Кіріспе

Марксистік және неомарксистік халықаралық қатынастар теориялары – мемлекеттердің қақтығыстары мен ынтымақтастығын реалистік/либералдық тұрғысынан қарастырмай, экономикалық және материалдық жағдайларға баса назар аударатын парадигмалар. Олар экономиканың басқа да мәселелерден басым екенін ашып көрсетеді, соның нәтижесінде зерттеулерде таптық мәселелер алға шығарылады.

Марксизм

XIX ғасырда Карл Маркс пен Фридрих Энгельс халықаралық жүйедегі тұрақсыздықтың басты себебі капиталистік жаһандану, нақтырақ айтқанда екі класс арасындағы қақтығыс болатынын жазды: ұлттық буржуазия және космополиттік пролетариат. Тарихи материализм – марксизмнің ішкі және халықаралық саладағы процестерді түсінудегі басшылық қағидасы болды. Маркс үшін адамзат тарихы – материалдық қажеттіліктерді қанағаттандыру және класс үстемдігі мен қанаушылыққа қарсы күрес тарихы. Идеологиялық сынға қарамастан, марксизмнің мықты эмпирикалық артықшылықтары бар. Біріншіден, әділетсіздік пен теңсіздікке назар аудару арқылы ол кез келген дәуір үшін өзекті, себебі адамзат қоғамында бұл екі кемшілік ешқашан болмаған. Марксизм, неореализм сияқты, құрылымдық теория, бірақ ол әскери-саяси емес, экономикалық секторға баса назар аударады. Оның талдауы – базаның (өндіріс құралдары) және үстінен (саяси институттар) арасындағы қатынасты көрсетеді. Құрылымдық әсерлердің көзі – анархия емес, әділетсіз саяси институттар мен мемлекеттік қатынастарды анықтайтын капиталистік өндіріс тәсілі. Бұл экономикалық редукционизм де орталық кемшілік деп есептеледі. Шешім ретінде нео-Грамсиан мектебі одан әрі дамытуды ұсынды. Жаһандық капитализмді, мемлекеттік құрылымды және саяси-экономикалық институттарды біріктіре отырып, олар жаһандық гегемония (идеологиялық үстемдік) теориясын жасауға қол жеткізді. Бұл теорияға сәйкес, гегемония әлемдік жүйенің орталық аймақтарындағы және одан тыс жерлердегі ықпалды элиталардың тығыз ынтымақтастығы арқылы сақталады. Әлемдік басқару – саяси және экономикалық институттар арқылы жүзеге асырылады, олар аз дамыған және тұрақсыз перифериялық елдерге қысым жасайды. Эпистемологиялық тұрғыдан алғанда, марксизм сыншыл теорияның негізін қалады және осы тұрғыдан алғанда, мәселелерді шешуге бағытталған англо-американдық халықаралық қатынастардың басым тәсілдерінен басым. Кез келген басқа сыншыл теория сияқты, марксизмнің әлеуметтік трансформация мүмкіндіктерін анықтаудағы нормативтік мүддесі бар және теория билікке қалай құрал ретінде қолданылатынына қатысты. Сондықтан Маркс капитализм туралы оның құлдырауына себеп болатын әлеуметтік күштерге қызығушылықпен жазды, адамзат үстемдік пен қанаушылықтан азат болады деп үміттенді. Реалисттер бұл оның саяси мотивацияланғанын, объективті және бейтарап емес екенін айтады. Марксизмнің нормативтік кемшілігі – ол космополитизмнің ағартушылық идеалын насихаттау арқылы евроцентрикалық болып көрінуі мүмкін.

Тәуелдік теориясы

Марксистік теориялармен байланысты тәуелділік теориясы дамыған елдердің билікке ұмтылуымен дамушы мемлекеттерге саяси кеңесшілер, миссионерлер, сарапшылар және көпұлттық корпорациялар (КҰК) арқылы енуін, оларды капиталистік жүйеге интеграциялауын, табиғи ресурстарды игеруін және дамушы елдердің дамыған елдерге тәуелділігін күшейтуін айтады.

Сындар

Реалистер мен либералдар марксистік қақтығыс теорияларын идеологиялық және салдарлық себептермен сынап бағалайды. Постпозитивистер марксистердің адам өмірінің ең маңызды тұсы және барлық адам тарихы мен мінез-құлқының түйіні ретінде таптық қақтығысты аса бағалауымен келіспейді. Марксистік халықаралық қатынастар теориясы АҚШ академиялық ортасында жиі қолданылмайды. 2018 жылы Склофски мен Фанк жасаған зерттеуде АҚШ-тағы саяси ғылымдар бойынша үздік 10 бағдарламада оқылатын халықаралық қатынастар курстарының тек біреуі ғана Марксті міндетті оқу материалы ретінде қарастырса, ал тағы біреуі оны қосымша оқу материалы ретінде ұсынды.