Кіріспе
Грекиялық спортшы Стамата Ревити (Σταμάτα Ρεβίθη; 1866 – 1896 жылдан кейін) – 1896 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында 40 километрлік марафонға қатысқан грек әйелі. Олимпиада ойындарына әйелдердің қатысуына тыйым салынған, бірақ Ревити оған жүгіруге рұқсат беруді талап етті. Ревити ерлер ресми жарысты аяқтағаннан кейін бір күн өткен соң марафонды жүгірді. Ол марафонды шамамен 5 сағат 30 минутта аяқтады және жүгіру уақытын растау үшін куәгерлерден қол қоюды сұрады, бірақ жарыс соңында Панатинаико стадионына кіруіне рұқсат берілмеді. Ол өзінің жетістігін мойындау үшін Грекия Олимпиада комитетіне құжаттарын ұсынуды ниеттенген, бірақ оның мұны істегені белгісіз. Ревитидің марафоннан кейінгі өмірі туралы ешқандай мәлімет сақталмаған. Замандас деректерге сәйкес, 1896 жылғы марафонда "Мелпомен" есімді тағы бір әйел де қатысқан. Олимпиада тарихшылары арасында Ревити мен Мелпомененің бір адам болуы мүмкін деген пікірталас жүрді.
Stamata Revithi (Σταμάτα Ρεβίθη; 1866 – after 1896) was a Greek woman who ran the 40 kilometre marathon during the 1896 Summer Olympics. The Games excluded women from competition, but Revithi insisted that she be allowed to run. Revithi ran one day after the men had completed the official race, and although she finished the marathon in approximately 5 hours and 30 minutes and found witnesses to sign their names and verify the running time, she was not allowed to enter the Panathinaiko Stadium at the end of the race. She intended to present her documentation to the Hellenic Olympic Committee in the hopes that they would recognize her achievement, but it is not known whether she did so. No known record survives of Revithi's life after her run. According to contemporary sources, a second woman, "Melpomene", also ran the 1896 marathon race. There is debate among Olympic historians as to whether or not Revithi and Melpomene are the same person.
1896 жылғы Олимпиадаға дейін
Стамата Ревити 1866 жылы Сироста дүниеге келген. 1896 жылғы өміріне қатысты жазбалар, ол 1896 жылы Пирейде кедейлікте өмір сүргенін көрсетеді. Ол кезде оның екі баласы болған: 1895 жылы жеті жасында қайтыс болған ұлы және 1896 жылғы Олимпиада кезінде он жеті айлық болған тағы бір баласы. Олимпиада тарихшысы Атанасиос Тарасулеас Ревитиді сары шашты, жіңішке денелі, үлкен көзді әйел ретінде сипаттайды, ол жасынан үлкен көрінген. Ревити Афинада жұмыс таба алатынына сенгендіктен, үйінен жаяу жол тартты. Оның саяхаты Олимпиада марафонына бірнеше күн бұрын болды. Бұл жарыс, спорт бағдарламасының бөлігі ретінде Мишель Бреалдың Марафон қаласынан Пникске дейінгі жарыс идеясы негізінде құрылған ерекше жарыс болатын. Бреал шабытты Пейдиппидтен алды, ол аңыз бойынша Марафон шайқасында Парсыларға қарсы жеңісті жариялау үшін Марафоннан Афинаға қашып, хабар жеткізгеннен кейін дереу қайтыс болды. Афинаға жол тартқанда Ревити жолда бір ер адамға кездеседі. Ол оған ақша беріп, марафонға қатысып, танымал болуға, соның арқасында ақша табуға немесе жұмыс табуға кеңес береді. Осы әңгімеден кейін Ревити жарысқа қатысуға шешім қабылдады: ол бала кезінде ұзақ қашықтыққа жүгіруді ұнатқан және ерлермен жарыста жеңе алатынына сенген. 1896 жылғы Олимпиада ойындары – заманауи дәуірде алғаш рет өткізілген және Грекия тарихындағы ең маңызды халықаралық көпсалалы спорттық жарыс. Ойындардың ережелері көбінесе әйелдерді жарыстан мүлдем шеттетуге бағытталған. Барон Пьер де Кубертен, Виктория дәуірінде әйелдердің ерлерге қарағанда нашар екеніне сенген және ежелгі Олимпиада ойындарына, онда тек ерлер ғана қатыса алатын, құрмет көрсеткендіктен, қазіргі Олимпиада ойындарының көрегені, әйелдердің Олимпиада ойындарына немесе спортқа қатысуын қолдамады. Ол әйелдің ең үлкен жетістігі – ұлдарын спортта көзге түсуге шақыру және ер адамның еңбегін мақтау деп есептеді.
1896 жылғы марафон
Ревити жарыс өткізілетін жерге, Марафон кішкентай ауылына, 9 сәуірде бейсенбі күні келді. Ол журналистердің назарын өзіне аударды және Марафон қаласының әкімі оны жылы қарсы алып, үйінде баспана берді. Ол журналистердің сұрақтарына жауап берді, ал Шаландриден келген бір жүгіруші оны келекеледі, стадионға кіргенде көрермендердің қалмайтынын болжады. Ревити оған әйелдерді қорламау керектігін айтты, себебі грек ер спортшылары американдықтар тарапынан бұрын қорланған еді. 10 сәуірде, жұма күні жарыс басталмас бұрын, Марафонның ескі діни қызметкері Иоанн Велиотис спортшылар үшін Әулие Иоанн шіркеуінде дұға оқуға тиіс болды. Велиотис Ревитиге бата беруден бас тартты, өйткені ол ресми түрде танылған спортшы емес еді. Ұйымдастыру комитеті соңында оның жарысқа қатысуына тыйым салды. Ресми түрде, қатысу мерзімі өткендіктен қабылданбады; алайда, Олимпиада тарихшылары Дэвид Мартин мен Роджер Гинн атап өткендей, нақты мәселе оның әйел екендігі болды. Тарасулеасқа сәйкес, ұйымдастырушылар оған Афинада американдық әйелдер командасымен басқа жарыста қатысуға уәде берді, бірақ ол жарыс ешқашан өтпеді. Келесі күні сағат 8-де Ревити марафон жолымен өздігінен жүгірді. Бастамас бұрын, ол қаладағы жалғыз мұғалімге, әкімге және қалалық судьяға ауылдан кеткен уақытын куәландыратын мәлімдемеге қол қоюын сұрады. Ол жарысты тұрақты қарқынмен аяқтады және сағат 13:30-да (5,5 сағат) Парапигматаға (қазіргі Эвангелизмос ауруханасы орналасқан жер, Афинадағы Хилтон жанында) жетті. Ревитиге Панатинаико стадионына кіруге рұқсат берілмеді – оның жарысы Парапигматада бірнеше грек әскери офицерлерімен тоқтатылды, ол олардан Афинаға келген уақытын растау үшін қолтаңба қоюын өтінді. Ол журналистерге өзінің мәселесін Тимолеон Филимонға (Грекия Олимпиада комитетінің Бас хатшысы) баяндау үшін кездесуге ниеттенгенін айтты. Тарихшылар оның құжаттарын Грекия Олимпиада комитетіне ұсынуды көздегенін болжайды, осылайша олар оның жетістігін мойындауы мүмкін еді. Оның есептері де, Грекия Олимпиада комитетінің құжаттары да растау үшін табылған жоқ.
Салдары
Марафоннан кейін Ревитидің өмірі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Кейбір газеттер марафонға дейін оның тарихы туралы мақалалар жариялағанмен, бұл хабарламалар жарыстан кейінгі өміріне қатысты ештеңе айтпады. Ол Филимонмен кездесіп пе, әлде жұмыс тапты ма, белгісіз. Тарасулеас айтқандай, "Стамата Ревити тарихтың тозаңына сіңіп кетті". Ұлыбританиялық Вайолет Пирси ресми тіркелген марафондық жарысты аяқтаған алғашқы әйел болды: ол 3 қазан 1926 жылы британдық жарыста 3 сағат 40 минут көрсетті. Әйелдерге 1984 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында марафонға қатысуға рұқсат берілді, онда америкалық Джоан Бенойт алғашқы жарысты 2 сағат 24 минутта жеңіп алды.
Мельпомен
1896 жылдың наурыз айында Афинадағы француз тіліндегі газет (Messager d'Athènes) марафон жарысына қатысуға ниет білдірген әйел туралы хабар таратты. Газетте былай делінген: «Ол өздігінен жасаған сынақ жүгірісінде Марафон мен Афина арасындағы 42 шақырымдық қашықтықты 4,5 сағатта жүгіріп өтті». Сол жылы Венгриядан келген Халықаралық Олимпиада комитетінің негізін қалаушы мүшесі Франц Кемень неміс тілінде: «Расында, Мисс Мелпомен 40 шақырымдық марафонды 4,5 сағатта аяқтады және Олимпиада ойындарына қатысуға өтініш берді. Бірақ комиссия оның өтінішін қабылдамады» деп жазды. Мартин мен Гинннің сөзінше, «Мелпоменнің тек қана есімі ғана айтылуы қызық». Олимпиада тарихшысы Карл Леннартц 1896 жылы марафонда екі әйел қатысқанын, ал «Мелпомен» есімін Кемень мен 1896 жылғы екі дүркін Олимпиада чемпионы, жүзуші Альфред Хайос растағанын мәлімдейді. Леннартц былай деп хабарлайды: Мелпомен есімді жас әйел жарысқа қатысуға ниеттеніп, ақпан айының соңында немесе наурыз айының басында 4,5 сағатта қашықтықты жүгіріп өтті. Олимпиадалық марафон 10 сәуірде өтті, ал тағы бір қатысушы, Стамата Ревити 11 сәуірде бұл қашықтықты 5,5 сағатта аяқтады. Asti, New Aristophanes және Atlantida газеттері бұл туралы 12 сәуірде жариялады. Алайда, Тарасулеас грек газеттеріндегі заманауи басылымдарда Мелпомен есімі кездеспейтінін, ал Ревити есімі жиі айтылатынын алға тартады. Ол Мелпомен мен Ревити – бір адам болуы мүмкін дейді. Мартин мен Грин болса, «Ревитиді белгілі марафоншы ретінде сипаттаған заманауи мәліметтер марафон трассасы бойынша әйелдің бұрынғы жүгірісін түсіндіруі мүмкін – бұл Ревитидің өзі, Мелпомен емес» деген пікірде. 4 сәуірде шыққан Афинаның күнделікті газеті Estia «бірнеше күн бұрын марафонда сынақ жүгірісі жасаған және ертең жарысуға ниетті таңғажайып әйел туралы» жазды. Газетте әйелдің кеңселеріне келіп: «Егер аяқ киімдерім маған кедергі келтірсе, мен оларды жол үстінде шешіп, жалаң аяқпен жүгіремін» деген сөздері келтірілген. Сонымен қатар, Тарасулеас 13 наурыздағы [[[Грегориан күнтізбесін қабылдау#Шығыс Еуропадағы қабылдау 1896]] бір жергілікті газетте әйел мен оның баласы марафонға тіркелгені туралы хабар болғанын, бірақ оның есімі тағы да аталмағанын айтады. Бұл құпияны шешуге тырысып, Тарасулеас «мүмкін, Ревити екі есімді болған, немесе белгісіз себептермен оған Муза Мелпомен есімі берілген болуы мүмкін» деген тұжырым жасады.