Кіріспе

Сібірлік қызылша немесе колонок (Mustela sibirica) – Азияға тән, кеңінен таралған және әртүрлі ормандық орталар мен ашық кеңістіктерде мекендейтін орташа өлшемді жыртқыш. Сондықтан ол IUCN Қызыл тізімінде «Ең аз алаңдатушы» деп тіркелген. Оның бас сүйегі пішін жағынан мысық және күңгірсіңге қарағанда аралық ерекшеліктерге ие; ол мысықтың бас сүйегінен ұзын және үлкен, бірақ күңгірсіңнің бас сүйегінен сәл жалпақ. Ересек еркектердің денесі ұзын, ал ұрғашыларының денесіге жетеді. Еркектердің құйрығы ұзындығына жетеді, ал ұрғашыларының құйрығы ұзындығына жетеді. Еркектердің салмағы , ал ұрғашыларының салмағы . Барба степінде ерекше ірі жекелеген түрлер кездескен.

Ұялар

Сибирь қарақұйрығы ұясын құлаған ағаштардың кесінділерінде, бос түбірлерде, бұталардың үймелерінде және ағаш тамырларының ашық жатқан бөліктерінде салады. Сондай-ақ, ол басқа түрлердің жасаған қуыстарын пайдаланып, кеңейтеді. Оның қуыстарының ұзындығы әртүрлі, ал тереңдігі – 1,5 метрге дейін жетеді. Ересек қарақұйрықтарда тұрақты қуыс және бір-бірінен бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, беске дейін уақытша баспаналар болады. Олар қуыстың ортасында немесе соңында ұялап, оны құс қауырсындарымен және кеміргіштердің түктерімен төсейді.

Диета

Сибириялық қызылшалар жем таңдау жағынан кішкентай кеміргіштермен қоректенетін мысықтар, мысалы, шұбар және кең ауызды мартендердің арасында орналасады. Олар бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер және өсімдіктерді сирек жейді, көбінесе кішкентай және орташа өлшемдегі кеміргіштерді аулайды. Батыс ареалдағы ең көп жейтін азығы – су құсқұрттары, ал шығыс ареалда – құсқұрттар мен тышқандар. Шығыста сибириялық қызылшалардың нысанасына айналатын орташа өлшемді кеміргіштерге дауыр және альпілік пикалар, сибирлік зокорлар жатады. Жергілікті жерлерде олар құмырсқалар, су егесіктер, қызыл еліктер және жерушіңдермен қоректенеді. Кейбір аймақтарда маусымға қарай балық жеуге болады. Уссури аймағында олар қыста қасқырлар мен сары мойынды мартендер қалдырған сөрелерді жейді. Басқа жерлерде ұсақ құстар маңызды тағам болып табылады. Сибирь қызылшасының таралған аймағының шетінде бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділерді жейді. Сибирь қызылшаларының жейтін өсімдік тағамына қарағай жаңғағы мен актинидия жемісі кіреді. Олар күніне шамамен бір тағам жейді және артық тағамды сақтап қояды. Қытай қалаларында сибириялық қызылшалар тышқандарды көптеп жейді. Олар ірі құстарды өлтіріп, сүйреп әкете алады. Сибирь қызылшалары белсенді аңшылар, олжаны қардың, бұталардың арасынан, суда және адамдардың үйлерінен қуалайды.

Көбею

Сибирь қызылшасының көбейтілу кезеңі орналасқан жеріне қарай өзгереді. Батыс Сібірде ол ақпанның басынан наурыздың соңына дейін созылады. Приморьеде наурыздың басынан сәуірдің соңына дейін басталады. Мәскеу маңындағы тері совхозында 25 сәуір мен 15 мамыр аралығында 6 жұп сибирь қызылшасы көбейтілуде болды. Олар 35 минут ішінде бірнеше рет жұптасады. Жүктілік мерзімі 38–41 күнге созылады. Бір рет аналық 28 күннен кейін туған деген жазба бар. Әр ұяда 4–10 бала болады. Олар көзі жоқ, ақ түсті сирек түктерімен туады. Бірнеше күннен кейін ашық сары түске ие болып, бір айдан кейін көздерін ашады. Олар екі ай бойы ана сүтімен қоректенеді және тамыздың соңына қарай дербес болады. Осы кезде жас қызылшалар ересектердің мөлшеріне жақындайды, бірақ олардың сүт тістері мен сүйектері әлі де жеңіл болады. Олардың терісі ересектерге қарағанда қараңғырақ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сибирьтік қызылшалар Пакистан, Үндістан, Непал және Бутанның Гималай тауларынан бастап Солтүстік Мьянма, Солтүстік Таиланд, Лаос, Тайвань, Қытай және Солтүстік Кореяға дейін қоныстанды. Ресейде ол Киров облысында, Татарстанда, Батыс Уралдан Сібір арқылы Ресейдің Шығыс Еуропалық бөлігіне дейін таралған. Ол Хонсю, Шикоку және Кюсю аралдарына әкелінген.

Мәдени маңызы

Қытай халық аңыздарында Сібір қарақұйрығы адамдардың жанын ұрлап, орнына басқасын қоя алатын, көшпенді рух (шен) ретінде қарастырылады. Сібір қарақұйрықтары жалпы егеуқырларды бақылауға көмектессе де, олар үй құстары мен сусар шаруашылықтарына зиян келтіреді. Сібір қарақұйрығының терісінен сонымен қатар "Колинский сабле" деп аталатын қылшықтар да жасалады. Қытайда олардың қызғылт сары түсі каллиграфтарға арналған сиялы қылшықтар жасауға қолданылады. Осы қылшықтың атауы 狼毫筆 (лан хао би), яғни "қасқыр жүнінен жасалған қылшық", ол 黃鼠狼 + 毫 + 筆 (хуан шу лан + хао + би) сөздерінің қысқартылған түрі. "Сары қасқыр", "жүн", "қылшық". Олардың жүні ешкі жүнінен (羊毫) мықтырақ болғандықтан бағалы. Оларды иттермен аң аулау немесе тұзақтар қолдану арқылы аулайды. Тұзаққа түскенде олар өте шабуылдайды, тесіп өтетін дауыс шығарып, бір ай бойы жуып тазаламайынша кетпейтін иіс бөледі.