың әкесі және алдыңғысы Шах Алам II, Бегум Самруды өзінің қызындай санаған. Ол мұны Бегумның 1783 жылы Багел Сингх бастаған 30 мың сикхтің шабуылынан Делиді құтқарғаны үшін істеді. Олар Тис-Хазариде (осы жердің аты осы күшті құраған 30 мың адамның санынан шыққан) орналасқан. Бегум Самрудың келісімдерінің арқасында сикхтер қалаға кірмеді және Шах Аламнан жомарт сыйлық алғаннан кейін Пәнджабқа қайтып кетті. 1787 жылы (дәлдігі белгісіз), император Шах Алам II, соқыр және осал болғанда, Нажаф Қули Ханды қуа жұмыс істеп, оның тудырған бүліктерін басуға тырысқанда, Гокалгархта болған оқиға Бегумды Шах Аламға жақындастырды. Император әскерінің көтерілісшінің басшысына шабуыл жасауға ниеттенгенін көрген Бегум 100 адамнан тұратын күшпен және барлық ірі қару-жарағымен алға жылжып, Нажаф Қули Хан мен оның адамдарына оқ атты. Бұл әрекет сәтті аяқталды, содан кейін Нажаф Бегумнан Шах Аламмен келісуге көмектесуін сұрады. Император оның араласуына риза болып, сарайда оған ерекше құрмет көрсетіп, оны "өзінің ең жақын қызы" деп жариялады. Одан да артық, ол Сарданадағы оның иелігін де растады, бұл оның қайтыс болған күйеуі генерал Сомбренің бірінші әйелі Бади Бибиден (үлкен әйелі) таралған даудың нысаны болған еді. Император Шах Алам және оның басты әйелдері өмірінің соңына дейін оны туысқандай қабылдап, ол зинанаға (әйелдер бөлмесіне) кіргенде құшақтап алды. 1808 жылғы желтоқсанның соңында ағылшын саяхатшысы Энн Дин былай деп жазды: "Содан кейін мен оны патша резиденциясына қатар алып жүрдім. Содан кейін біз зинанаға көтерілдік ['әйелдер бөлмесі']. Бегум евнухтардың көптігінен өтіп, бізге жол ашты. Мұнда біз патшайым анамен кездестік, ол келгенде өте жасы және құрғақ болған ескі әйел, Бегум оны құшақтап алды."

Чандани Чок сарайы

Бегум Самрудың Чандни Чоктағы сарайы, қазір Багират сарайы деп аталады, 1806 жылы Шах Алам II қайтыс болғаннан кейін таққа отырған Акбар Шахтың Бегумге сыйлаған бақта салынған. Оның сарай ғимараты бүгінгі күнге дейін Нью-Делидегі Чандни Чок қаласында сақталған. Қазіргі уақытта ол Үндістанның Орталық банкінің Чандни Чок бөлімшесіне тиесілі.

Өлім

Бегум Самру 1836 жылдың 27 қаңтарында 82 немесе 83 жасында қайтыс болды және ол салған Ыстық әйелдің Базиликасының астына жерленді.

Танымал мәдениет

Бегум Самру 2019 жылдың маусымында тұңғыш рет көрсетілген «Бичем Хаус» теледрамасында көрнекті әйел ретінде бейнеленген. Бұл рөлді үнді актрисасы Лара Датта сомдады. Ол Роберт Брайтвеллдің «Флэшмен және Кобра» романындағы маңызды кейіпкерлердің бірі ретінде де көзге түседі. Бегум Самру британдық отаршылдық жазушы Уильям Браун Хоклидің «Нач» деген қысқа әңгімесінде қарсы кейіпкер болып бейнеленген. Сэр Уолтер Скотттың «Хирургтің қызы» романындағы Монтревилл есімді қарт анасының образы Бегум Самруға негізделген.