Кіріспе
Тенорлық фагот немесе теноруон – қос қамыспен тартатын ағаштан жасалған үрлемелі аспаптар тобына жататын фаготтың бір түрі. Алто фаготқа, сондай-ақ октавалық фаготқа ұқсас, ол сирек кездеседі.
The tenor bassoon or tenoroon is a member of the bassoon family of double reed woodwind instruments. Similar to the alto bassoon, also called octave bassoon, it is relatively rare.
Номенклатура
Кішігірім фаготтардың номенклатурасы бойынша көптеген пікірталастар болды. Барлық кішігірім фаготтардың бірінде бір кезде фаготтино (көпше түрі – фаготтини) деп аталатын, бірақ бұл термин тарихи тұрғыдан әдетте тек октавалық фаготқа қолданылады. Кварт фаготы (Quartfagott) және квинт фаготы (Quintfagott) терминдері сәйкесінше, қалыпты фаготтан төртінші және бесінші интервалмен жоғары дыбыс алатын аспаптарды атау үшін қолданылады. Жағдайды одан да күрделендіретіні, бұл терминдер бесінші интервалмен төмен (F тоналындағы квинт фаготы) және төртінші интервалмен төмен (G тоналындағы кварт фаготы) дыбыс алатын, жартылай контрабас фаготтарға да қолданылуы мүмкін. Назарда болыңыз, төменгі және жоғары нұсқаларындағы клавишалардың орналасуы кері болады. Қай аспап туралы сөз болып жатқанын нақтылау үшін көбінесе "бас" және "тенор" немесе "жоғары" сөздері қосылады, мысалы, кварт бас фаготы немесе жоғары квинт фаготы (Hochquintfagott). Бұл аспаптарды сипаттау үшін ең көп қолданылатын терминдердің бірі – "тенорон", ол "тенор фаготы" деген сөздің қысқартылған түрі, және бұл аспаптың дұрыс атауы болып саналады, бірақ қазіргі кезде тенорон кеңінен қабылданды. "Алтон" (алто және фагот сөздерінің бірігісі), кіші октавалық фаготқа берілген ат ретінде әлі кеңінен танылмады. Жақында ұсынылған балама – "фагонелло", ол кішігірім фаготтармен шамамен бірдей өлшемде және салмақта, бірақ қалыпты дыбыс биіктігінде ойнайды, бірақ диапазон сәл шектеулі.
Тарих
Ренессанс дәуірінде аспаптар сопрано, сопранино, гарклейндерден бастап бас, үлкен бас және контрабасқа дейін барлық өлшемдерде жасалды. Фагот (немесе осы дәуірде дульциан немесе куртал) кем дегенде алты түрде кездесті. Ірі түрлері, бас және үлкен бас, көбірек танымал болды, бірақ кіші түрлері де қолданылды, олар Генрих Шютцтің бірнеше мотеттерінде табылды; сондай-ақ олар Испанияда да кең таралған, онда оларды "бажонцилло" деп атады. Кішкентай фаготтар кейінгі барокко және классикалық дәуірлерде де пайда болды, бірақ олардың нақты қолданылуы біршама күңгірт. Шындығында, кішкентай фаготтарға арналған әдебиеттерге келгенде, іс жүзінде ештеңе жоқ. Бірақ Иоганн Каспар Фрост (кейде Трост деп жазылатын) екі октавалық фаготтар, екі тенорлық фагот, екі фагот және екі мүйіз үшін партита жазғандығы ерекше жағдай. XIX ғасырда да осылай болған сияқты. Карл Альменрадер сияқты белгілі тұлғалар кішкентай фаготтарды оқыту мақсатында қолдануды жақтады және Янкорт концерттерде олармен жиі жеке орындағандығы айтылады. Гектор Берлиоз өзінің аспаптану туралы трактатында оның қолданылмауына өкініп, тіпті өзінің идеалды оркестрінде бес тенорлық фагот болуын қалады (бірақ ол ешқашан осы аспапқа арналған шығарма жазған емес). XIX ғасырдың соңында Парижде тенорлық фаготтың бірнеше жетілдірілген үлгілері ұсынылды, бірақ олар көпке ұнаған жоқ, себебі сол кездегі басты қажеттілік – жұмыс істейтін контрафагот болды (қазір қолданылып жүрген саррусофон емес). Бірақ тенорлық фагот өзінің сирек кездесуіне қарамастан, ақыры қолданысқа енді. Шамамен жүз жылдық үзілістен кейін, тенорлық фагот 1989 жылы Гунтрам Вольфтың Кронахта алғашқы заманауи, Хеккель жүйесімен тенорлық фаготты жасауы арқылы қайта оралды. Одан бері тенорлық фагот Германияда (және бүкіл әлемде) балалар аспабы ретінде кеңінен қолданылып, дамыды және кәсіби музыканттар оны пайдалануға лайық, маңызды аспап деп қарастыруда.
Өндірушілер
Көп жағдайларда кішігірім фагондар толық өлшемді фагондар сияқты тартылады. Қазіргі уақытта төрт түрлі өндірушіден үш түрлі өлшемдегі аспаптар қолжетімді. [Moosmann компаниясы F тонында (қалыпты фагондан төртіншісі жоғары) қарапайым саусақтармен, тек төменгі C-ге дейін жететін және кішкентай балаларға арналған аспап жасайды. Швейцариядағы Bassetto компаниясы G тонында (бесіншісі жоғары) аспаптар шығарады, сонымен қатар бұқалындағы altissimo тежегіші бар, бірақ шыбыртқы кілті жоқ модельдің қосымша артықшылығы бар. Францияның Ним қаласындағы Бруно Саленсон балаларға арналған, жеңілдетілген француз немесе неміс кілттері бар E-flat тонындағы petit basson аспабын шығарады. Лондонның Howarth компаниясы Гунтрам Вольф жобалаған және өндірген аспаптарды F және G тоннарында сатады (компания оларды тиісінше "тенорун" және "мини фагон" деп атайды). Гунтрам Вольф өзінің F және G үлгілерін, сондай-ақ октавалық фагонды сатады, ол қалыпты фагондан толық октава жоғары. Ол сонымен қатар кәсіби музыканттар үшін қосымша кілттері бар барлық үш аспапты ұсынады: F және G аспаптарында толық шыбыртқы механизмі және F–F байланысы бар; ал октавалық фагон (Вольф "Fagottino" деп атайды) тоғыз кілтке дейін болуы мүмкін, қанатты динамик кілті, сонымен қатар негізгі балалар моделіне C, B, F және төменгі E кілттері қосылады. Бұл аспаптардың ішінде ең көп қолданылатыны – Вольф аспаптары болып көрінеді: G немесе квинт фагоны балаларға көбірек ұсынылады, өйткені оның кішірек өлшемі оларға жақсырақ сәйкес келеді, ал F немесе кварт фагоны үлкен балаларға немесе кәсіби музыканттарға көбірек сәйкес келеді, өйткені оның өлшемі сәл үлкен, сонымен қатар сезімі мен дыбысы толық өлшемді фагонға ұқсас, бірақ оның негізгі балалар моделінде толық қазіргі заманғы кілттерінің болмауынан кәсіби қолдану шектеулі, тіпті осы аспапты қолданатын кейбір кәсіби музыканттар Вольфтың кәсіби аспабына қосымша F және G кілттерін қосуды таңдады (қалыпты фагонда стандартты мүмкіндіктер) озық музыканы орындауды жеңілдету үшін.
Сегіздік багтон
Багдан жоғары октаваға көтерілген аспаптар, барлық кіші фагондар сияқты, тарихи тұрғыдан өте көне аспаптар болып табылады. Фросттың (немесе Тросттың?) партитасынан және Захаудың кантатасынан (онда "Bassonetti" деп көрсетілген, бұл кішкентай фагондарға ұқсайды) басқа осы өлшемдегі фагонға арналған әдебиеттер дерлік жоқ. Алайда, соңғы он жылда бұл аспап қайта жанданып келеді. Қазіргі таңда тарихи дәлдікте көшірмелер де, заманауи аспаптар да жасалуда. Заманауи аспаптар өте қарапайым саусақ жүйесіне ие, оларға тек төрт клапан қажет (дегенмен тоғыз немесе одан да көп клапан болуы мүмкін), бұл түпнұсқа фагондарға қарағанда әлдеқайда аз. Дегенмен, аспап толық хроматикалық емес. Онда төменгі B және C ноталары жоқ, бұл барокко және классикалық аспаптарға тән ерекшелік. Бұл аспап фагонның жоғары ноталарын шешуге көмектеспейді, сонымен қатар оның дыбыс диапазонын едәуір кеңейте алмайды. Октавалық фагон әдетте бас кілтінен жоғары F нотасына дейін (бірақ октава жоғары дыбысталады) жете алады, бірақ кәсіби музыканттар бұл диапазонды кеңейте алуы мүмкін. Дыбысы жұқа болып келеді және Ренессанс немесе Барокко үрмелі ансамблінде орынсыз болмас еді. Өлшемінің салыстырмалы кіші болуы және көптеген қиылысқан саусақтардың болуына байланысты, октавалық фагонда ойнау кәсіби емес музыканттар үшін қиын болуы мүмкін. Октавалық фагондар (альто фагондар) әртүрлі тоналдықтарда, D, D (ең төменгі және ең үлкен тенордан бір октава жоғары) және C тоналдықтарында жасалған.
Тенорлық фагундар
Тенорлық фагот – тенорлық дульциан немесе курталдан дамыған тарихи тұрғыдан өте көне аспап. Аспапқа арналған әдебиет тек қана барокко кезеңінің соңында салыстырмалы түрде белгісіз композиторлар жазған бірнеше шығармалардан ғибарат (әсіресе Фросттың туындысы). Россинидің «Уильям Телл» операсының увертюрасындағы ағылшын мүйізінің партиясы бастапқыда тенорлық фагот үшін жазылған деген ескі теория (өйткені ол басс кілтінде, ескі итальяндық нотацияда жазылған) қазіргі таңда кеңінен жоққа шығарылды. Аспаптың көптеген атаулары бар: тенорун (тенорлық фаготтың қысқартылған түрі), кварт және квинт фагот (біріншісі F тонындағы, екіншісі G тонындағы аспаптар үшін), фаготино және мини-фагот. Тенорлық фаготтар көптеген түрлі тондарда жасалған: D, E, F және G. Қазіргі уақытта тек E, F және G аспаптары қолжетімді. Көп жағдайда осы кішкентай аспаптарды жас балалар музыкалық білімін бастау үшін пайдаланады, себебі стандартты өлшемдегі фагот 10 жасқа дейінгі балалар үшін тым үлкен болады. Әрине, аспаптың кішігірім өлшеміне байланысты, оның дыбысы фаготқа қарағанда әлдеқайда жеңіл және құбырлы болып келеді. Аспаптар өте жылдам жауап береді және жаттығулар арқылы тенорлық фаготты ойнауда жылдам техникаға қол жеткізуге болады. Көптеген тенорлық фаготтарда саусақтарды қоғамдастыру жүйесі жеңілдетілген, кеңістікті үнемдеу үшін артқы бөлігіндегі қосымша пернелердің көпшілігі алынып тасталған. Тенорлық фагот үшін жеңіл және тар фагот қамысы қолайлы, сондықтан басқа қамыс қажет болмайды. Дегенмен, қысқа және тар қамыс жоғары ноталарды ойнауға көбірек бейім. Жоғарғы регистрдегі саусақтарды қоғамдастыру фаготтан біршама өзгеше, ал диапазон B нотасына дейін ғана жетеді (бірақ оның жауабы күмәнді болғанымен, B және C, тіпті C және D ноталарын да ойнау мүмкін). Кәсіби музыканттар көбінесе F аспабын жақсы көреді, өйткені ол фаготқа ұқсас сезім мен жауап береді, ал кішкентай G аспабы балаларға арналған. Тенорлық фаготтың дыбысын күңгірт ағылшын мүйізіне теңеуге болады және ол біршама саксофонға ұқсас деп сипатталған. Ол үрмелі аспаптар ансамблінде немесе оркестрде керемет тенор немесе альт дауысын құрай алады (соңғысы ағаштан жасалған үрмелі аспаптар бөлімінде нағыз тенор аспабының болуынан пайда көреді). Ол фагот және гобой отбасылары арасындағы октавалық (немесе бас-обои болмаған жағдайда, октава жартылық) қашықтықты тиімді түрде толтыра алады. Бұл әдіс фаготтың диапазонды кеңейтуіне әсер етпесе де, фаготтың қимылсыздығы бар аймақта оған икемділікті ұсыну үшін қолданылуы мүмкін. D аспабының дыбыс диапазоны B-ден B-ге дейін, E аспабының дыбыс диапазоны D-ден D-ге дейін, F аспабының дыбыс диапазоны E-ден E-ге дейін және G аспабының дыбыс диапазоны F-ден F-ге дейін.