Кіріспе

Римдік бедел; билікпен, imperium-мен салыстыру

Auctoritas – латын сөзі, ағылшын тіліндегі "авторитет" сөзінің бастауы. Тарихи тұрғыдан алғанда, ағылшын тілінде оның қолданылуы Римнің саяси тарихы туралы талқылаулармен ғана шектелген болса, 20 ғасырдағы феноменологиялық философияның пайда болуы осы сөздің қолданылу аясын кеңейтті. Ежелгі Римде auctoritas адамның римдік қоғамдағы беделін, соның салдарынан оның мәртебесін, ықпалын және өз қалауынша қолдау жинау қабілетін білдірді. Бірақ auctoritas тек саяси сипатқа ие емес еді; оның құндылығы рухани және римдік батырлардың құпия "басшылық күшін" символдайтын. Ақсүйек әйелдер де auctoritas-қа қол жеткізе алатын. Мысалы, Хулио-Клаудийлердің әйелдері, қарындастары мен аналары қоғамға, халыққа және саяси аппаратқа зор ықпал етті. Олардың auctoritas-ы римдік қоғамдық нормаларға байланысты еркектерге қарағанда ашық білдірілмегенімен, олар да күшті болды.

Этимологиясы мен шығу тегі

Тілші Эмиль Бенвенисттің айтуынша, автор (осы сөз ағылшын тілінде де "автор" деген мағынаны береді) латын тілінен шыққан. "Auctor" – "is qui auget", яғни басқаның іс-әрекетін немесе құқықтық жағдайын арттыратын, кеңейтетін адам. Бенвенист пікірінше, латынша "auctoritas" биліктің қасиетті түсінігіне негізделген, билікке ие болған жеке тұлғаға емес. "Автор" мағынасындағы "auctor" сөзі, негізін қалаушы, немесе "егінші" деп айтуға болады. Сол сияқты, "auctoritas" – заңды меншік құқығын білдіреді, ол адамның тиісті мүлікті "жасауы" немесе иеленуіне негізделген – "өндіруден" немесе "жасаудан" гөрі "қолдау көрсетуден" немесе "иеленуден" көбірек. Мысалы, осы "auctoritas" нашар немесе тастап кетілген мүліктерді usucapio арқылы иелену арқылы сақталады.

Ежелгі Римдегі саяси мағынасы

Саяси тұрғыдан алғанда, Рим Сенатының өкілеттігі (auctoritas patrum) auctoritas-пен байланысты болды, оны магистраттар немесе халық ұстаған potestas немесе imperium-мен шатастыруға болмайды. Осы орайда auctoritas басқа бір әрекетті бекітуге берілген құқықтық өкілеттік ретінде түсіндірілуі мүмкін. XIX ғасыр классигі Теодор Моммсен auctoritas-тың "күшін" "кеңестен артық, бұйрықтан кем, ескерілмеуге болмайтын кеңес" деп сипаттады. Цицерон билік пен өкілеттік туралы былай деді: "Cum potestas in populo auctoritas in senatu sit" ("Билік халықта, ал өкілеттік Сенатта"). Жеке өмірде, қамқорлықтағы адамдар (әсіресе әйелдер мен кәмелетке толмағандар) белгілі бір іс-әрекеттер үшін өздерінің қамқоршыларының ("қорғаушыларының") келісімін алуға міндетті болды. Осылайша, auctoritas auctor-ды сипаттайды: pater familias ұлының некесін бекітеді, яғни оны заңдастырып, күшіне енгізеді. Осылайша, auctoritas "бейтарап кеңес" сияқты жұмыс істей алады, мысалы, ғылыми сарапшының пікірі. Дәстүрлі Рим империясында, ерекше әскери және саяси жағдайларда заңдық ұғымдар мен заң ережелерінен ауытқуға рұқсат етілген. Бұл өкілеттік императорға мемлекет пен оның азаматтарын қорғауға мүмкіндік берді. Мемлекетті қорғау қажет болған жағдайларда, Сенат римдік конституцияның негізгі заңдарын мен ережелерін уақытша күштен шығару үшін диктатор тағайындауға құқылы болды.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда Папаның уақытша билігін бекіту үшін папалық жиі "аукторитас" ұғымын пайдаланды. Иннокентий III патшалар мен императорларды тақтан түсіру және папалық теократия құру мақсатымен "аукторитасқа" ең көп жүгінді.

Ханна Арендт

Ханна Арендт auctoritas-ты ежелгі Римдегі саяси биліктің бастауы ретінде құрылтай актілеріне сілтеме деп қарастырды. Ол негізді (augeō сөзінің мағынасында) "бастапқы" уақыттан беріліп келе жатқан қағидаларды үнемі сақтау және дамытуды қамтыды (сонымен қатар, pietas (тақуалық) қараңыз). Арендтің пікірінше, биліктің бұл көзі 18-шы ғасырдағы американдық революция барысында қайта жаңғырылды ("Америка Құрама Штаттары" негізін қалаушылар), бұл батыстың абсолютизм дәстүріне қарсы балама ретінде, Құдайдан (Құдайдың құқығы) абсолютті билік талабын, сондай-ақ кейінірек Табиғаттан, Ақылдан, Тарихтан және тіпті Француз революциясындағы Революцияның өзінен (Үрей билігін қараңыз) туындаған талаптарға қарсы болды. Арендт билік дағдарысын американдық және француздық революциялардың екеуіне де ортақ деп санайды, ал осы дағдарысқа берілген жауаптың біріншісінің салыстырмалы табысына және екіншісінің сәтсіздігіне әсері зор болды. Арендт латын тіліндегі auctor және auctoritas сөздерінің мағынасын, сондай-ақ auctor сөзінің artifices – шеберлерден айырмашылығын және (кем дегенде Плинийдің пікірінше) олардан жоғары бағалануын зерттеді, себебі оларға негізін қалаушының көрегендігін жүзеге асыру ғана бұйыратын.