Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екі қиылысқан қылыштан айналып билеу
Dancing around two crossed swords
Қылыш биі – таулық билердің ең танымал билерінің бірі, ежелгі соғыс биі. Шотландия фольклорында қылыш биін орындау туралы жазбалар 15 ғасырдың басынан белгілі. Осыған ұқсас дәстүрлер Уэльс пен ағылшынның Моррис биінде, Австрияда, Германияда, Фландрияда, Францияда, Италияда, Испанияда, Португалияда және Румынияда кездеседі. Гилли Каллум немесе «Шотландиялық қылыш биінде» билеуші екі қылышты жерге «Х» немесе «+» пішінде қиып, оның төрт бөлігінің ішінде және айналасында билейді. Дирк биінде бір немесе екі биші қатысады, олардың әрқайсысы бір дирк ұстайды.
The Sword dance is one of the best known of all Highland dances, an ancient dance of war. Performance of sword dances in the folklore of Scotland is recorded from as early as the 15th century. Related customs are found in the Welsh and English Morris dance, in Austria, Germany, Flanders, France, Italy, Spain, Portugal and Romania. In Ghillie Callum or "Scottish sword dance" the dancer crosses two swords on the ground in an "X" or a "+" shape, and dances around and within the 4 quarters of it. The dirk dance involves either one or two dancers, each holding a single dirk.
Шығу тегі
Гиллид Каллум – шотланд халық нанымындағы кейіпкер, ол Нұхтың сыбызғышысы деп есептеледі. Осы нанымдарға сәйкес, Нұх алғаш рет ашыған шарап ішкен кезде екі жүзімді өріп, олардың үстінде билеген, ал Гиллид Каллум сыбызғы тартып, осылайша Таулы аймақтың қылыш биінің (гилли калум) алғашқы нұсқасын ойлап тапқан.
Gillidh Callum was a figure in Scottish apocryphal folk belief, said to be Noah's bagpiper. According to these beliefs, Noah, upon first drinking fermented wine, crossed two vines and danced above them while Gillidh Callum played the bagpipes, thus inventing the ancestor of the Highland sword dance (gillie callum).
Дәстүрлер
Шотландияның дәстүрлі материалдық емес мұрасының бір бөлігі ретінде семсер биінің орындалуы 15 ғасырдың басында тіркелген. Бұл кезеңде Шотландия корольдік сарайындағы соғыс биі ретінде танылып, салтанатты мәні де болған. Ежелгі патшалар мен тайпа басшылары қарулы күштерінің ең мыктыларын іріктеу үшін таулы ойындарды ұйымдастырды, ал таулы билерді орындауға қажетті тәртіп ерлерге күш-қуат, төзімділік және ептіліктерін көрсетуге мүмкіндік берді. Ең алғашқы жазбаларда би көбінесе қаптардың (волынка) музыкасымен сүйемелдегені айтылады. Негізгі ереже бойынша билеуші жерге екі семсерді "Х" немесе "+" пішінде қиыстырып, оның төрт бөлігінің ішінде және айналасында билеуі керек. Шотландиядағы бұл би туралы ең алғашқы сілтеме 1440 жылдары Уолтер Бауэр жинаған «Scotichronicon» еңбегінде кездеседі. Бұл бөлім Александр III-тің 14 қазанда Роксбургширдегі Джедбургте француз ханымы Йоланде де Дрюге жасаған екінші некесі туралы баяндайды. Салтанатты шерудің алдында түрлі музыкалық аспаптармен, соның ішінде қаптардың (волынка) қайғылы үнімен танымал музыканттар болды, ал олардың артынан күрделі қимылдармен соғыс биін орындағандар келе жатты. Шерудің соңында адам екені немесе аян ба екенін анықтау қиын болған бір тұлға келді. Ол аяқпен жүргендей емес, көшкендей сезім тудырды. Ол көзден жоспалы тұрғанда, бүкіл шеру тоқтап, ән үнсіздікке ұшырап, музыка мұңсыз болды, ал бишілер кенеттен және күтпеген жерден тоқтады. Шотландия королевасы Мэри деффинге үйленгенде, 1558 жылғы 3 шілдеде Эдинбургте өткен тойда саңғымен әшекейленген костюмдерде билеген бишілер семсер биін орындады. 1573 жылы шотланд жалдамалы әскерлері Стокгольм сарайында өткен банкетте швед королі Иоанн III алдында шотланд семсер биін орындады. «Мерекелердің табиғи бөлігі» болған би, патшаны өлтіру жоспарының (Морней жоспары) бір бөлігі ретінде пайдаланылды, онда заговоршылар күдік тудырмастан қаруларын жасыра алды. Патшаның бақытына орай, шешуші сәтте келісілген сигнал берілмеді. 1590 жылы мамыр айында Эдинбургте Дания королевасы Аннаның қабылдауында семсер биі мен шотланд билері көрсетілді. Он жеті семсер билеуші қоңыраулармен және жаңадан тігілген киімдермен немесе «стандармен» киінген. Шотланд сарайлықтары 1604 жылғы 6 қаңтарда Гэмптон-кортта Дания королевасы Анна мен француз елшісі Бомонт үшін семсер биін орындады. Олардың биі испандық «матахин» биімен салыстырылды. 1617 жылы Джеймс VI алдында және 1633 жылы Перттің тері және қолғап шеберлерінің бірлестігімен Карл I үшін семсер биі мен акробатикалық элементтер көрсетілді. 1633 жылғы қойылым Гловерлердің тізілімінде былай сипатталған: Оның Ұлылығының креслосы Тай өзеніне қарап тұрған қабырғаға орнатылды, оның үстінде бүршіктермен жамылған ағаштан жасалған жүзетін сахна болды. Оның Ұлылығын қарсы алу және қабылдау үшін біздің шақыруымыздағы он үш Гловер ағайынымыз жасыл бас киімдермен, күміс жіптермен, қызыл ленталармен, ақ аяқ киімдермен және аяқтарына қоңыраулармен, қолдарында шапқышпен және басқа да барлық әшекейлермен, көптеген қиын түйіндермен және аллапаллажезбен семсер биін биледі, бесеуі төмен, бесеуі иықтарында, үшеуі аяқтары арқылы және олардың айналасында биледі, шарап ішіп, стақандарды сындырды. Бұл (Құдайға шүкір) ешкімге зиян келтірмей, қауіпсіз аяқталды.
As a part of the traditional Scottish intangible heritage, the performance of the Sword Dance has been recorded as early as the 15th century. It is normally recognised as the war dance with some ceremonial sense in the Scottish Royal court during that period. The old kings and clan chiefs organised the Highland Games as a method to choose their best men at arms, and the discipline required to perform the Highland dances allowed men to demonstrate their strength, stamina, and agility. The earliest reference also mentioned that the dance is often accompanied with the music of bagpipes. The basic rule requires the dancer to cross two swords on the ground in an "X" or "+" shape and to dance around and within the 4 quarters of it. The earliest reference to these dances in Scotland is mentioned in the Scotichronicon, compiled in Scotland by Walter Bower in the 1440s. The passage regards Alexander III and his second marriage to the French lady Yolande de Dreux at Jedburgh in Roxburghshire on 14 October 1285. At the head of this procession were the skilled musicians with many sorts of pipe music including the wailing music of bagpipes, and behind them others splendidly performing a war dance with intricate weaving in and out. Bringing up the rear was a figure regarding whom it was difficult to decide whether it was a man or an apparition. It seemed to glide like a ghost rather than walk on feet. When it looked as if he would disappear from everyone's sight, the whole frenzied procession halted, the song died away, the music faded, and the dancing contingent froze suddenly and unexpectedly. When Mary, Queen of Scots married the dauphin, celebrations in Edinburgh on 3 July 1558 included a sword dance performed by dancers in costume adorned with bells. In 1573, Scottish mercenaries are said to have performed a Scottish Sword dance before the Swedish King, John III, at a banquet held in Stockholm Castle. The dance, "a natural feature of the festivities," was used as part of a plot to assassinate the King (the Mornay Plot), where the conspirators were able to bare their weapons without arousing suspicion. Fortunately for the King, at the decisive moment the agreed signal was never given. A sword dance and Scottish highland dances were included at the reception for Anne of Denmark at Edinburgh in May 1590. Seventeen sword dancers wore bells and newly made suites or "stands" of Highland clothes. Scottish courtiers performed a sword dance for Anne of Denmark and Beaumont, the French ambassador, at Hampton Court on 6 January 1604. Their dance was compared to a Spanish matachin. A mixture of sword dance and acrobatics were performed before James VI in 1617 and again for Charles I in 1633, by the Incorporation of Skinners and Glovers of Perth. The 1633 performance was described in the Glover's register:
His Majesty’s chair being set upon the wall next to the Water of Tay whereupon was a floating stage of timber clad about with birks, upon the which for His Majesty’s welcome and entry thirteen of our brethren of this calling of Glovers with green caps, silver strings, red ribbons, white shoes and bells upon their legs, shearing rapiers in their hands and all other abulzements, danced our sword dance with many difficult knots and allapallajesse, five being under and five above upon their shoulders, three of them dancing through their feet and about them, drinking wine and breaking glasses. Which (God be praised) was acted and done without hurt or skaith to any.
Қилыстар биінің түрлері
Қазір жоғалған тау билерінің көптеген түрлері бұрын Лохабер балтасы, кең қылыш, тарге мен дирктің үйлесімі және соқа сияқты дәстүрлі қарулармен орындалған. Ескі Skye биі әні "Buailidh mi thu anns a' cheann", яғни "Мен сенің басыңды жарамын" музыкамен қарумен ойнаудың бір түрін көрсетеді. "Бас жару" бүкіл Ұлыбританиядағы қозғалыс ойындарында жеңіс әкелетін соққы болған, себебі "қас үстінен бір дюйм қана қан ақса, ол ойыншы жеңіліп, тоқтауы керек". К.Н. Макинтайр Норт 1880 жылғы "Нағыз таулылар клубының кітабында" сағат тілімен айналатын қылыш биін сипаттаған. Макинтайр Норт тоғыз қадамды сипаттайды. Бірінші қадам "Gillie Calliun" әнінің ырғағымен үйлеседі. Тау билерінің арасында "Dirk Dance" деп аталатын күрестік қылыш биі әлі де бар және ол "Macinorsair" (Mac an Fhòrsair), "Broad Sword Exercise" немесе "Bruicheath" (Шабуыл биі) деп аталатын қылыш биімен байланысты. Бұл билер көптеген дереккөздерде кездеседі және екі бишімен жекпе-жек түрінде де, жеке орындауда да түрлі нұсқаларда орындалуы мүмкін.
Many of the Highland dances now lost were once performed with traditional weapons that included the Lochaber axe, the broadsword, a combination of targe and dirk, and the flail. The old Skye dancing song Buailidh mi thu anns a' cheann, "I will break your head", may indicate some form of weapon play to music. 'Breaking the head' was the winning blow in cudgelling matches throughout Britain, "for the moment that blood runs an inch anywhere above the eyebrow, the old gamester to whom it belongs is beaten, and has to stop." C. N. McIntyre North describes a clockwise moving Sword Dance in his 1880 "Book of the Club of True Highlanders". McIntyre North describes nine steps. The first step beats the rhythm in time with the tune "Gillie Calliun" [sic]. A combative sword dance called the Highland Dirk Dance still exists and is often linked to the sword dance or dances called "Macinorsair" (Mac an Fhòrsair), the "Broad Sword Exercise" or the "Bruicheath" (Battle Dance). These dances are mentioned in a number of sources, and may have been performed in a variety of different forms, by two performers in a duelling form and as a solo routine.
Таулы жерлердегі дәстүрлер
Таулық полктер дәстүрлі биді сақтап келді, бірақ оған кейбір өзгерістер енгізілді. Қасқыр биіне дайындалу үшін әскер екі қиылысқан қылышты орналастырады. Содан кейін, сыбызғының (қоян-қолтықтың) үніне орай, ол қылыштардың арасында және айналасында хореографиялық қимылдар мен қадамдар орындайды, арқасын түзу ұстап, қолдарын көтеріп, белгілі бір позада ұстайды. Биді бірнеше адам орындай алады, және қосымша қиылысқан қылыштармен және бишілермен көркемдік көрсету мен жарыс бидің ұзақ дәстүрі бар. Уақыт өте келе, бұл би стилі сыбызғы ойнаушыларының өнерінің ажырамас бөлігіне айналды. Дәстүрлі қылыш биіндегі қиылысқан қарулар кең қылыштармен ғана шектелмейді. Лохабер балталарының қиылысқан түрлерінде билеу, бидің көне нұсқасы ретінде айтылады. "Бродсворд" – жоғарғы жер полкінің офицерлері киетін, кейде "клаймор" деп жаңылыс айтылатын, алақанды қорғайтын қылыш, ал "клаймор" – екі қолмен ұсталатын үлкен қару. Бродсворд биінің бастапқы нұсқасы МакЛелланның кітабында сипатталған: қадамдар, төрт стратспей және бір жылдам темп, сондай-ақ би алаңына кіру және шығу тәртібі, бидің кейбір қазіргі заманғы түрлеріндегідей күрделі емес. Бұл "ескі уақыт" биі емес және оның тамыры полктерде емес.
Highland Regiments have preserved the traditional dance, albeit with some changes. To prepare for the Sword Dance, a soldier arranges two crossed swords. Then to the sound of bagpipes he dances a choreographed series of steps and movements between and around the swords, keeping his back straight, arms raised, and hands posed in a certain way. The dance can be performed by more than one individual, and there is a long tradition of exhibition and competitive dancing with additional crossed swords and dancers. Over time, this style of dance became an integral part of the performance of bagpipe bands. The crossed weapons in the traditional sword dance is not limited to basket hilted broadswords. Dancing around crossed Lochaber axes is mentioned as an older version of the dance. The Broadsword indicated the basket hilted sword worn by officers of Highland Regiments and sometimes miscalled the claymore, which is a large two handed weapon. The original version of the Broadswords Dance is described in MacLellan’s book: the steps, four strathspey and one quick time, and the drill for marching on and off a dancing stage are less elaborate than those seen in some present day forms of the dance. It is not an "Old Thyme" dance and it is not regimental in origin.
Сілтемелер
The Book of the Club of True Highlanders кітабынан алынған, Қару биінің қадамдары мен уақытын көрсететін иллюстрация: http://www.electricscotland.com/history/club/club2%20084.jpg
Illustration from The Book of the Club of True Highlanders showing step patterns and timing of the Sword Dance: http://www. electricscotland. com/history/club/club2%20084. jpg