Кіріспе

Тоғыз адамнан аспайтын қызметкерлері бар шағын бизнес – микрокәсіпорын (немесе микрокәсіпорын) деп аталады. Әдетте, микрокәсіпорын – тоғыз адамнан аспайтын қызметкерлері бар, балансы немесе айналымы белгілі бір сомадан төмен (мысалы, 2 миллион еуро немесе 3 миллион Филиппин песосы) шағын бизнес ретінде анықталады. Микрокәсіпорын және микробизнес терминдерінің мағынасы бірдей, алайда дәстүрлі түрде микрокредитпен қаржыландырылатын шағын бизнес туралы сөз болғанда микрокәсіпорын термині жиі қолданылады. Сол сияқты, микрокредитпен қаржыландырылмаған, көбінесе заңды шағын бизнес туралы айтылғанда микробизнес (немесе микробизнес) термині қолданылады. Әлемдік практикада көптеген микрокәсіпорындар – бір немесе екі адамды жұмысқа орналастырған отбасылық кәсіпорындар болып табылады. Көптеген микрокәсіпорын иелерінің басты мақсаты – өздері мен отбасыларын күшке асыру үшін табыс табу болып табылады. Олар бизнесті тек өмірінде өзгерістер болғанда және үлкен кіріс қажет болғанда ғана дамытады. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтеріне сәйкес, АҚШ-та тіркелген 28 миллион компанияның 95%-ы – микрокәсіпорындар.

Тұжырымдаманың тарихы

Микрокәсіпкерлік және микроқаржы тұжырымдамаларын 1976 жылы Нобель сыйлығының иегері, Бангладештегі «Грамин банкінің» (Ауылдық банк) негізін қалаушы Мұхаммед Юнус енгізді. Банк кедей адамдарға, көбінесе әйелдерге, шағын несие беру мақсатымен құрылды, олардың экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізулеріне көмектесу үшін. «Грамин банкінің» негізгі қағидасы – несие алу – адамның құқығы. Бұл стратегия банк үлкен өсімді көрсеткенде өте тиімді болды: 1980 жылы 15 000-нан аз несие алушы болса, 1998 жылы «Грамин банкінің» 2,34 миллион мүшесі, 2008 жылдың соңында 7,67 миллион мүшесі болды, олардың 97%-ы әйелдер, ал қазіргі күні 9,4 миллионға жетті.

Жалпы анықтамалар

Микро кәсіпорын немесе микробизнес термині әр елде әртүрлі ұйымдар мен салаларды көрсетеді.

Үндістан

Үндістанда инвестициясы "1 крор рупиден аспайтын" және жылдық айналымы "5 крор рупиден аспайтын" барлық өндіріс және қызмет көрсету кәсіпорындары осы санатқа жатады.

Австралия

Австралияда бұл термин жеке кәсіпкерден үлкен, бірақ 5-ке дейін қызметкері бар кәсіпорынды білдіреді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та басқа модель қолданылады, бірақ мақсаттары мен негізгі құндылықтары ұқсас. Шағын бизнес әкімшілігінің мәліметінше, микрокәсіпорын немесе шағын бизнес – 19 жұмыскері бар кәсіпорын ретінде анықталады. Олар – ең көп таралған кәсіп түрі. Шағын бизнестің бір саласы ретінде, жылдық сату көлемі мен активтері 250 000 доллардан кем бағаланса, олардың штат тізімінде, әдетте, иесімен қоса бес адамнан кем болады. Бұндай микрокәсіпорындарға бастапқы капитал ретінде көбінесе 35 000 доллардан аз несие қажет, сондай-ақ олар дәстүрлі коммерциялық банктерге қол жеткізе алмайды. АҚШ-тағы микрокәсіпкерліктің негізі – кәсіпкерлік, адамдардың өздерінің жеке қабілеттерін, шығармашылығын және еңбегін өмірін жақсарту үшін пайдалануға құқылы екендігін мойындау.

Армения

Арменияның салық кодексінің 2020 жылғы нұсқасы микрокәсіпорын түсінігін анықтайды, осыған сәйкес, осы формада бизнес жүргізетін компания немесе жеке кәсіпкер сату салығын төлеуден босатылады. Арменияда микрокәсіпорын ретінде жеке кәсіпкерлер, кейбір қызмет түрлерін атқаратын, бірақ қызметкерлері жоқ адамдар тіркелуі мүмкін. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап адамдар негізгі салықтардың барлығынан босатылады және өздерінің экономикалық қызметі үшін шексіз санында қызметкерлерді жұмысқа қабылдай алады. PIT (жеке табыс салығы) деп аталатын салық әр ай сайын 5000 АДМ (армян драмасы) көлемінде төленеді. Сондықтан микрокәсіпорын бағдарламалары кәсіпкерлердің және болашақ кәсіпкерлердің бірегей идеялары мен дағдыларын қолдауға, оларға бизнеске көмектесуге және шағын бизнесті дамытуға немесе бастауға көмектесу үшін шағын несиелер беруге негізделген. Бұл, негізінен, АҚШ-тың Шағын Бизнес Әкімшілігі арқылы жүзеге асырылады. Осы саладағы көптеген ұйымдар өз қызметтерін федералдық үкімет стандарттарына сәйкес, кірісі төмен немесе орташа деңгейдегі микрокәсіпкерлерге бағыттайды. Мұндай кәсіпкерлердің көпшілігі – аз ұлт өкілдері, жақында көшіп келгендер, әйелдер, мүгедектер немесе дәстүрлі несиелер мен басқа да қызметтерге қол жеткізуін қиындататын басқа да мәселелерге тап болады.

Экономикаға қосқан үлесі

Микрокәсіпкерлік ел экономикасына жұмыс орындарын жасау, табысты арттыру, сатып алу мүмкіндіктерін күшейту, құн төмендету және кәсіпорын жүргізудің қолайлылығын ұлғайту арқылы құндылық қосады.

Қаржыландыру

Микрокәсіпорындардың әдетте коммерциялық банктерге қол жеткізуі шектеулі болғандықтан, олар көбінесе қаржыландыру үшін "микроқаржылық қарыздарға" немесе микрокредитке жүгінеді. Микроқаржы институттары мұндай шағын қарыздарды, әсіресе үшінші әлем елдерінде қаржыландырады. Микрокәсіпорын ашушыларды әдетте кәсіпкерлер деп атайды. Микроқаржылық қарыздар – бұл ұйымдар мен кәсіпкерлердің кедейліктегі адамдарға, көбінесе үшінші әлем елдерінде шағын қарыз берудің бір жолы. "Микроқаржылық қарыздар" термині жиі Микрокредит деп аталады.

Мемлекеттік бағдарламалар

Мемлекеттің микрокәсіпорындарға қолдау көрсетуі елден елге өзгеше. Өзін-өзі қамтамасыз ету жоспарына қол жеткізу – АҚШ Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасының (немесе SSA) ұсынатын, қосымша әлеуметтік жәрдемақы алуға құқығы бар (немесе SSI) мүгедектерді оқу, білім алу және микрокәсіпкерлікті қаржыландыру сияқты мақсаттар үшін ақша жинауға ынталандыратын бағдарлама. NEIS (New Enterprise Initiative Scheme) – Австралиядағы жұмыссыз азаматтарға өздерінің бизнесін бастауға көмектесетін мемлекеттік бағдарлама. Бұл бағдарлама тікелей микрокәсіпкерлікке бағытталмаса да, оның көптеген, тіпті басым бөлігі микрокәсіпкерліктер болып табылады (яғни, шектеулі капиталға және бизнеске тек бір адамның қатысуына байланысты).

Соңғы уақытта АҚШ-та

АҚШ-та микрокәсіпкерлік саласының жиырма жылдық тарихы бар. "Микрокәсіпорын" термині 1970 жылдардың соңында халықаралық деңгейде кеңінен қолданысқа енгенімен, АҚШ-та отандық қолданысқа енгені біршама кейін, шамамен он жылдан соң болды. Дәстүрлі түрде, бизнес сектор үш топқа бөлінетін: ірі, орта және шағын. АҚШ-тың Шағын бизнес әкімшілігі (SBA) шағын бизнесті 500-ге дейін қызметкері бар кәсіп деп анықтайды. 1991 жылы SBA микрокәсіпорынды жеке немесе ерекше бизнес санаты ретінде мойындады. Микрокредиттер айналымдық капитал, инвентарь, жиһаз және жабдық сияқты жалпы бизнес шығындарына жұмсалуы мүмкін. Оларды микрокәсіпкерлік иесіне жалақы төлеуге, жылжымайтын мүлік сатып алуға, қолданыстағы қарыздарды өтеуге немесе коммерциялық емес ұйымдардың талаптарына сай келмейтін шығыстарға пайдалануға болмайды. 1990 жылдары микрокәсіпкерлік саласы АҚШ-та қарқынды дамыды. Дамушы елдердің моделін сынап көрген бірнеше коммерциялық емес ұйымдардан басталып, бүгінде әр штатта қызмет көрсететін ұйымдар, ұлттық сауда қауымдастығы (AEO), штаттық деңгейдегі қауымдастықтар мен қаржылық делдалдардың саны артып, сондай-ақ бірнеше зерттеу және саясатты қалыптастыру ұйымдары құрылды. Аспен институты мен FIELD (Инновация, тиімділік, оқыту және таратуға бағытталған микрокәсіпкерлік қоры) 1992 жылдан бері осы саладағы ұйымдар туралы мәліметтер жинап келеді. 1992 жылғы алғашқы анықтамалықта өзін осы салада жұмыс істейтін деп таныстырған 108 ұйым тізілген. 2010 жылға қарай бұл көрсеткіш 800-ден асып, кәсіпкерлерге микроқаржы немесе бизнес дамыту қызметтерін тікелей ұсынатын ұйымдардың саны артты. Қоғамдық даму қаржы институттары (CDFI), әсіресе қоғамдық даму несиелік қорлары, АҚШ-тағы микрокәсіпорындарды қаржыландыру үшін несиелік капитал ұсынады. "Микробизнеспен ақша табу" кітабының авторы және microbusinessowners.com сайтының негізін қалаушы Энтони Хилб: "Микробизнес адамдар өздерінің қауымдастарында тауарлар мен қызметтерді алмасқан кезден бері бар. Бүгінде микробизнес әлдеқайда зор әсер ете алады; өнімдер мен қызметтер бұрын көзге елестете алмайтын көлемде, қашықтықта және жылдамдықпен алмасуға болады. Бұл технологияның жетістіктерінің арқасы. Интернет, қосымшалар және басқа да технологиялардың қолжетімділігі (көбінесе тегін) микробизнес танымалдығының артуына ықпал етеді".

Дамушы елдерде

Дамушы елдерде микрокәсіпорындар шағын бизнес секторының басым бөлігін құрайды, бұл кедейлер үшін ресми сектордағы жұмыс орындарының салыстырмалы түрде аз болуының салдары. Сондықтан, дамушы елдерде микрокәсіпорындар бизнестің ең көп таралған түрі/мөлшері болып табылады. Анель Карнани мынадай түсіндірме береді:

Микрокредитке жүгінетін клиенттердің көпшілігі өздерінің таңдауы бойынша микрокәсіпкер емес. Егер мүмкіндік болса, олар жақсы жалақымен фабрикада жұмыс істеуге қуана келісер еді. Біз "кедейлер – кәсіпкерлер" деген идеяны әдемілеуге болмайды. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) осы адамдар үшін "өз есебінен жұмыс істейтін жұмысшылар" деген тиімді терминді қолданады. Paper to Pearls – АҚШ-та орналасқан, бірақ Уганданың солтүстігіндегі әйелдермен жұмыс істейтін микрокәсіпорынды дамыту бағдарламасының тағы бір мысалы. Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қорының (IFAD) Вьетнамдағы бағдарламасы 11 кедей провинциядағы жобаларды қолдайды. 2002 мен 2010 жылдар аралығында 17 мыңнан астам мүшесі бар 1 мыңға жуық үнемдеу және несие топтары (ҮНТ) құрылды, бұл ҮНТ-лер шағын шаруашылық қызметтерін жүзеге асыру үшін микрокредитке қол жеткізуді арттырды. Польшада 2012 жылы 1,7 миллион микрокәсіпорын болды, олар 3,5 миллион адамды жұмыспен қамтыды.

Доминикан Республикасындағы әйелдер

Доминикан Республикасында 1992 жылы жүргізілген жалпыұлттық сауалнама нәтижесінде 330 000 микро және шағын кәсіпорын экономикалық жағынан белсенді халықтың 26 пайызын жұмыспен қамтығаны анықталды. Бұл көрсеткіштің маңызды бөлігін әйелдер құрайды (38 пайыз). Осыған байланысты, микрокәсіпкерлік оқыту бағдарламалары гендерлік теңдік принципінен алыстап, әйелдер кәсіпорнының негізгі қиындықтарын шешуге бағытталған түрлендірілуі ұсынылады.