Кіріспе

Азияның ең алғашқы монеталары әлемдегі ең көне монеталар болып табылады. Монеталар бір-бірінен тәуелсіз бірнеше рет ойлап табылды. Жерорта теңізі аймағындағы ең алғашқы монеталар Лидия патшалығынан шыққан, олардың жасалған мерзімі шамамен б.з.б. 600 жылға дейін соққан. Қытай мен Үндістанның ең алғашқы монеталарының қашан пайда болғанын анықтау қиын, бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Дегенмен, Қытайдың алғашқы монеталары Лидияның ең алғашқы монеталарымен бірдей ескілікте, тіпті одан да ертерек болуы мүмкін, ал Үндістанның ең алғашқы монеталары кейінірек пайда болған секілді. Қазіргі заманға дейінгі қытай монеталары әрқашан қола немесе мыстан құйылған. Бұл идея кейіннен Жапония, Корея және Анам (Вьетнам) елдері тарапынан қабылданып, Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарына да әсер етті. Лидия монеталары электрумдан (табиғи алтын-күміс қорытпасы) жасалған дискілер немесе кесектерден тұратын, екі жағына да мөрмен басылған. Бұл идея көрші грек қала-мемлекеттеріне Кіші Азияда және Эгей теңізі арқылы, содан кейін бүкіл Жерорта теңізіне жылдам тарады. Лидияны Ахеменид Персиясы басып алғаннан кейін, лидия монеталары күміс сиглостар және алтын дариктар түрінде соғыла беруге жалғасты. Персияның басқа аймақтары тек Александр Ұлының жаулап алу кезінде монета соғуды бастады. Үндістанда монета айналымы б.з.б. 7 ғасырда, Махаджанападалар деп аталатын шағын жергілікті мемлекеттер күміс монеталарды соға бастаған кезде басталды. Монета жасау идеясы және көптеген дизайн элементтері ғасырлар бойы Үндістан субконтинентіне тарады. Үндістан кейіннен грек, рим, араб және парсы сияқты көптеген әсерлерді сіңіріп, өзгертті.

Қытай

Біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырдың ортасында Қытайда құрал-жабдық пішінді монеталар пайда болды. Көптеген аймақтарда қазық пішінді монеталар, ал солтүстік-шығыста пышақ пішінді монеталар шығарылды. Чу мемлекетінде (Оңтүстік Қытайда) кішкентай сопақ қола бұйымдар шығарылды. Нумизматтар мен археологтар монеталардың қадалуын орталық билік, яғни Чжоу патша сарайы ұйымдастырмағанын айтады. Қазық және пышақ монеталарының мөлшері, пішіні және жазулары бірнеше рет өзгерді. Шан дәуірінен (біздің заманымыздан бұрын 2 мыңжылдық) бастап археологиялық қазбаларда каури қабықтары табылды. Олар валюта ретінде қолданылған болуы мүмкін, бірақ олардың валюталық мақсатқа қызмет еткені туралы бір пікірге келмейді. Басқа да түрлі қола артефакттар ақша ретінде сипатталған (мысалы, «көпір ақшасы»), бірақ қазір олар ақшамен байланысты емес, әртүрлі әшекейлер деп саналады. Біздің заманымыздан бұрын 4 ғасырда Батыс Цинь мемлекетіне «бан лиан» типіндегі жаңа монеталар енгізілді. Бань лиан монеталары дөңгелек, құйылған қола монеталар болып, ортасында тесігі бар еді және оларға «бань лиан» немесе жарты лиан (салмақ бірлігі) жазылған. Соңында Цинь Қытайдың басқа мемлекеттерін жаулап алып, 221 жылы Чжоу әулетін Цинь әулетімен алмастырды. Қытайдың ақша жүйесі енді Цинь үлгісіне негізделген стандартталды, ал пышақ пен қазық монеталары бан лиан монеталарымен ауыстырылды. Алыс Шығыстағы дөңгелек, құйылған қарапайым металл монеталар «ақша монеталары» деп аталды. Ақша монеталары әдетте еңбектік жіптермен байланысып, белгілі бір құнды білдіретін стандартты өлшемдегі шоғырларға біріктірілді. 118 жылы бан лиан монеталары «у жу» немесе бес жу (басқа салмақ бірлігі) жазылған «у жу» типіндегі монеталармен ауыстырылды. Бұл монеталар 621 жылға дейін, Тан әулеті құрылғаннан кейін көп ұзамай соғылды. Бань Лянь және Ву Жу монеталары шамамен мың жыл бойы соғылып келді. Осы түрлердің тарихын зерттеу әлі де жалғасуда. Тан әулеті кезінде шығарылған монеталар сол кезде ерекше болды, себебі олардың бет жағында екі емес, төрт таңбадан тұратын жазу болды. «Кай Юань тун бао» монеталары Тан дәуірі бойына соғылды, ал кейінгі қытай монеталары (1900 жылға дейін) осы үлгіге негізделді. Сун, Мин және Цин әулеттері кезінде беткі жазудың алғашқы екі (төрт таңбаның ішінде) таңбасы қазіргі патшалық дәуірдің атын білдіріп, сол монетаның қай императордың кезінде соғылғанын көрсетті. Кез келген монетаны соққан монетахананы анықтауға көмектесетін дискретті каллиграфиялық өзгерістер жүйесі қолданылды. Сун және Мин әулеттері кезінде монетаның артқы жағы көбінесе бос болды, бірақ кейбіреулерінде императордың билік ету мерзімі немесе басқа жазулар болды. Цин әулеті кезінде монетаның артқы жағы монетахананы нақты көрсетті, бастапқыда қытай тілінде, бірақ кейін маньчжу тілінде. Сун және Мин әулеттерінен айырмашылығы, Цин әулеті монеталары 19 ғасырдың ортасына дейін бір номиналда болды. Тайпин көтерілісі кезінде үлкен монеталар (мысалы, 50 немесе 100 ақша/бірлік көлеміндегі монеталар) соғылды. Колониялық дәуірде Қытайға шетелдік күміс монеталар келді. Дәстүрлі түрде Қытайда күміс монеталар болмаған, бірақ күміс күміс тақталар (сиси) түрінде сақталған. Қытай порттары колониялық державалар тарапынан сыртқы саудаға күштеп ашылған кезде, шетелдік күміс монеталар Қытайға ағылып кіріп, ақша жүйесі мен экономикалық мәмілелерді терең өзгертті. Дәстүрлі ақша монеталарын шығару тоқтатылды, ал әртүрлі провинциялар 1880 жылдары сыртқы сауда арқылы енгізілген монеталарға ұқсас, заманауи батыс стиліндегі монеталарды шығаратын заманауи жабдықтарды сатып ала бастады. Бұл дәстүрлі ақша монеталарын тоқтатты, ал Қытайдың қазіргі заманғы ақшасы басталды.

Жапония

Жапонияда бастапқыда сауда арқылы Жапонияға келген қытай монеталары қолданылды. Қытай монеталарының қашан ағыны басталганы белгісіз. Біздің заманымыздың 7-ші ғасырының соңында жергілікті монеталар соғыла бастады. Мұндай отандық монеталар 958 жылға дейін шығарыла берді. Бұл монеталар салыстырмалы түрде аз мөлшерде соғылды және импортталған монеталарға балама емес, толықтыру болды. Келесі ғасырларда, бұрынғы ақша түрлерінің уақытша қайта өндірілген үлгілерін қоспағанда, жапондық монеталар болған жоқ. Ақша монеталары жапон тілінде "мон" деп аталды. Тек Ода Нобунага, Тойотоми Хидэёси және Токугава Иэясу (16-шы ғасырдың соңы, 17-шы ғасырдың басы) Жапонияны біріктіргеннен кейін ғана мақтанышпен отандық монеталар қайта жаңғырды. Қара металл монеталары қытай монеталарының үлгісімен жасалды, ал түрлі стандартталған күміс және алтын таяқшалар құнды металл валютасы ретінде қолданылды. Мұндай монеталар 1860 жылдарға дейін соғылды, содан кейін шогунат жойылды және жапон валютасын жаңғыртуды қоса алғанда, жаңғырту реформалары басталды.

Корея

Қытай ақшасы негізінде 1888 жылдан 1892 жылға дейін 1 хуан = 1000 мун немесе ақша бірлігімен шығарылған ақшалар болды. 1892 жылы 1 хван = 5 янға алмастырылды.

Тибет

Тибет монеталары 1763 және 1954 жылдар аралығында Лхаса қаласында және Конгпо провинциясында құйылған. 1959 жылдан бері Қытай валютасы Тибет валютасының орнын басты.

Үндістан

Алғашқы үнді монеталары б.з.д. 600 жылдан бастап әртүрлі мемлекеттерде шығарылған, беттеріне соғылған белгілері бар дөңгелек, шаршы немесе ұзын күміс таяқшалар түрінде болды. Оларды шығарғандардың арасында Каши, Косала, Магадха империясы, Куру, Панчала, Таксила, Гандара, Камбоджа, Нарбада аңғарындағы Аванти, Саураштра түбегі және Шығыс Декан мемлекеттері болды. Біріккен Үндістан империясынан шыққан алғашқы монеталар Маурья империясынан бастау алды, бірақ олар бұрынғы монеталарға ұқсас болды. Б.з.д. 4 ғасырда Ұлы Александрдың Инд және Пенджаб аймақтарын басып алғаннан кейін грек валютасы – драхма енгізілді, оны Бактрия, Индо-Скифтер және Кушандар қолданды. Бұлардың барлығы Атика салмақ стандартына сәйкес келді.

Фунан, Дварават және Кхмер империясы

100-1370 жылдар аралығында Камбоджадағы Фунан, Дваравати, Ченла немесе Камбуджа мемлекеттерінің және Кхмер империясының валютасы туралы көп мәлімет жоқ. Монеталардың шығу тегі ежелгі үнді ақшаларына негізделген, олар мыңжылдықтар бойына стильденіп өзгерген. Фунан және Дваравати монеталары күміс пен қоладан немесе мыстан құйылған. Кхмер монеталары қорғасыннан жасалған және 3 салмақта келген: 1 бірлік, 3 бірлік және 6 бірлік. 10 бірлік монета болған болуы мүмкін, бірақ бұл әлі даулы. Бұл монеталар үнді, римдік немесе грек монеталарымен салыстырғанда көп айырмашылыққа ие емес.

Анам

Папа монеталары қытай ақшасының үлгісімен жасалған, бастапқыда көбінесе оның тікелей көшірмелері болған, кейін қытай мінелерімен, бірақ вьетнам тілінде басылған.

Индонезия/Малайзия аймағы

Бұл монеталар негізінен Индонезия архипелагындағы қытай диаспорасы мен ислам сұлтанаттары тарапынан шығарылды, олар негізінен қытай ақша монеталары үлгісінде монеталар соқты.