Кіріспе

Ани Бесант (1847–1933) – британдық социалист, теософ, масон, әйелдер құқықтары мен Ирландияның үкіметтен тәуелсіздігі үшін күрескен белсенді, педагог және үнділік ұлтшылдықты қолдаушы. Ол ирланд және үнділік өзін-өзі басқаруды ынталы түрде қолдады. Ол Ұлттық секулярлық қоғамның (NSS) көрнекті спикері болды, сондай-ақ жазушы және Чарльз Брэдлоудың жақын досы еді. 1877 жылы олар бала тууды шектеуді насихаттаған Чарльз Ноултонның кітабын жариялағаны үшін қудаланды. Содан кейін ол кәсіби одақтардың әрекеттеріне, соның ішінде Қанды жексенбілік демонстрациясына және 1888 жылғы лондондық шырақ қыздарының ереуіліне қатысты. Ол Фабиан қоғамы мен Марксистік Социал-демократиялық федерация (СДФ) үшін жетекші спикер болды. Ол сондай-ақ Лондонның Тауэр-Хамлетс мектебіне сайланды, дауыс беруге құқығы бар әйелдердің саны аз болғанына қарамастан, дауыс беру нәтижелері бойынша көшбасшы болды. 1890 жылы Бесант Елена Блаватскаямен танысты, ал келесі бірнеше жылда теософияға деген қызығушылығы артып, секулярлық мәселелерге деген қызығушылығы төмендеді. Ол Теософиялық қоғамның мүшесі және осы тақырыптағы көрнекті лекторы болды. Теософиямен байланысты жұмысының бір бөлігі ретінде ол Үндістанға сапар шекті. 1898 жылы ол Орталық индуистік мектебін құруға көмектесті, ал 1922 жылы Бомбей (қазіргі Мумбаи), Үндістанда Хайдарабад (Синд) ұлттық колледжінің кеңесін құруға көмектесті. Хайдарабадтағы Теософиялық қоғамның аудиториясы (Синд) оның құрметіне Бесант залы деп аталды. 1902 жылы ол Халықаралық Ко-Фримасондық Орденінің алғашқы шетелдегі Лоджасын құрды. Келесі бірнеше жылда ол Британ империясының көптеген бөліктерінде ложалар құрды. 1907 жылы ол Теософиялық қоғамның президенті болды, оның халықаралық штаб-пәтері сол кезде Мадрастағы (Ченнай) Адьяр қаласында орналасқан еді. Бесант Үндістан саясатына да қатысып, Үнді ұлттық конгресіне қосылды. Эннидің әкесі бес жасында қайтыс болды, ол Генри Труман Вуд есімді ұл мен бір қызды қалдырды. Анасы Генридің Харроу мектебінде білім алуын қолдады, ол жерде пансионат жүргізді. Энни 16 жасқа дейін Чармутта мектеп ашқан жазушы Фредерик Марриаттың әпкесі Эллен Марриат тәрбиесінде болды. Ол өзіне сенімді, қоғамға деген міндет сезімімен және трактаторлардың ықпалымен анасына Харроуда оралды. Жасы келгенде ол Еуропаға саяхаттауға мүмкіндік алды. 1867 жылдың жазында Энни мен анасы Манчестердің жанындағы Пендлтон қаласында Эннидің саяси көзқарастарына күмән келтірген радикалды адвокат Уильям Проутинг Робертспен бірге тұрды. Сол жылдың желтоқсан айында, 20 жасында Энни евангелист, қатал англикан Уолтер Бесанттың кіші інісі дін қызметкері Фрэнк Бесантқа (1840–1917) тұрмысқа шықты. 1872 жылы ол Линкольнширдегі Сибсидің викарі болды, бұл Лорд Канцлердің сыйлығы болды, ол Вуд отбасымен байланысы бар Лорд Хатерли, сэр Мэтью Вудтың ұлы, 1-ші баронет еді. Ақша жетіспеді, ал Фрэнк Бесант ықшамды болды. Энни үшінші баланың отбасының қаржысына тым ауыр жүк салатынына сенімді болды. 1871 жылдың күзінде ол Лондонда анасымен бірге Чарльз Войсидің Сент-Джордж залында өткен қызметке қатысып, Войсидің ұсынысымен Теодор Паркер және Фрэнсис Ньюман сияқты "теистік" авторларды оқып, Войсилермен танысты. Войси Бесантты еркін ойшыл және баспагер Томас Скоттпен таныстырды. Скотттың ынталандыруымен Бесант 1872 жылы "Назареттік Исаның құдайлығы туралы" атты кітапшасын жазды, ол "беделі бар дін қызметкерінің әйелі" деген атпен жарияланды. Бесанттар некені қалпына келтіруге тырысты. Шиеленіс оның Франк талап еткен Қасиетті Тағамға қатысудан бас тартқанда күшейді, ол өзінің беделі мен шіркеудегі лауазымы үшін қорқып, қысым көрсетті. Скотттар оған Колби-роудтағы шағын үйді тауып берді. Жұбайлар заңды түрде ажырасып, Энни қызы Мейблді өзімен бірге алып кетті, 1873 жылғы 25 қазандағы келісім оған қамқорлық құқығын берді. Энни өмірінің соңына дейін миссис Бесант болып қалды. Басында ол екі баласымен де байланыста болды және Мейбл онымен бірге тұрды, күйеуі оған аздап жәрдем ақша берді. 1878 жылы Фрэнк Бесант Эннидің абортқа қарсы науқанынан кейін оның жарамсыздығын сәтті дәлелдеді және сол кезден бастап екі баланың да қамқорлығын алды. Кейіннен Энни ұлы мен қызымен қайта табысты. Алғашында Лондонда Энни қызын, анасын (келесі жылы қайтыс болды) және өзін тігінмен қамтамасыз етуге тырысты. Бесант Брэдлоу туралы Монкур Конвейден естіген. Оның спикер ретінде мансабы 1874 жылғы 25 тамызда "Әйелдердің саяси мәртебесі" тақырыбымен басталды. Қыркүйекте Монкур Конвей оны "Адамгершілік негіздері" тақырыбында өз шіркеуінде сөйлеуге шақырды. Бесант 1882 жылы осы тақырыпта эссе жариялады. Ол өнімді жазушы және күшті шешен болды. Ол ой еркіндігі, әйелдер құқықтары, секуляризм, абортқа қарсылық, фабрикалық социализм және жұмысшылар құқықтары сияқты мәселелерді көтерді. Маргарет Коул оны "өз заманының ең жақсы әйел спикері және ұйымдастырушысы" деп атады.

Христиан дінін сынға алу

Бесант ғасырлар бойы христиан ойларының көшбасшылары әйелдерді қажетті жамандық деп санағандығын және шіркеудің ең ұлы қасиеттілері әйелдерді ең жек көретіндері болғандығын айтты: «Мәңгілік азаптау, орынбасарлық құрбандық, Киелі кітаптың қатесіздігі туралы ұстанымдарға қарсы, мен миымның және тілімнің барлық күшін жұмылдырдым, христиан шіркеуінің тарихын аяусыздықпен, оның қуғын-сүргінін, діни соғыстарын, қатыгездіктерін, зұлымдықтарын жария еттім. (Энни Бесант, Автобиография, VII тарау)». «Христиандық» еңбегінің «Оның дәлелдемелері сенімсіз» деген бөлімінде Бесант Ізгі хабарлардың неліктен түпнұсқа емес екенін дәлелдейді: «шамамен 180 жылға дейін христиандар арасында ТӨРТ Ізгі хабарға ешқандай сілтеме жоқ».

Философияның жемісі

Бесант пен Брэдлоу 1877 жылдың басында «Freethought Publishing Company» баспасын құрды; олар сол жылдың соңында американдық тууды бақылау жақтасы Чарльз Ноултонның «Философия жемістері» атты кітабын жариялағанда кеңінен танылды. Кітапта жұмысшы табының отбасылары өздері қалаған бала санына шешім қабылдай алмайынша бақытты бола алмайды делінген. Сондай-ақ, отбасы мөлшерін шектеудің жолдары ұсырылды. Ноултонның кітабы қатты дау тудырды және шіркеу оған қарсы күшті оппозиция көрсетті. Бесант пен Брэдлоу «National Reformer» басылымында: «Біз моральдық тұрғыдан қорғай алатынымызды санаған нәрсені жариялауға ниеттеніп отырмыз. Біз жариялағанның бәрін қорғаймыз» деп жариялады. Екеуі де Ноултонның кітабын жариялағаны үшін тұтқындалып, сотқа тартылды. Олар кінәлі деп танылды, бірақ апелляцияға дейін босатылды. Сот процесі көпшіліктің қызығушылығын тудырды, соңында сот шешімі заңдық бұрыстылыққа байланысты күштен шығарылды. Содан кейін Бесант Брэдлоу бұрын қолданған атауды қайта жаңартып, Мальтус Лигасын құруға белсенділік танытты. Лига контрацепцияны насихаттау үшін жазаны жоюды мақсат етті. Бесант пен Брэдлоу 12 жыл бойы Мальтус Лигасын қолдады. Олар тууды бақылау мәселесімен айналысты, бірақ Томас Мальтустың дәстүрі мен оның демографиялық теорияларына сенетін нео-мальтусиандар емес еді. Бесант өмір күресіне қарсы құрал ретінде халықты бақылауды жақтады. Ол Лиганың хатшысы болды, ал Чарльз Роберт Драйсдейл президент болды. Уақыт өте келе Лига евгеникаға қарай бұрылды және бастапқыда жеке тұлғаны бағалайтын ұйым болды, сонымен қатар көптеген мүшелері Бесанттың көзқарасына қайшы келетін әлеуметтік консерватизмді қолдады. Оның «Халық саны туралы заң» (1878) атты памфлеті жақсы сатылымда болды. Ол Англия шіркеуінің мемлекеттік шіркеу ретіндегі мәртебесіне шабуыл жасады. NSS зайырлы мемлекет құруды және христиан дінінің ерекше мәртебесін жоюды талап етті, сондай-ақ оған қоғамдық спикерлердің бірі ретінде әрекет етуге мүмкіндік берді. 1881 жылдың 6 наурызында ол Лестердегі Хамберстон Гейттегі Лестер Секулярлық қоғамының жаңа Секулярлық залының ашылуында сөз сөйледі. Басқа спикерлер Джордж Джейкоб Холиоак, Харриет Лоу және Брэдлоу болды. Брэдлоу 1881 жылы парламентке сайланды. Өзінің атеист екенін ескере отырып, ол адалдық сертіне орайын беруге рұқсат сұрады. Брэдлоудың пайдасына мәселе толық шешілгенге дейін, бірнеше қайта сайлаулар мен сот отырыстарынан кейін алты жылдан астам уақыт өтті. Ол жеке тұлғаны бағалайтын және социализмнің кез келген түріне қарсы болды. Ол сөз бостандығын қорғағанмен, жұмысшы табының белсенділігін ынталандыруға өте сақты болды. Эдвард Авеллинг, Ұлттық Секулярлық қоғамның жарық жұлдызы, 1879 жылы Бесантқа сабақ берді, ал ол Лондон университетінде дипломдық білім алуға түсті. Содан кейін 1879 жылдан 1882 жылға дейін ол Биркбек әдеби және ғылыми институтында физика ғылымдарының студенті болды. Белсенділік репутациясынан ұялып, институт оның есімін түлектердің жарияланған тізіміне енгізбеді және оған сертификаттарын поштамен жіберді. 1884 жылы Авеллинг бес жылдық зерттеуден кейін социалист болғанын жариялағанда, Бесант оның саясатының бұл кезеңде Брэдлоу мен оның саясатына сәйкес келгенін мәлімдеді. Авеллинг пен Элеонора Маркс марксизмнің жақтастары Социал-демократиялық федерацияға, содан кейін марксистік топтан бөлініп шыққан шағын марксистік топ - Социалистік Лигаға қосылды. 1883 жылы Бесант өзінің «Our Corner» атты мерзімді басылымын шығарды. Ол әдеби және уақыт өте келе социалистік айлық болып, Джордж Бернард Шоудың «Ақылға сыймас түйін» романын сериал түрінде жариялады.

Фабиан қоғамы 18851890

Бесант өзінің саяси көзқарасын 1885 жылы Жаңа жыл күні Жозеф Хайам Леви жеке көзқарасты насихаттау үшін құрған Лондон диалектикалық қоғамының кездесуінде күрт өзгертті. Бұл 1884 жылғы 17 сәуірде Санкт-Джеймс-холлде өткен «Социализм ағылшын халқына пайда келтіре ме?» деген тақырыптағы танымал қоғамдық пікірсайыстан кейін болды. Онда Брэдлау Генри Хайндманның марксистік ұстанымына қарсы жекелеген көзқарасты қорғады. Осы кезде Бесант Брэдлауды қолдаған. Брэдлау пікірсайыстың жеңімпазы болғанымен, оның жақтастары солшыл саясатқа қарай көшуді бастады. Джордж Бернард Шоу 1885 жылғы 1 қаңтарда социализм туралы лекция оқыды, бірақ Бесанттан күтілген сын емес, оның қарсыласына қарсы шыққанын көрді. Шоу кейін Бесантты Фабиан қоғамына қосылуға ынталандырды. Сол кезде жұмыссыздық маңызды мәселе болды, ал 1887 жылы Лондонның жұмыссыздарының бір бөлігі Трафальгар алаңында наразылық акциясын ұйымдастырды. Бесант 13 қарашадағы жиынға спикер ретінде қатысуға келісті. Полиция жиынды таратуға тырысты, қақтығыс болды және әскер шақырылды. Көптеген адамдар жарақат алды, біреу қаза тапты, жүздеген адам қамауға алынды; Бесант өзін қамауға беруге дайын екенін білдірді, бірақ полиция оның ұсынысын қабылдамады. Оқиға «Қанды жексенбі» деп аталды. Бесант түрмеге қамалған жұмысшыларға заңдық көмек көрсету және олардың отбасыларын қолдау үшін ұйымдастыру жұмыстарын бастады. Осыдан кейін Бесант пен басқалар сөз бостандығын қорғайтын «Заң және бостандық лигасы» құрды, ал Бесант оның органы «The Link» журналының редакторы болды. Луиза Роу «Шағыл жарық» (2011) еңбегінде ереуіл тарихын қайта қарастырып, «Ереуіл туралы бастапқы деректерді мұқият зерттеу Энни Бесант оны жетекшілік еткен деген сенімге келмейтінін көрсетеді» деп мәлімдеді. Уильям Моррис Бесантты марксизмге көндіруге белсенді қатысты, бірақ ол 1888 жылы Моррис өзінің Социалистік лигасына емес, Хайндманның Социал-демократиялық федерациясына қосылды. Ол бірнеше жыл оның мүшесі болды және оның жетекші спикерлерінің біріне айналды. Ол сонымен қатар Фабиан қоғамының мүшесі болды, сол кезде екі қозғалыс та үйлесімді болды. Бесант 1888 жылы Лондон мектеп кеңесіне сайланды. Сол кезде әйелдер парламенттік саясатқа қатыса алмаса да, 1881 жылы Лондонның жергілікті сайлау құқығына ие болды. Бесант қызыл лента тағып, жиналыстарда сөз сөйледі. «Енбешi балалар болмайды» деген ұраны оның манифесінде жазылған. Ол өзінің социалистік принциптерін феминизммен үйлестірді: «Мен сайлаушылардан маған дауыс беруді, ал сайлау құқығы жоқтардан маған жұмыс істеуді сұраймын, себебі кеңесте әйелдер қажет және әйел кандидаттар жеткіліксіз». 1880-ші жылдардың басынан бастап Бесант Лондондағы маңызды феминисттік лидерлердің бірі болды, оның ішінде Элис Виккери, Эллен Дана Монкюр және Миллисент Фосетт болды. Бұл топ «South Place Ethical Society» қоғамында ұлттық деңгейде танымал болды. Ол Ричард пен Эммелин Панкхерсттердің Рассел-сквердегі үйіне жиі баратын, ал Эммелин матч фабрикасының қызметкерлерін ұйымдастыруға қатысқан. Бесант Тауэр-Хамлетс округінде 15 000-нан астам дауыспен жеңіске жетті. Ол «National Reformer» газетінде былай деп жазды: «Он жыл бұрын, қатал заңға сәйкес, христиандық фанатизм менің кішкентай баламнан айырды. Қазір Лондонның 763 680 баласының күтімі жартылай менің қолымда». Қаржылық қиындықтарға байланысты Бесант 1888 жылдың соңында «Our Corner» және «The Link» басылымдарын жапты. Бесант 1889 жылғы Лондон доктар ереуіліне де қатысты. Күндізгі жұмыспен қамтылған доктар жұмысшылары Бен Тиллетт басшылығымен «Доктарлардың таны» үшін күресті. Бесант Тиллетке кәсіподақ ережелерін жасауға көмектесті және ұйымды құруға көмектескен кездесулер мен агитацияда маңызды рөл атқарды. Ол доктар жұмысшыларының атынан қоғамдық жиналыстарда және көшелерде сөз сөйледі. Матч фабрикасының қызметкерлері сияқты, доктар жұмысшылары да өздерінің күресіне қоғамдық қолдау тапты және ереуіл жеңіске жетті.

Теософия

1889 жылы Бесанттан «Палл Молл Газеті» үшін Х.П. Блаватскаяның «Құпия ілім» кітабына рецензия жазу сұрады. Оны оқығаннан кейін ол автормен кездесуге тырысып, Блаватскаямен Парижде жолықты. Осылайша ол теософияға көшті. Ол Фабиан қоғамындағы мүшелігінен (1890) бас тарды және марксистермен байланысын үзіп қойды. Автобиографиясында Бесант «Социализм» тақырыбынан кейін «Дауылдан тыныштыққа» тақырыбын жазып, теософияның тыныштығын көрсетеді. 1888 жылы ол өзін «өмірінің «дәуірі» болатын теософияға қарай бет бұрып бара жатқан» адам ретінде сипаттады. Бесант өмірдің экономикалық жағында рухани өлшемнің жетіспейтінін сезіп, «Махаббатқа» негізделген сенім іздеді. Ол оны теософияда тауып, Теософиялық қоғамға қосылды, бұл оны Брэдлоудан және бұрынғы белсенді әріптестерінен алшақтатты. Блаватская 1891 жылы қайтыс болғаннан кейін Бесант теософияның жетекші тұлғаларының бірі болды және 1893 жылы Чикагодағы Дүниежүзілік көрмеде оны өкілдік етті. 1893 жылы Теософиялық қоғамға мүше болғаннан кейін ол алғаш рет Үндістанға сапар шекті. Дау-дамайдан кейін американдық бөлім тәуелсіз ұйымға айналып бөлінді. Алғашқы қоғамды Генри Стил Олкотт пен Бесант басқарды, қазіргі күні ол Үндістанның Ченнай қаласында орналасқан және Теософиялық қоғам Адьяр деп аталады. Бөліністен кейін Бесант өзінің күш-жігерін қоғамға ғана емес, сонымен қатар Үндістанның тәуелсіздігі мен дамуына арнады. Оның құрметіне Ченнайдағы Теософиялық қоғамның жанында орналасқан Бейсант Нагар ауданы аталды. 1893 жылы ол Чикагодағы Дүниежүзілік діндер парламентінде Теософиялық қоғамның өкілі болды. Бұл парламент Үндістанда танымал, себебі үнді монахы Свами Вивекананда да сол шарада сөз сөйлеген. 1895 жылы Теософиялық қоғамның негізін қалаушы президенті Генри Стил Олкоттпен, сондай-ақ Мари Мусаус Хиггинс пен Питер Де Абреумен бірге Шри-Ланка аралындағы Коломбо қаласында буддалық мектеп – Мусаус колледжін дамытуға зор үлес қосты.

Қосалқы масондық

Бесант масондықты, әсіресе бірлескен масондықты, әйелдердің құқықтары мен адамзаттың жалпы бауырластығына деген қызығушылығының жалғасы ретінде қарастырды. Ол бірлескен масондықты "адамзатты жетілдіру үшін әйелдер мен ерлер иық-иыққа тізе қосып жұмыс істейтін нағыз бауырластық қозғалысы" деп санады. Ол бірден осы ұйымға қабылдануды қалады, ол қазірде ерлер мен әйелдердің Халықаралық масондық ордені, "Le Droit Humain" деп белгілі. Бұл байланыс 1902 жылы теософ Франческа Арундейл арқылы жасалды, ол Бесантты алты досымен бірге Парижге сүйемелдеді. "Олардың барлығы алғашқы үш дәрежеге қабылданды және көтерілді, ал Энни Англияға жарғымен оралып, онда Халықаралық аралас масондықтың алғашқы ложасын, Le Droit Humain құрды." Бесант ақырында орденнің ең қуатты бас қолбасшысы болды және орденнің халықаралық дамуына зор үлес қосты.

Теософиялық қоғамның президенті

1894 жылы сәуірде Бесант Лондон қаласында теософ Чарльз Вебстер Лидбитермен кездесті. Олар теософиялық қозғалыстың жақын серіктестеріне айналып, өмір бойы солай болды. Лидбитер өзінің көрегендік қабілетіне ие екенін мәлімдеді және келесі жылы Бесанттың өзі де көреген болуына көмектесті. Лидбитер 1895 жылғы 25 тамызда Франсиска Арундейлге жазған хатында Бесанттың қалай көрегендікке ие болғанын баяндады. Олар ғаламды, материяны, ой пішіндерін және адамзат тарихын зерттеді, сондай-ақ «Оккульттік химия» атты кітапты бірлесіп жазды. 1906 жылы Лидбитер өзінің қамқорлығындағы және рухани нұсқау берген бірнеше ұлдарға мастурбация жасауды кеңес бергені белгілі болғанда, дау-дамайдың ортасына түсті. Лидбитер бұл ұлдардың бойдақ болуын қадағалауға тырысқанын, оның рухани жолда алға жылжудың шарты екенін айтты. Осы салдардың нәтижесінде ол 1906 жылы Теософиялық қоғамдан кетуді ұсынды, бұл ұсыныс қабылданды. Келесі жылы Бесант қоғамның президенті болды, ал 1908 жылы оның толық қолдауымен Лидбитер қоғамға қайта қабылданды. Лидбитер ұлдармен тиісті емес қарым-қатынаста болды деген айыптауларға ұшырады, бірақ ешбір айыптау дәлелденбеді және Бесант оны ешқашан тастап кеткен жоқ. Бесант президенттік лауазымға тағайындалғанға дейін қоғамның назар аударатын бір саласы – Теревада буддизмі және Генри Олкотт көптеген пайдалы жұмыстарын атқарған Шри-Ланка аралы еді. Бесанттың басшылығымен «Арьяварта» ілімдеріне, ол Орталық Үндістан деп атаған, сондай-ақ эзотерикалық христиандыққа көбірек мән берілді. Бесант Банарас қаласында ер балаларға арналған жаңа мектеп – Орталық индуистік колледжін (CHC) құрды, ол теософиялық принциптерге негізделген және оның құрамында көптеген белгілі теософтар болды. Оның мақсаты – Үндістан үшін жаңа көшбасшылар дайындау еді. Студенттер күніне 90 минут намаз оқып, діни мәтіндерді оқыды, сонымен қатар қазіргі заманғы ғылымды да зерттеді. CHC құру үшін 3 жыл бойы ақша жиналды, оның көп бөлігі үнділік ханзадалардан түсті. 1911 жылғы сәуірде Бесант пандиті Мадан Мохан Малавиямен кездесіп, күштерін біріктіріп, Банараста жалпы индуистік университетті құруға келісті. Бесант және Орталық индуистік колледжінің сенімгерлері колледждің жаңа Университеттің құрамына енуі керек деген Үндістан үкіметінің талабына да келісті. Банарас индуистік университеті 1917 жылғы 1 қазаннан бастап Орталық индуистік колледжін өзінің алғашқы құрамына алды. Блаватская 1889 жылы қоғамды құрудың басты мақсаты – адамзатты «Ақиқаттың шырағын» қабылдауға дайындау екенін айтқан. Бесант 1896 жылы осы сөзді қайталады; Бесант теософтар «әлем мұғалімі» деп атаған «эмиссардың» жақын арада пайда болатынына сенді.

"Әлемдік мұғалім" жобасы

1909 жылы Бесант президенттік лауазымға келгеннен кейін көп ұзамай, Лидбитер он төрт жасар Джидду Кришнамуртиді (1895–1986) «табып» алды. Оңтүстік Үндістандық бұл бала әкесі мен ағасымен бірге Адьярдағы Теософиялық қоғамның бас кеңсесі аумағында тұрып жатқан еді. Лидбитер оны күтілетін «Әлемдік мұғалімнің» ықтимал «көлігі» деп жариялады. Бұл «жаңалық» және оның мақсаты кеңінен жарияланып, әсіресе теософистер арасында, бүкіл әлем бойынша көптеген жақтастарды тартты. Бұл сонымен қатар, жылдар бойы толқулардың бастауы болды, Теософиялық қоғамның бөлінуіне және теософия іліміндегі дау-жанжалдарға себепкер болды. Осы жаңалықтан кейін Джидду Кришнамурти мен оның кіші інісі Нитьянанда («Нитья») теософистердің қамқорлығына алынды. Кришнамурти болашақ миссиясы үшін, «Әлемдік мұғалімнің» жаңа құралы ретінде жан-жақты дайындалды. Бесант, балалардың әкесінің келісімімен, олардың заңды қамқоршысы болды. Әкесі өте кедей болғандықтан, оларға қарауға шамасы жетпеді. Бірақ кейін әкесі ойын өзгертті және балалардың қарсылығына қарамастан, қамқорлықты қайтару үшін сотқа жүгінді. Кришнамурти мен Бесанттың қарым-қатынасының басында өте жақын байланыс орнады, ол оны анасының орнына санайтын еді – ол бұл рөлді қуана қабылдады. (Оның анасы оны он жасқа келгенде қайтыс болған еді.) 1929 жылы, «табылуынан» жиырма жыл өткен соң, Кришнамурти, «Әлемдік мұғалім» жобасына көңілі тоймағандықтан, көптеген теософистер күткен рөлден бас тартты. Ол «Шығыс жұлдызы» орденін таратып жіберді, бұл ұйым Әлемдік мұғалімнің миссиясына көмектесу үшін құрылған еді. Соңында Теософиялық қоғам мен теософиядан толығымен бас тартты. Өмірінің қалған бөлігін әлемді аралап, тәуелсіз лектор ретінде өткізді, философиялық, психологиялық және рухани тақырыптар бойынша өзгеше, тәуелсіз ойшыл ретінде кеңінен танылды. Оның Бесантқа деген махаббаты ешқашан азайған жоқ, Бесанттың оған деген сезімі де сондай болды. Ол тәуелсіздігін жариялағаннан кейін оның жағдайына алаңдап, Теософиялық қоғамның жеріне жақын жерді сатып алды, ол кейін Кришнамурти қорының бас кеңсесіне айналды.

Home Rule қозғалысы

1902 жылы Бесант: «Үндістан халықтың гүлденуі үшін емес, оның жаулап алушыларының пайдасы үшін басқарылады, ал оның ұлдары жаулап алынған ұлт ретінде қарастырылады» деп жазған еді. Ол үнді халқының ұлттық санасын арттырып, касталық жүйеге және балалар некесіне қарсы күресті, сондай-ақ үнді білімі үшін тиімді жұмыс істеді. Теософиялық қызметімен қатар, Бесант саяси мәселелерге де белсенді қатысты. Ол Үндістан Ұлттық Конгресіне қосылды. Атауынан көрініп тұрғандай, бастапқыда бұл жыл сайын жиналатын және саяси мәселелерді талқылайтын пікірсайыс алаңы болды. Көбінесе ол британдық Үндістан үкіметінде орта таптың үндістерінің үнін күшейтуді талап етті. Ол әлі жергілікті ұйыммен тұрақты, жаппай қозғалысқа айналмаған еді. Осы шамада оның әріптесі Лидбитер Сиднейге көшіп кетті. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, және Ұлыбритания өзінің империясынан Германияға қарсы күресте қолдау сұрады. Ирландиялық ұлтшылдардың ұранын қайталап, Бесант: «Англияның қажеттілігі – Үндістанның мүмкіндігі» деп мәлімдеді. «Жаңа Үндістан» газетінің редакторы ретінде ол Үндістанның отаршылдық үкіметін сынап, өзін-өзі басқаруға қатысты нақты және шешуші қадамдар жасауға шақырды. Ирландиядағы жағдай сияқты, үкімет соғыс аяқталғанша ешқандай өзгерістерді талқылаудан бас тартты. 1916 жылы Бесант Локманья Тилакпен бірлесіп, Бүкіл Үндістандық Үй билігі лигасының құрылысын бастады, бұл Үндістанға қойылатын талаптарды ирландиялық ұлтшылдардың тәжірибесіне ұқсатып жасады. Бұл Үндістандағы алғашқы саяси партия болды, оның басты мақсаты билікті ауыстыру еді. Конгреске қарағанда, Лига жыл бойы жұмыс істеді. Ол жергілікті бөлімдер желісін құрып, демонстрацияларды, қоғамдық жиналыстарды және науқандарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді. 1917 жылдың маусым айында Бесант тұтқындалып, таулы аймақтағы жерге жер аударылды, онда ол қызыл және жасыл туды көтеріп, наразылық білдірді. Конгресс және Мұсылман лигасы оны босатпаса, наразылық акцияларын ұйымдастыруға уәде берді; Бесанттың тұтқындалуы наразылықтың орталық нүктесіне айналды. Үкімет оған мойынсұнуға және маңызды, бірақ белгісіз жеңілдіктер беруге мәжбүр болды. Британдық үкіметтің соңғы мақсаты – Үндістанның өзін-өзі басқаруы екені жарияланды және осы бағытта қадамдар жасалатыны уәде етілді. Бесант 1917 жылдың қыркүйегінде босатылды, және бүкіл Үндістан бойынша халық оны құрметпен қарсы алды. Желтоқсан айында ол бір жылға Үндістан Ұлттық Конгресінің президенті болып сайланды. Жавахарлал Неру де, Махатма Ганди де Бесанттың ықпалына деген құрметтерін білдірді. Ол үнді киімінде сөз сөйлейтін орындарда ерекше көзге түсетін болды. Ол тәуелсіздік талаптарын көтерген көптеген хаттар мен мақалалар жариялады.

Кейінгі жылдар және өлім

Бесант Кришнамуртидің көзқарастарын адам, теософ және Теософиялық қоғамның президенті ретінде өміріне сіңіруге тырысты, бірақ бұл одан келмеді. Ол оның жаңа бағытына жекелеген түрде еріп жүруге уәде берді, дегенмен оның ниеттерін де, жаңа хабарламасын да толық түсінуге қиналды. Екеуі өмірінің соңына дейін дос болып қалды. 1931 жылы ол Үндістанда ауырып қалды. Бесант 1933 жылдың 20 қыркүйегінде 85 жасында Британдық Үндістанның Мадрас президенттігіндегі Адьяр қаласында қайтыс болды. Оның денесі өртеліп, күлі шашылды. Одан қызы Мейбл аман қалды. Оның қайтысынан кейін әріптестері Джидду Кришнамурти, Алдос Хаксли, Гвидо Феррандо және Розалинд Раджагопал оның құрметіне Калифорнияда Бақытты аңғардың Бесант-Хилл мектебі деп аталған Бақытты аңғар мектебін салды.

Халықтық ақпарат құралдарында танылу

2015 жылдың 1 қазанында Google іздеу жүйесі Энни Бесанттың 168 жылдығына арналған Doodle жариялады. Google былай деп мәлімдеді: "Үндістанның тәуелсіздігін күшпен қорғаған Энни Бесант тілді жақсы көрді және өмірі бойы тығыз зерттеулер нәтижесінде жазушы және шешен ретінде зор қабілеттерге ие болды. Ол көптеген мақалалар жариялады, оқулық жазды, жастарға арналған классикалық әдебиеттер антологиясын жасады және ақырында Үндістанның автономиясына арналған "New India" газетінің редакторы болды". Рамчандра Гуханың "Раджға қарсы көтерілісшілер" кітабында Бесант және тағы алты шетелдік адамның Ұлыбританияның үстемдігінен Үндістанның тәуелсіздік алу жолындағы күресіне қалай көмектескені айтылады. Бесант Пол Хастонның "Билли және шынық қыз" балалар романында, шынық қыздарының ереуілі туралы әңгімеде кейіпкер ретінде бейнеленген.