Кіріспе

Кипрдегі Кирокития ауылы (кейде Чойрокоития деп те жазылады; Χοιροκοιτία, "шошқа биегі" деген мағынаны білдіреді, χοίρος "шошқа, қабан" + κοιτίς "тегі, биегі") – Кипр аралындағы неолит дәуіріне жататын археологиялық орын. 1998 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Бұл орын Шығыс Жерорта теңізінің ең маңызды және жақсы сақталған тарихқа дейінгі орындарының бірі ретінде белгілі. Оның маңыздылығының көп бөлігі – қоғамдық қорғаныс үшін бекіністері бар, ұйымдастырылған функционалды қоғамның ұжымдық елді мекен түріндегі дәлелінде жатыр. Неолиттік ацерамикалық кезең осы елді мекенмен және аралдың барлық жеріне тараған тағы 20-ға жуық ұқсас елді мекендермен көрсетілген.

Ашылу

Бұл орын 1934 жылы Ежелгі заттар департаментінің директоры Порфириос Дикайос ашқан, ол 1934 және 1946 жылдар аралығында алты қазба жұмысын жүргізді. Оның алғашқы табыстары 1934 жылы "Гелендік зерттеулер журналында" жарияланды. 1970-ші жылдардың басында қосымша қазба жұмыстары жүргізілді, бірақ аралға түрік басқыншылығы салдарынан тоқтатылды. 1977 жылы Ален Ле Брун басқаратын француз миссиясы орынды қазуды қайта бастады. Бұл жер б.з.д. 7-ші мыңжылдықтан бастап 4-ші мыңжылдыққа дейін қоныстанған.

Археология

Хирокития елді мекені Марони өзенінің аңғарындағы төбеде, аралдың оңтүстік жағалауына қарай, теңізден 6 км жерде орналасқан. Неолит дәуіріндегі тұрғындарының күнкөріс жолдары егін шаруашылығы, қой мен ешкі бағу және шошқа өсіруді қамтыды. Бұл сыртқы әлемнен оқшауланған, өзеннен басқа, 2,5 м қалыңдығы және ең биік сақталған жері 3 м болатын мықты тас қабырғамен қоршалған жабық ауыл. Ауылға кіру, қабырға арқылы бірнеше кіреберіспен жүзеге асырылды. Қабырға ішіндегі ғимараттар бір-біріне тығыз орналасқан дөңгелек құрылымдардан тұрады. Бұл ғимараттардың төменгі бөліктері көбінесе тастан жасалған және үнемі тас қабаттарын қосу арқылы айтарлықтай үлкендікке жетеді. Сыртқы диаметрі 2,3 м мен 9,20 м аралығында, ал ішкі диаметрі 1,4 м мен 4,80 м аралығында ғана. Жақында табылған бір ғимараттың құлаған жалпақ шатыры, барлық шатырлар бастапқыда ойланғандай күмбезді емес екенін көрсетеді. Әрбір үйдің ішкі бөлінісі оның мақсатына сәйкес жасалған. Төмен қабырғалар, жұмыс, демалыс немесе сақтау үшін арналған платформалар болды. Оларда тамақ пісіру және жылыну үшін пайдаланылған ошақтар, отыратын орындар мен терезелер, сондай-ақ жоғарғы қабатты қолдау үшін тіреулер болған. Үйлер бірнеше бөлме сияқты, олар ашық ауланың төңірегіне топтасып, тұтас үйді құрады. Ауыл халқының саны бір уақытта 300-600 адамнан аспады деп есептеледі. Адамдардың бойы шамалы болды – еркектердің орташа бойы, ал әйелдердің бойы шамалы болды. Сәбилердің өлімі жоғары болды. Ересек еркектердің өмір сүру ұзақтығы 35 жас, ал әйелдердің 33 жасқа дейін созылды. Өлгендер үйлердің еденінің астына, денелерін бүгіп жерленген. Кейбір жағдайларда, құрбандықтар шалынған, бұл үйдің ішіндегі ата-бабаларға табынудың бір түрін көрсетеді. Кипрдегі ең ерте белгілі мәдениет – жақсы ұйымдастырылған, дамыған қоғам, олар негізінен егіншілікпен, аңшылықпен және мал шаруашылығымен айналысқан. Егіншілік көбінесе дәнді дақылдарға бағытталған. Олар сонымен қатар айналадағы аймақтан фистақ, инжір, зәйтүн және шабдалы сияқты жемістерді жинаған. Қазба жұмыстарынан табылған төрт негізгі жануар түрі – бұғы, қой, ешкі және шошқа. Хирокития ауылы шамамен б.з.д. 6000 жылы белгісіз себептермен кенеттен тасталып кетті және арал шамамен 1500 жыл бойы Сотира тобы пайда болғанға дейін қоныстанбаған сияқты. Алайда, соңғы жаңалықтар, қазіргі Лимассолдың шығыс шетіндегі ежелгі Аматс акрополінің маңындағы бірнеше қазба орындары осы хронологиялық олқылықты толықтырып, аралдың кем дегенде б.з.д. тоғызыншы мыңжылдықтан бері үздіксіз қоныстанған болуы мүмкін екенін көрсетті. Ертедегі қауымдастықтар шағын және кеңінен тараған болғандықтан, әрбір аймақ кейінгі тарихқа дейінгі кезеңдегідей қатты пайдаланылмаған.

Ауыл атауы

Көпшілік пікір бойынша, ауылдың атауы "Хирос" (доңыз) және "Кити" сөздерінің қосындысынан құралған, демек, шошқа шаруашылығымен айналысқан аймақты көрсетеді. Басқа дереккөздер ауылдың түпнұсқа аты "Сидирокитида" болған дейді, яғни темір кенін табатын жер. Сондай-ақ, атау "Хирогетия" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол қолбалагерлікпен байланысты. Тағы бір пікір бойынша, ол "Иерокитида" (Қасиетті орын) сияқты алғашқы атаудан шыққан жосықпа болуы мүмкін. Көбірек қиялға берілген болжамдар атаудың "гирос" және "оикия" сөздерінен алынғанын айтады, себебі тарихқа дейінгі үйлер дөңгелек пішіндес. Сонымен қатар, дәстүр бойынша, атау "Chere Kitia" тіркесінен шыққан, бұл фразаны патшайым "Ригена" Китионнан келген әйел досына қарата қолданған. Атау Кипрде "Cheromolia" деген қарапайым атымен өсірілетін Annona cherimola өсімдігінен де шыққан болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ бұл өте күмәнді саналады. Дегенмен, ескі карталарда ауыл Cherochetica немесе Chierochitia деп көрсетілген.