Нацилік концлагерь: Бањица (Белград) тарихы

Кіріспе

Баниха концлагері (KZ Banjica, ) – қазіргі Сербияның Белград қаласындағы нацистік Германияның концлагері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияға жасалған шабуыл мен оккупациядан кейін құрылған Үшінші рейхтің әскери әкімшілігінің аумағында орналасқан. Қарсыластың күшеюіне жауап ретінде неміс әскері қатаң репрессиялық шаралар қолданды – азаматтық кешіккендердің жаппай өлім жазалары мен концлагерьлер құрылды. Белградтың Дединье ауданындағы Банжикада орналасқан лагерь бастапқыда немістер тарапынан кешіккендерді ұстау орталығы ретінде пайдаланылды. Кейіннен лагерь антифашистік сербтерді, еврейлерді, цыгандарды, тұтқынға алынған партизандарды, четниктерді және нацистік Германияның басқа да қарсыластарын ұстау үшін қолданылды. 1942 жылға қарай, өлім жазаларының көп бөлігі Яжинци, Маринкова Барадағы оқ ату полигондарында және еврей зиратында орын алды. Баниха 1941 жылдың шілдесінен 1944 жылдың қазанына дейін жұмыс істеді. Оны гестапоның өкілі Вилли Фридрих және Милан Недичтің оккупациялық күштердің толық бақылауында болған марионеттік үкіметі бірлесіп басқарды. Дегенмен, неміс күштері Сербиядағы «Соңғы шешімнің» жетекші және бағыт беруші рөлін атқарса да, еврейлерді өлтіруді немістер монополиялағанмен, серб әріптестері оларға белсенді түрде көмектесті. Кейіннен Фридрих соталды, кінәлі деп танылды және Югославияның соғыстан кейінгі коммунистік билігі тарапынан соғыс қылмыстары үшін өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Банихада 23 697 адам тұтқындалды, олардың кем дегенде 3849-ы қаза тапты. Соғыстан кейін лагерь құрбандарына арналған шағын ескерткіш салынды. Қазір бұл орын мұражай болып табылады.

Аумақты басып алудың прелюдиясы

1938 жылы Германия мен Австрия арасындағы Аншлюстан кейін Югославия Үшінші рейхпен шекаралас болды және көрші елдерінің Ось державаларымен біріккеніне байланысты күшейе түскен қысымға тап болды. 1939 жылдың сәуір айында Италия көршілес Албанияны басып алып, оны оккупациялаған кезде Югославиямен екінші шекара ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Югославия үкіметі бейтараптық жариялады. 1940 жылдың қыркүйекі мен қарашасы арасында Венгрия мен Румыния Үшжақты келісімге қосылып, Ось державаларымен одақтасты, ал Италия Грецияға шабуыл жасады. Осыдан бастап Югославия Ось державалары мен олардың сателлиттерімен толығымен қоршалып, соғыстағы бейтараптық позициясы күрделене түсті. 1941 жылдың ақпан айының соңында Болгария да келісімге қосылды. Одан кейін бір күні неміс әскерлері Румыниядан Болгарияға кіріп, Югославияны толық қоршап алды. Кеңес Одағына жасалатын шабуыл алдында оңтүстік фланғын қорғауды көздеген Адольф Гитлер Югославияны Ось державаларымен бірігуге қатты мәжбүрледі. 1941 жылдың 25 наурызында Югославия үкіметі кейбір кешігулерден кейін келісімге шартты қол қойды. Екі күннен соң, Батысқа бағытталған серб ұлтшыл Корольдік Югославия Әуе күштерінің офицерлері қан төгілмейтін төңкеріс жасап, елдің регенті, ханзада Павелді қызметтен шеттетуге, оның жасөспірім туысы Петрді таққа отырғызуға және генерал Душан Симович басқаратын "ұлттық бірлік үкіметін" билікке әкелді. Бұл төңкеріс Гитлерді ашуға толтырып, ол дереу елді басып алуға бұйрық берді, ол 1941 жылдың 6 сәуірінде басталды.

Кәсібі

Югославия Тікұшақ державаларының біріккен күшіне шабуыл жасап, екі аптадан кем уақыт ішінде жеңіліп берілді. Үкімет және король отбасы эмиграцияға кетті, ал ел көршілес мемлекеттер тарапынан басылып алынып, бөлініп кетті. Германия басып алған Сербия аумағы Балқан соғысына дейінгі Сербия Корольдігінің шекараларымен шектелді және маңызды теміржол және өзен артериялары осы аумақтан өтетіндіктен, сондай-ақ оның құнды ресурстары, әсіресе түсті металдар болғандықтан, немістердің тікелей әскери оккупациясы астында қалды. Оқкупацияланған аумақтың көлемі 51 000 км²-ді құрады және онда 3,8 миллион адам тұрды.

Қарсылық және қуғын-сүргін

Югослав әскері тәуелдік таппастан бұрын, Германияның әскери билігі барлық серб яһудилерін тіркеуге бұйрық берді. 1941 жылғы 30 мамырда Сербиядағы неміс әскери қолбасшысы Гельмут Фёрстер еврейлер мен цығандарды қоғамдық және экономикалық өмірден шеттетуге, олардың мүлкін тартып алуға және мәжбүрлі еңбекке тіркеуді талап ететін негізгі нәсілдік заңдарды жариялады. 1941 жылғы 7 шілдеде Сербияда партизандық қозғалыс бастаған қарулы қарсылық күшті өрбуде, нәтижесінде оккупацияланған Еуропадағы алғашқы азат етілген аймақ – Ужице Республикасы құрылды. Гитлердің Сербиядағы қарсылықты жаншу туралы жеке тапсырмасы бойынша неміс әскері әрбір қаза тапқан неміс әскері үшін 100 кепілді, ал әрбір жараланған әскері үшін 50 кепілді атып тастауды бастады. Осылайша немістер 30 000 серб азаматын өлтірді. Неміс немесе серб коллаборационистеріне жасалған шабуылдарға жауап ретінде өлтірілген кепілдер көбінесе лагерьтің гестапо бөлімінде ұсталып тұрды.

Операция

Оны неміс гестапосы басқарды, гестапо офицері Вилли Фридрих басшылық етті. Сербия мемлекеттік күзетінің (СДС) мүшелері түрме қызметкерлері ретінде жұмыс істеді. СДС – бұл Германияның қолшоқыры үкіметін басқаруға таңдалған, соғысқа дейін Оқпанға жақтауы белгілі болған саясаткер Милан Недич басқарған Ұлттық құтқару үкіметінің әскери құрамы. Тұтқындардың көпшілігі Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ) мүшелері немесе сол жаздағы фашизмге қарсы көтеріліске қатысушылар болды. Тұтқындардың басым бөлігі сербтер еді. Лагерьде әртүрлі жастағы ерлер мен әйелдер, сондай-ақ кішкентай балалар да болды. Лагерьде тұтқындардың көпшілігі еврейлер мен цыгандар еді. Рафаэль Израильдің мәліметінше, 23 637 тұтқынның 688-і еврейлер болды, олардың 382-сі лагерьде гестапомен өлтірілді, 186-сы Сербия еврейлері үшін Саймиштегі нацистік концентрациялық лагеріне ауыстырылды, ал тағы 103-і гестапомен лагерьден алып, өлтірілді немесе мәжбүрлі еңбекке жұмсалды. Еврей тұтқындары Белградтан, Банаттан, Орталық Сербиядан және Еуропаның әртүрлі елдерінен келді. Лагерьге келгенге дейін тұтқындар бірнеше күн гестапо мен СОГБ күзетінде болып, азапталып, ұрылды. Банжицаға ауыстырылған кезде, тұтқындардың кейбіреулерінде ауыр жарақаттардың белгілері байқалды. Лагерь бойында күзетшілер тұтқындарды үнемі ұрып-соғып, қорлап-ұяттап жүрді. Лагерь қатыгездігімен танымал болды, өлім жазалары жиі және кездейсоқ болатын. Түрмедегілер басқа неміс лагерьлерінде қолданылатын мінез ережелерін сақтауға міндетті болды. Бұл ережелер ән айтуға, қатты сөйлеуге, саяси тақырыптарды талқылауға, жазу құралдары мен қағазға және жеке заттарға ие болуға тыйым салды. Кез келген ережені бұзу өлім жазасына әкелді. Осыған қарамастан, тұтқындалған антифашистер партизан әндерін айтып, Тито мен Сталинге қолдау білдіріп, лагерьтерде лекциялар, пікірталастар, бір актілік қойылымдар, концерттер және тіпті халық әндері мен билерін орындап, немістерге қарсы тұрды. Лагерьдегі көптеген өлтірулерді гестапо жасады. SP UGB және СДС жасаған қылмыстар Белград полиция комиссары Светозар Вуйковичтің бұйрықтарымен жасалды, ол немістермен ынталы түрде ынтымақтасқан, тұтқындарды тергеген және көптеген қорлаушылыққа ұшыраған азаптау әдістерін ойлап тапқан белгілі садист еді. Вуйкович соғысқа дейінгі Белград полициясының жоғары лауазымды қызметкері болған. Ол тіпті Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Югославияның коммунистерін қудалауға қатысқан. Өлім жазалары жиі Вуйковичтің қалауымен орындалды және ол кісі өлтіру үшін неміс немесе серб билігінен рұқсат сұрамайтын. Ол тіпті Ішкі істер министрлігі өлім жазасына қарсы шешім қабылдаған жағдайларда да тұтқындарды өлтіруге бұйрық берген. Вуйкович бірде немістерден "атылуға бұйрық берілген жиырма қызды жеке өзі атуға" рұқсат сұраған. Осыған қарамастан, оған да, лагерьде билікте болған басқа сербтерге де сербтік әріптестік үкіметі ескерту жасаған жоқ немесе оларды лауазымдарынан шеттетуге тырысқан жоқ. Түрмедегілер тамақ жетіспей жатқанына шағымданғанда, Вуйкович пен оның серіктері: "[Сендер] мұнда демалуға да, тамаққа да келмедіңдер, өлтіру үшін келдіңдер. Аз не көп жесеңдер де, өміріңді сақтап қала алмайсыңдар", – деп жауап берді. Белград аудандық соты оны 1949 жылдың қараша айында өлім жазасына кесті. Банжицадағы алғашқы жаппай өлім жазасы 1941 жылдың 17 желтоқсанында 170 тұтқын атылып өлтірілді. 1941 жылдың соңына қарай лагерьде 2000-3000 тұтқын болды. 1942 жылы оккупацияланған Сербиядағы еврейлердің көпшілігі Банжицаға әкелініп, Яжинци, Маринова Бара және еврей зиратында атылды. Мыңдаған адам сол жерде қаза болды. Тірі қалғандардың айтуынша, SP UGB және Сербия мемлекеттік күзеті балаларды өлтіруді қоса алғанда, өлім жазаларына жауапты болды, бірақ құжаттар өлім жазаларының көпшілігін сербиялық мемлекеттік күзетінің көмегімен немістер орындағанын көрсетеді. 1942 жылдың көктемінде немістер Саджмиштеден әкелінген газбен жүретін көлікті еврей тұтқындарын өлтіру үшін екі рет қолданды. Сол күзге қарай лагерьде бірнеше четник партизандары тұтқынға алынды. Соғыс бойында көптеген тұтқындар кепіл ретінде атылып өлтірілді. 1944 жылдың қыркүйегінде Сербия мемлекеттік күзетінің, Сербия еріктілер корпусының және четниктердің серіктестері оккупацияланған аумақта қалған 455 яһудині тұтқынға алып, лагерьге жеткізіп, дереу өлтірді. 1944 жылдың соңында немістер Югославия тұтқындарынан тұратын тізбектей топты Банжицада өлтірілгендердің қалдықтарын өртеуге мәжбүрледі. Тізбектей топтың аман қалған мүшесі Момчило Дамянович өрттеу рәсімін Kommando 1005 бөлімінің басшысы, SS Standartenführer (полковник) Пауль Блобель ұйымдастырғанын куәландырды, ол неміс оккупациясы астындағы Еуропа бойынша неміс қылмыстарының іздерін жоюға жауапты болған. "Холокост энциклопедиясы" бойынша:

It was run by the German Gestapo and commanded by Gestapo official Willy Friedrich, in cooperation with the SP UGB. Members of the Serbian State Guard (; SDS) acted as prison staff. The SDS were the military arm of the collaborationist Government of National Salvation led by Milan Nedić, a pre war politician who was known to have pro Axis leanings, who had been selected to lead the puppet government by the Germans. Most of the inmates were individuals affiliated with the Communist Party of Yugoslavia (; KPJ) or participants in that summer's anti fascist uprising. The majority of prisoners were Serbs. The camp held men and women of all ages, as well as young children. A sizeable number of inmates were Jews and Roma. Rafael Israeli notes that of the 23,637 inmates, 688 were Jews, of whom 382 were killed by the Gestapo in the camp, 186 were transferred to the main Nazi concentration for Serbian Jews at Sajmište, and 103 more were taken from the camp by the Gestapo and killed or used as force labor. The Jewish inmates hailed from Belgrade, Banat, Central Serbia, and various European countries. Before arriving at the camp, inmates would spend several days in the custody of the Gestapo and SP UGB, where they were tortured and beaten. By the time they were transferred from these detention centers to Banjica, some of the prisoners would already have displayed signs of serious mutilation. Throughout the camp's operation, guards would regularly beat and mistreat prisoners. The camp was notorious for its brutality and executions were frequent and random. Inmates were expected to follow the standard rules of conduct that were implemented in other German camps. These rules prohibited singing, speaking loudly, having conversations on political subjects, possessing writing utensils and paper, and all other personal belongings. The infraction of any of these rules would result in execution. Despite this, imprisoned anti fascists defied the Germans by singing Partisan songs, shouting their support for Tito and Stalin, and by holding lectures, discussions, one act plays, recitals, and even folk song and dance performances on the campgrounds. Most of the killings at camp were carried out by the Gestapo. Those committed by the SP UGB and the SDS were carried out under the orders of Belgrade police commissioner Svetozar Vujković, a noted sadist who collaborated enthusiastically with the Germans, interrogated prisoners and devised a number of humiliating torture techniques. Vujković had been a high ranking official in the pre war Belgrade police. He was involved in the persecution of Yugoslavia's communists even before the outbreak of World War II. Executions occurred frequently at Vujković's whim and he rarely asked for approval from German or Serbian authorities to carry out murders. He purportedly ordered the killing of prisoners even in cases where the Ministry of Interior decided against execution. Vujković is reported to have begged the Germans to "personally shoot twenty young girls who were ordered for shooting" on one occasion. Despite this, neither he nor any other Serbs holding positions of power in the camp were reprimanded or removed from their posts by the Serbian collaborationist government. When prisoners complained of lack of food, Vujković and his associates replied by saying: "[You] didn't come here for spa therapy and food, but to be executed. To eat more or less will not save your lives." The Belgrade Circuit Court sentenced him to death on November 1949. The first mass execution in Banjica occurred on 17 December 1941, when 170 prisoners were shot. By the end of 1941 the camp held between 2,000 and 3,000 prisoners. By 1942, most Jews in occupied Serbia were taken to Banjica and shot at Jajinci, Marinkova Bara and the Jewish cemetery. Thousands were killed at those execution sites. According to survivors, the SP UGB and Serbian State Guard were responsible for executions including the killing of children, but records indicate that the majority of executions were carried out by the Germans, with the assistance of the Serbian State Guard. In the spring of 1942 the Germans used a gas van brought from the Sajmište to murder Jewish inmates on two separate occasions. A number of Chetnik guerrillas were imprisoned in the camp that autumn. Executions continued throughout the war, and many inmates were shot as hostages. By September 1944, collaborationists of the Serbian State Guard, Serbian Volunteer Corps and Chetniks captured about 455 of the remaining Jews in the occupied territory who were sent to the camp where they were killed immediately. In late 1944 the Germans forced a chain gang of Yugoslav prisoners to incinerate the remains of those killed in Banjica. A surviving member of the chain gang, Momčilo Damjanović, testified that the incineration of the corpses was organized by a unit of the Kommando 1005, headed by SS Standartenführer [Colonel] Paul Blobel, the man responsible for erasing traces of German atrocities throughout German occupied Europe. According to the Encyclopedia of the Holocaust:

Барлық немістер 2 қазан күні Банжицадан кетіп қалды. Лагерьдегі екінші және үшінші санаттағы барлық тұтқындар 3 қазан күні босатылды. Соңғы 31 тұтқын (бірінші санаттағы) 4 қазан күні, 1944 жылы босатылды.

Мұра

Соғыс барысында Банжицада 23 697 адам ұсталды, оның ішінде 688 еврей. Кемінде 3849 тұтқын, оның ішінде 382 еврей лагерде қайтыс болды. Олардың 3420-ы ер адам, 429-ы әйел адам. Тұтқындардың көп бөлігі – 73 пайызы сербтер, ал қалғандары еврейлер, цыгандар, Кеңес Одағы және бірнеше Батыс Еуропа елдерінің азаматтары болды. Лагерь мұрағатының жойылмаған, ішінара сақталған бөлігінен 3849 адамның ісі бойынша мәлімет сақталды. Олардың ішінде 3420 ер адам және 429 әйел адам, ал жас бойынша: 7 жасқа дейінгі 22 бала, 7-ден 14 жасқа дейінгі 27 бала, 14-тен 17 жасқа дейінгі 76 бала, 17-ден 21 жасқа дейінгі 564 адам, 21-ден 35 жасқа дейінгі 1703 адам, 35-тен 50 жасқа дейінгі 1074 адам және 50 жастан асқан 348 адам болды. Сақталған мәліметтерде тұтқындарды лагерьге кімдер жібергені туралы да ақпарат бар: неміс СС әскерлері – 2392 адам, неміс армиясы – 105 адам, Белград қалалық әкімшілігі – 977 адам, Қылмыстық полиция – 93 адам, серб әскери жасақтары – 141 адам, ал Сербия облыстары мен Полиция бас штабы – 241 адам. Көпшілігін немістер, сондай-ақ СДС өкілдері де өлтірді. 186 еврей тұтқыны Саймиштеге ауыстырылды. Олардың 103-ін Гестапо лагерьден алып кетті, ал аман қалған аз бөлігі мәжбүрлі еңбекке жіберілді, басқа лагерьге ауыстырылды немесе із-түссіз жоғалып кетті. Соғыстан кейін Банжицаның неміс командирі Вилли Фридрих 1947 жылдың 27 наурызында Белградтағы Югославия әскери сотында сотталды және өлім жазасына кесілді. Полиция комиссары Вуйкович соғыстан аман қалды; оны Югославияның жаңа коммунистік үкіметі тұтқындап, соғыс қылмыстары үшін соттады. Ақырында ол кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесіліп, атылды. Тарихшы Жозо Томасевич Банжицаны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербиядағы ең танымал концлагерь деп атайды. Белградта лагерь құрбандарына арналған шағын ескерткіш орнатылған. Баниха концлагерінің мұражайы алғаш рет 1969 жылы ашылды. Ол лагерьде ұсталғандардың және басқа да нацистік концлагерьлердің құрбандарының естелігіне арналған. Онда лагерь және оның жұмысына қатысты төрт жүзден астам заттар қойылған.

Throughout the war, 23,697 individuals were detained in Banjica, including 688 Jews. At least 3,849 inmates—including a minimum of 382 Jews—died at the camp. Of these, 3,420 were men and 429 were women. Prisoners were mostly Serbian by origin, 73% of them, the others were Jews, Roma, and citizens of Soviet Union and several Western European countries. From the partially preserved archive of the camp which was not destroyed, data for 3,849 executed have been saved. Among them was 3,420 men and 429 women, while by age was 22 children up to 7 years, from 7 to 14 years was 27 children, from 14 to 17 years was 76 children, from 17 to 21 years was 564 persons, from 21 to 35 years was 1,703 persons, from 35 to 50 was 1,074 persons and over 50 years was 348 persons. Preserved data also show informations about who sent the prisoners to the camp, German SS troops sent 2,392 persons, German army sent 105 persons, Belgrade city administration sent 977 persons, Criminal police sent 93 persons, Serbian military detachments sent 141 persons and Districts of Serbia and Police Headquarters sent 241 persons. Most were killed by the Germans, but also by the SDS. 186 Jewish inmates were transferred to Sajmište. Of these, 103 were taken from the camp by the Gestapo, and a small number of those who survived were either sent to forced labor, were transferred to another camp, or were unaccounted for. After the war, Banjica's German commander, Willy Friedrich, was tried by a Yugoslav military court in Belgrade on 27 March 1947, and was sentenced to death. Police Commissioner Vujković survived the war; he was captured and tried for war crimes by Yugoslavia's new communist government. He was eventually found guilty, sentenced to death, and shot. Historian Jozo Tomasevich calls Banjica the most notorious concentration camp in Serbia during World War II. A small monument dedicated to the victims of the camp exists in Belgrade. The Museum of the Banjica Concentration Camp, first opened in 1969, is dedicated to the memory of those who were detained in the camp and the victims of other Nazi concentration camps. It contains an exhibition of over four hundred items relating to the camp and its operation.

Мұражай

Банжика концлагерінің мұражайы 1969 жылы ашылды және лагерь мен оның жұмысына қатысты төрт жүзден астам затты қамтиды.