Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Папуа-Жаңа Гвинеяның Торричелли тілдері тобы Арапеш тілдері – Папуа-Жаңа Гвинеяның 32 000 арапеш халқының бірнеше жақын туысқан Торричелли тілдері. Олар Папуа-Жаңа Гвинеяның шығыс Сандаун және солтүстік Шығыс Сепик провинцияларында таралған. Арапеш тілдері папуа тілдерінің ең көп зерттелгендерінің қатарына жатады және ерекшелігі – олардың жыныстық жүйесінде он үшке дейін (зат есім кластары) гендерлік жіктелімдері бар. Мысалы, Муфиан тілінде санаулы зат есімдер үшін 17 зат есім класы, сондай-ақ жеке есімдер мен жер-су атауларына арналған екі қосымша класы бар. (Мысалдар үшін сол мақаланы қараңыз.)
Group of Torricelli languages of Papua New Guinea
The Arapesh languages are several closely related Torricelli languages of the 32,000 Arapesh people of Papua New Guinea. They are spoken in eastern Sandaun Province and northern East Sepik Province, Papua New Guinea. The Arapesh languages are among the better studied of Papuan languages and are most distinctive in their gender systems, which contain up to thirteen genders (noun classes) with noun phrase concordance. Mufian, for example, has 17 noun classes for count nouns plus two extra noun classes, i. e. proper names and place names. (See that article for examples.)
Фоналогия
Арапеш тілінің дыбыстық жүйесінің ең ерекше белгісі – ерекшелендіру үшін еріннің дөңгеленуін қолдануы.
The most notable feature of the Arapesh phoneme inventory is the use of labialization as a contrastive device.
Грамматика
Соңғы өзгерістер арапеш тілдеріндегі сөздердің ретін дәстүрлі папуалық SOV-тан SVO-ға өзгертіп, адпозициялық реттікке де сәйкес ауысқан. Көптеген сөздер зат есімнің алдында келеді, бірақ сөздердің реті өзгергендіктен, меншік жалғаулары мен зат есімдердің нақты реті болмайды. Тілдің ерекше гендерлік жүйесі көбінесе зат есімнің соңғы буынына байланысты. Әр гендер үшін жекеше және көпше түрінде туыс сөздер жұптасқан. Нигер-Конго тілдеріндегі ұқсас күрделі жүйелерден айырмашылығы, арапеш тіліндегі гендерлік жүйе жынысқа негізделген: IV гендер барлық әйелдерге, ал VII гендер ерлерге арналған. Арапеш мәдениетінде жеке есімдерді қолдануға тыйым салынған, сондықтан туыстық атаулар тіпті жақын туыстарды да атау үшін жиі қолданылады. Арапеш тілдерінде етістік атаулардың да жүйесі бар, олар әдетте VIII гендерге жатады. Гендерлік үйлесім, сондай-ақ тұлға мен санға байланысты үйлесім, барлық сипаттауыштарда, сандарда, сұрау есімдіктерінде және етістіктің жолдауы мен толықтырылысында кездеседі. Арапеш тіліндегі етістіктер префикстер арқылы түбірленеді. Бұл түбірленудің негізгі үлгісі: ЖОЛДАУ МОДАЛДЫҚ ТҮБІР.
Recent shifts have moved Arapesh languages from the typical Papuan SOV to a SVO order, along with a corresponding shift in adpositional order. Most modifiers usually precede the noun, though as a result of changes in word order genitives and nouns do not have a fixed order. The language's unique gender system is largely based on the ending of the noun. There are cognate pairings of each gender for singular and plural numbers. The whole gender system, unlike most of the comparable complexity in Niger–Congo languages, is sex based: Gender IV is for all female beings and Gender VII for male ones. Arapesh culture forbids the use of personal names, so that kinship nouns are used extensively to address even intimate relatives. Arapesh languages also have a system of verbal nouns: there by default belong to gender VIII. Gender agreement, along with that for person and number, occurs with all adjectives, numerals and interrogative pronouns and the subject and object of verbs. Verbs in Arapesh languages are inflected by means of prefixes. The basic template for this inflection is the order SUBJECT MOOD ROOT.