Кіріспе

Үндістандық белсенді Аруна Рой (туған аты Джаярам, 6 маусым 1946 жылы туған) – үндістандық әлеуметтік белсенді, профессор, кәсіподақ ұйымдастырушысы және бұрынғы мемлекеттік қызметкер. Ол Үндістан әйелдерінің ұлттық федерациясының президенті және "Маздор Кисан Шакти Сангатан" ұйымын құрған адам.

Ерте өмір және білім

Аруна 1946 жылғы 6 маусымда Үндістанның Тамил Наду штатындағы Ченнаи қаласында (сол кезде Ченнаи Мадрас деп аталып, Британдық Үндістанның Мадрас президенттігінің бір бөлігі болды) дүниеге келді. Оның ата-анасы Хема мен Э. Д. Джаярам, тамил брахмандар отбасынан шыққан. Арунаның өскен отбасы сол заманға сай емес, ерекше болды және бірнеше буынды қамтитын мемлекеттік қызмет тарихына ие болды. Олар каста мен дінге қатысты консервативтік көзқарастарды қабылдамады және теңдік принциптерін ұстануымен белгілі болды. Оның барлық әдепкі аталары жоғары білімді, олардың арасында инженер, судья және заңгер болды. Әсіресе, отбасының әйелдері оған үлгі-өнеге болды. Оның анасының анасы білімді әйел болған және кедей қоғамдар арасында ерікті түрде әлеуметтік жұмыстармен айналысқан. Ол дәстүрлі тамил брахман отбасында туған және мәйектің (лепра) науқастарымен жұмыс істеуге бекінген. Оның анасының әкесі инженер болған, сонымен қатар әлеуметтік жұмыстармен айналысып, кедей балаларға қолжетімді болу үшін өз қаражатымен басып шығарған және таратып берген оқулықтарды жазған. Арунаның анасы Хема алдыңғы қатарлы мектептерде оқыды, онда физика, математика, классикалық санскрит және спортта өте жақсы нәтижелер көрсетті. Ол сонымен қатар бірнеше тілдің әдебиетін жақсы білген және виенамен музыкалық орындауларға қатысқан. Хема мен Джаярамның некесі қалыпты болмады, себебі Хема 25 жасқа толғанға дейін үйленбеді, ал Джаярам басқа бір кіші кастаға жататын. Ол Шантиникетанға жіберілді, кейін заңгер мамандығын меңгерді. Ол және оның бауырлары сыншыл ойлауға тәрбиеленді, этникалық, касталық немесе әлеуметтік теңсіздікке қатысты кез келген түрдегі көзқарастың болуына қарсы ескертілді және олардың әлеуметтік жағдайына қарамастан, адамдарға құрметпен қарауға үйретті. 1967 жылы, 21 жасында, ол Үнді әкімшілік қызметіне қатысу үшін қиын емтиханды тапсырды, сол кезде іріктеу көрсеткіші 0,1% -дан төмен болды және сәтті үміткерлердің арасында әйелдердің саны аз болды. Аруна 1970 жылы Дели университетінің студенті Санжит Ройға үйленді. Ол жемқорлықтың тек пара алу түрінде ғана емес, сонымен қатар шешім қабылдау кезінде де орын алатынын айтты және ұйымның үш негізгі мәселесін анықтады: біріншісі – «адамдардың өміріне зиян келтіретін» саясат немесе шешімдер бойынша этикалық келіспеушілікке жол бермеу, екіншісі – саясаткерлердің немесе тіпті бюрократиядағы басқалардың заңсыз әрекеттерін жоюдың жағымсыз салдары және үшіншісі – кез келген жағымсыз әсеріне қарамастан бұйрықтарды орындау қажеттілігі. Ол институттың элиталық көзқарасты дамытқанын, оларға жоғары лауазымдар қуатты саясаткерлермен байланыста болғандықтан берілгенін және ең мұқтаж адамдарға, мысалы, кедейлерге көмек көрсетуге аз көмектескенін айтады. Институт дұрыс бағытта қозғалмайтынын және иерархия барлық наразылық пен қарсылықты басып тастағандықтан, оны іштен өзгерту мүмкін емес екенін түсініп, ол ақыры мемлекеттік қызметтен кетуді шешті. Бірақ АХК арқылы Аруна мемлекеттік басқарудың қалай жұмыс істейтінін жақсы түсініп, білімді және ықпалды адамдармен байланыс жасауға мүмкіндік алды, оларды адал қызметкерлер деп есептеді.

Бос аяқ колледжі (1974-1983)

Рой IAS қызметінен кеткенше отбасысы мен достарымен кеңескен, бірақ көптегендер оны бұған көндірмеді. 1974 жылы ол алты айға демалыс алып, күйеуіне Әлеуметтік жұмыс зерттеу орталығына (әдетте Бос аяқ колледжі деп аталады) қосылды. Ол жерде күйеуі мен адамдар арасындағы теңдік қарым-қатынасын көрді, бұл бюрократ ретінде алған құрметті қарауынан өзгеше еді. Кейін сол жылы, ағасы колледжді бітіргенге дейін күтіп, мемлекеттік қызметтен кетті, себебі ол ата-анасының отбасының кірісіне үлкен үлес қосты. 28 жасында күйеуі жұмыс істейтін Тилония ауылына көшіп келді. Тилонияда Ройдың өмір салты мен көзқарасы күрт өзгерді. Су құбыры болмады, ауыз су табу қиындық тудырды. Ауылда электр қуаты, қоғамдық көлік және банк қызметтері болмады, ол жерге жету үшін шақырымдармен жүруге мәжбүр болды. Ройдың өсіп-өнген ортасы, Үндістанның қалалық орта таптарының көп бөлігі сияқты, толығымен қалалық жерлерде өтті және ауыл өмірінен жақсы хабардар емес еді. Азаматтық қызметте жұмыс істеген кезінде ол ауыл тұрғындарымен байланысқа келген, бірақ әкімшілік лауазымында болғандықтан, қарым-қатынаста кедергілер болды және ауылдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды толық түсіну қиын болды. Ол күйеуімен бірге Бос аяқ колледжінің он жеті қызметкері тұратын үйге көшіп келді, олардың ішінде Тата Әлеуметтік ғылымдар институтының үш түлегі және Үндістан Технология институтының үш геологы болды. Қызметкерлер үй шаруасымен және ұйымдық міндеттерді бөлісіп атқарды, оның ішінде тамақ пісіруден бастап балалардың білімі үшін жағдай жасауға және ауыл тұрғындары үшін табыс әкелетін бағдарламаларды құруға дейін. Сонымен қатар, оның далит кастасына жататын тоқымашылар мен былғары жұмысшыларына деген ықыласының салдарынан, ауылдың жақсы жағдайдағы бөлігі тарапынан наразылық болды. Соңында, Дани Бхуа есімді қарт әйел оған ауыл өміріне бейімделуге көмектесті. Оның қатысуы қабылданғаннан кейін ол жиі ауыл әйелдерімен араласып, туылуды бақылау сияқты мәселелер бойынша кеңес сұраушыларға айналды. Тилонияда болған кезінде оның көзқарасы өзгерді. Рой сауатсыздық пен білімнің жетіспеушілігін қабілет немесе интеллектке қарағанда дағдылардың кемшілігі ретінде қарастыра бастады және олардың өздерінің кәсіптерінде басқалардың иеленбеген терең білімдері бар екенін мойындады, тіпті олар шебер емес жұмыстармен айналысса да. Рой Тилонияны өзінің нағыз alma mater деп есептейді және ауыл тұрғындарын Делидегі және IAS-тағы ұстаздардан жақсы ұстаздар деп санайды. Оның пікірінше, IAS-тағы оқыту ауылдық жерлерде болып жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің күрделілігін түсіну үшін жеткіліксіз болды, ал ауылдар ауыл өмірінің романтикалық көрінісін де, сексистік таптық консервативті қоғамның қарапайым көзқарасын да білдірмейді, бұл екеуі де қалалық жақсы жағдайдағы халық арасында кең таралған стереотиптер. Ол пайда шегімен және грант талаптарымен шектелген параллель бюрократия құрды. Олардың қолжетімділігі шектеулі болды және Рой олардың маңызды өзгерістер жасауда және халықтың күшін арттыруда тиімді бола ма деп күмән келтіре бастады. Ұйым кейде заңдық шараларды қолдағанмен, үкіметке қарсы жаппай жұмылдырудан қашқан. Мела сол аймақта әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы алғашқы қоғамдық талқылау болды және бұл қорқынышты құрбандарға емес, қылмыскерлерге жүктелетін көзқарастың өзгеруіне әкелді. 1987 жылдың жазында Рой, Бос аяқ колледжінің ойдас серіктестерімен бірге Тилониядан 180 км қашықтықтағы Девдунгри ауылына көшіп келді, жаңа ұйым құру мақсатымен. Девдунгри олардың үй базасы ретінде таңдалды, себебі олардың бірі, Шанкар Сингхтің ауылда бос үйі бар туысы болды және оны оларға беруге дайын болды. Рой, тағы бір белсенді Нихиль Дей, Сингх және оның әйелі мен балалары үйге бірінші болып көшіп келді. Бұл екі бөлмелі, саз бен тастан салынған, жылдар бойы күйреген үй еді. Топ үйді кеңейтіп, қонақ бөлмесі, ас үй және тағы бір бөлме салды, Бос аяқ колледжіндегі жұмысшылардан үйренген дәстүрлі әдістерді қолданды. Рой өзінің байланыстарын пайдаланып, ауылдық кедейлердің үкіметтік кедейлікті жеңілдету бағдарламаларына қатысу деңгейін зерттеу үшін Адам ресурстарын дамыту министрлігінен 30 000 рупия грант алды. Бұл жетістік үштіктің сенімділігін арттырып, олар аймақта қолдауға тырысқан ұжымдық іс-қимылдың тиімділігін көрсетті. Аруна Рой, Нихиль Дей және Шанкар Сингх ұйымның негізгі белсенділері болды және оның негізгі басшылығын құрады. Ұйымның негізі 1987 жылы Девдунгри ауылында ауылдық кедейлерді ұйымдастыруды бастағанда қаланды. Ауылдық кедейлердің құқықтарын қорғау үшін ұжымдық іс-қимылды ұйымдастыра алатын партиялық емес саяси ұйым ретінде жұмыс істеу үшін құрылған, ол бюрократиялық емес және иерархиялық емес құрылымға ие, белгілі бір басшысы жоқ. Ол қоғамдық ұйым немесе кәсіби одақ ретінде тіркелмеген және формалды конституциясы жоқ. Ол мүшелік жарналарын қабылдамайды және тек еріктілер мен қолдаушылардың үлестері арқылы қаражат жинайды, үкіметтерден, корпорациялардан немесе кез келген институционалдық қаржы берушілерден ақша қабылдамау саясатын ұстанады. Мүшелікке қатысуға және төрт деңгейге дамыды.

Кейінгі мансабы (2004 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Аруна Рой кедейлер мен шеттетілгендердің құқықтары үшін бірқатар науқандардың алдыңғы қатарында болды. Олардың ең маңыздылары – ақпарат алу құқығы, жұмыс істеу құқығы (NREGA) және тамақтану құқығы. Соңғы кезде ол Ұйымдаспаған сектордағы жұмысшылар үшін жалпыға бірдей, жарнасыз зейнетақыны қамтамасыз ету науқанына, сондай-ақ "Құпия ақпаратты жариялаушыларды қорғау туралы" заң мен "Шағымдарды қарау туралы" заңның қабылдануына Пенсиялық кеңес және NCPRI мүшесі ретінде белсенді қатысып жатыр. Ол 2006 жылға дейін Ұлттық кеңесші кеңестің (ҰКК) мүшесі болып қызмет етті. 2016 жылы Монреальдегі МакГилл университетінде әлемдік басқару саласындағы тәжірибелі профессор болып тағайындалды. 2018 жылы МКСС ұжымымен бірлесіп, Рой Үндістандағы ақпарат алу құқығы қозғалысының тарихын баяндайтын "Ақпарат алу құқығы тарихы: Халыққа билік" атты кітап жариялады.

Құрметтер мен марапаттар

Аруна Рой 1991 жылы «Маздор Кисан Шакти Сангатан» ұйымымен бірге ауылдық жұмысшылардың әлеуметтік әділдікке және шығармашылық дамуға құқықтары үшін «Таймс» стипендиясы сыйлығымен марапатталды. 2000 жылы ол қоғамдық лидерлік үшін Рамон Магсейсей сыйлығын алды. 2010 жылы ол мемлекеттік басқару, академия және менеджмент саласындағы үлкен жетістіктері үшін Лал Бахадур Шастри ұлттық сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы «Тайм» журналы оны әлемдегі ең ықпалды жүз адамның бірі деп таныды. 2017 жылдың қыркүйек айында «Таймс оф Индия» газеті Ройді басқаларға лайықты өмір беруді өмірлік миссиясы еткен 11 адам құқығы белсендісінің бірі ретінде тізімге енгізді.