Кіріспе

Ричард Райттің 1938 жылғы "Том ағаның балалары" кітабы – повестьтер жинағы және афроамерикалық автор Ричард Райттің жарық көрген алғашқы кітабы. Одан кейін ол "Туған ұл" (1940), "Қара бала" (1945) және "Шеттен келген" (1953) романдарын жазды. 1938 жылы алғаш рет басылғанда "Том ағаның балалары" төрт повестьтен тұрды: "Үлкен бала үйден кетеді", "Өзен бойында", "Ұзақ қара ән" және "От пен бұлт". "Джим Кроудың әдеп-құлықтары" және "Жарқын таңғы жұлдыз", қазір кітаптың бірінші және соңғы бөлімдері, 1940 жылы кітап қайта басылғанда қосылды. Кітаптың атауы 1852 жылы жарық көрген Гарриет Бичер Стоудың құлдыққа қарсы романы "Том ағаның қабінесінен" алынған.

Джим Кроу заңына сай өмір сүру этикасы

"Джим Кроудың этикасы" Ричард Райттың Джим Кроу дәуірінде өскен жеке тәжірибесін баяндайды. Эссе Райттың бала кезінде расизммен алғаш рет кездесуінен басталады, ол ақ балалармен соғыс ойыны ойнауға тырысқанда зорлық-зомбылыққа ұшырайды, ал соңында анасы оны оқиғаға кінәлі деп сөкпейді. Эссенің қалған бөлігінде оның жасөспірім және ересек шағында Оңтүстікте қара нәсілді адам ретіндегі тәжірибелері суреттеледі. Ол алғашқы жұмысында, оптикалық компанияда расизммен байланысты кездескендерін сипаттайды. Ақ әріптестері оны қорқытып, мазалайды, өйткені ол өзін дамытуға және жоғарылауға мүмкіндік беретін біліктерді үйренгісі келеді, нәтижесінде ол жұмыстан шығарылады. Райт өзінің "Джим Кроу білімін" жалғастыратынын, бір жерден екінші жерге көшіп, полиция қызметкерлері жазалаған қара әйелге қарсы зорлық-зомбылыққа куә болып, ақ жастардың өзіне шабуылдарына тап болып, қонақ үйде қоңыраушы болып жұмыс істейтінін айтады, онда ақ ер адамдар қара қыздармен құмарлыққа беріледі, бірақ ақ әйелмен сексуалдық қатынасқа түскен қара ер адам үшін кастрация немесе өлім жазасы күтеді. Райттың эссесі Джим Кроу кезінде қара адамдардың өмір сүру үшін қабылдауы тиіс күрделі көзқарас туралы талқылаумен аяқталады және "Негрлер өздерінің өмір салтына қалай қарайды?" деген сұрақ қояды.

Үлкен бала үйден кетеді

"Үлкен бала үйден кетеді" – жас қара нәсілді жігіттің оқиғасы, оның жастық сапары қорқынышты аяқтайды. Үлкен бала және оның достары Бобо, Лестер және Бак жергілікті жүзу көліне баруды шешеді, ол жер ақ адамға тиесілі және ол қара адамдарға жүзуге рұқсат бермейді. Бастапқыда олар тартынса да, киімдерін шешіп, суда ойнай бастайды. Бір әйел жігіттерге тап болып, олар киімдерін көрінбей қайтарып ала алмайды. Әйел шабуылға ұшырады деп ойлап, қорқып, күйеуі Джимді шақырады. Джим келіп, Лестер мен Бакты атып өлтіреді. Үлкен бала мен Джимнің арасында қысқаша күрес болғаннан кейін, Үлкен бала мылтықты алып, Джимді атып өлтіреді. Қорқып қалған Үлкен бала мен Бобо киімдерін жинап, қашып кетеді. Ұлдар әрқайсысы өз үйлеріне қашуға келіседі, линчтен құтылуға тырысады. Үлкен бала үйге келген соң, оқиғаны анасы мен әкесіне айтады, олар ұлдарын құтқару үшін ауылдастарын жинап алады. Үлкен баланы жасыру үшін тамақпен бірге жібереді, ол отбасының танысы, жүк көлігімен келетін адамды күтеді, ол оны жиналған топтан алып кете алады. Таулардағы жасырынған жерінен, ол ақ адамдардың өзін және Бобоны іздеп жатқанын естиді. Ақырында Бобоны топ ұстап алып, оны қаралап, қауырсынмен жауып, өртеп, линчтейді, ал Үлкен бала оны тыңдауға мәжбүр болады. Таңертең, жүк көлігінің жүргізушісі Уилл Үлкен баланы тауып, олар Чикаго, Иллинойс штатына қарай жолға шығады, Үлкен баланың болашағы белгісіз.

Өзен жағасында

"Ауыз судың жағасында" оқиғасы үлкен су тасқыны кезінде орын алады. Басты кейіпкер, Манн есімді фермер, отбасын қауіпсіздікке, төбелерге жеткізуі керек, бірақ оның қайығы жоқ. Соған қоса, оның әйелі Лулу бірнеше күннен бері босануда, бірақ бала тумай жатыр. Манн оны Қызыл Крест ауруханасына жеткізуі керек. Ол өзінің туысы Бобты есегін сатуға және содан қайық сатып алуға жіберді, бірақ Боб есектен жиырма бес доллар және ұрланған қайықпен қайтып келді. Манн қайықты қала арқылы ауруханаға апаруы керек, бірақ Боб оған қарсы кеңес береді, себебі қайық жақсы танымал. Лулу, Пиви, оның ұлы және Лулудың анасы Бабуляны қайыққа мінгізіп, Манн алғашқы үйден көмек сұрайды. Бұл үй қайықтың иесі, Хартфилдтің үйі, ол дереу оқ атуды бастайды. Манн өзімен алып келген қаруымен жауап береді және оны өлтіреді, ал оның отбасы үйдің терезелерінен осы оқиғаны көреді. Манн Қызыл Крест ауруханасына жетеді, бірақ кеш болады; Лулу мен туылмаған баласы қайтыс болады. Әскерлер Бабуля мен Пивиді төбелерге қауіпсіз жерге апарып кетеді, ал Манн бұзылып жатқан бөгетте жұмыс істеуге тартылады. Бірақ бөгет жарылып, Манн ауруханаға қайта оралуға мәжбүр болады, онда полковниктің бұйрығымен төбеде тесік жасайды, содан кейін полковник Маннға барлығы аяқталғаннан кейін оны табуға бұйырады, көмектесе алатынын айтады. Манн мен жас қара жігіт Бринкли қала шетіндегі отбасыны құтқаруға жіберіледі, олар Хардфилдтер екенін біледі. Үй ішінде Хардфилдтің ұлы Маннды әкесін өлтірген адам деп таниды, ал Манн балтасын көтеріп, балалар мен олардың анасын өлтіруге дайындалады, бірақ үйдің су көтерілуі салдарынан тоқтатылады. Хардфилдтің өлтірушісі ретінде танылуы және осыған байланысты қатыгез және азапты өлімге ұшырау мүмкіндігіне қарамастан, Манн бала, оның қарындасы және анасын "төбелерге" және қауіпсіздікке алып кетеді. Сол жерде Манн "өз жұртымен" араласуға тырысады, отбасын табады деп үміттенеді, бірақ ақ жігіт Маннды әкесін өлтірген адам деп таниды. Қарулы сарбаздар Маннды генералмен және Қызыл Крестте көмектескен полковникпен бірге соттан кейін алып кетеді. Өліміне кесілгенін біліп, "олар мені өлтіргенше өлемін" деп ант етеді. Манн қашып кетеді, ал сарбаздар оны өзен жағасында атып өлтіреді.

Ұзақ қара ән

"Ұзын қара ән" жас қара нәсілді әйел Сараның, күйеуі Сайлас мақта сатудан оралғанша сәбисіне күтім жасауынан басталады. Жалғыздыққа толы, сәби Руттың қажеттіліктерінен шаршаған Сара, соғысқа аттанғанға дейін танысқан Тома туралы армандап көреді. Күн батқанда ақ түсті сатушы келіп, оған графофон сатуға тырысады. Олар сөйлеседі, ал Сара оған су әкелгенде, сатушы оны азғыруға әрекеттеніп, зорлайды. Ол қарсылық білдіріп, жатын бөлмеге қашады. Сатушы графофонды қалдырып, ертең күйеуін оны сатып алуға көндіру үшін қайта келетінін айтады. Сайлас келгенде графофонды көріп, Сараның адал болмағанына күмәнданады. Сайлас ақ нәсілділерді жек көреді, ал Сараның ақ сатушымен қарым-қатынас жасағанын білгенде ашуға ілеседі. Ашудан қалған Сайлас оны үйден қуады, қашып басып кеткенде қамшымен жазалайды. Сара ақыры одан қашып, үйге тек Рутты алу үшін қайта оралады. Ол Сайлас ұстамайтын жерде, сыртта түнеп, ертең сатушымен кездеспеуге бекінеді. Бірақ сатушыны тоқтатуға күші жетпейді, ол үйге келгенде Сайлас оны қамшымен сабап, содан кейін атып өлтіреді. Сара Сайласқа қайтып келіп, онымен бірге қашуға көндіруге тырысады, бірақ ол барлық күш-жігеріне қарамастан ақ адамның әлемінде ешқашан бостандыққа жете алмайтынын түсінеді. Сара Рутты тауға алып кетеді, онда ақ нәсілділердің тобы Сайласқа шабуыл жасап, оны оқтармен және үйді өртеп өлтіруге тырысатынын көреді. Сайлас көптеген ақ нәсілділерді өлтіргеннен кейін қашып құтылуға әрекеттенбей, өртке оранған үйдің ішінде қалады.

От пен бұлт

"От пен бұлт" - уағыздаушы Тейлордың өз халқын аштықтан құтқаруға жасаған тырабы. Ақ үкімет тағамдық көмек көрсетуден бас тарқандықтан, Тейлор шіркеуіне қолдары бос оралуға мәжбүр. Сол жерде ол қиын жағдайға тап болады. Бұрын ол коммунистермен бірге шеруге қатысу туралы айтқан еді, енді олар бір бөлмеге келіп, онымен кездесуге келді. Екінші бөлмеде қала әкімі мен полиция бастығы онымен сөйлесу үшін келді. Тейлордың қала әкімімен бұрынғы таныстығы бар, ол қара қоғамдағы бейбітшілік пен тәртіпті сақтағаны үшін оған көмек көрсеткен. Бірақ егер қала әкімі коммунистер туралы білсе, Тейлор қиын жағдайға түседі. Бірінші кезекте Тейлор коммунистермен сөйлеседі, олар оны үгіт парақшаларына атын қосып, шеруге толық қатысуға көндіруге тырысады. Тейлор оларға нақты жауап бермейді. Содан кейін ол қала әкімі мен шерифпен сөйлеседі, олар оны шеруге қатыспауға итермелейді. Тейлор өзінің атын қосудың өзіне де, қоғамға да қауіп келтіретінін сезінеді, сондықтан не істеу керегін білмейді. Ол екі топты да шіркеуден шығарып салады, олардың жолдары қиыспайды. Содан кейін ол өз диакондарымен сөйлеседі. Олардың бірі, Дикон Смит, Тейлорды қызметтен шеттетуге және шіркеуді басып алуға жоспарлап отыр. Кенет бір көлік тоқтайды, Тейлор диакондарды тастап, көлікте кім бар екенін көруге шығады. Ақ адамдар оны ұрып, машинаның артына тастап, орманға алып кетеді. Олар оны қамшымен соғып, Иеміздің дұғасын жаттап айтуға мәжбүр етеді, бұл оны шеруге қатыспауы үшін жасалған әрекет. Тейлор ақтар тұратын ауданнан өтеді, сол жерде полицей оны тоқтатады, бірақ тұтқындамайды. Үйге келген соң Тейлор бұл ұрудың оны халқының азабымен тікелей байланыстырғанын түсінеді және ұлына шеруді жалғастыру керектігін айтады. Тейлор қауымдағылардың көпшілігі түні бойы ұрылғанын көріп, оларды қала арқылы шеруге жетектейді. Ол өзін қамшымен соққылаудың ауырсынуы мен жиналған шерушілердің күшінің – қара және ақ адамдардың бірге болуының Құдайдың белгісі екенін түсінеді. Қамшымен соққылау – от, ал шерушілер – Құдай еврейлерді Уәде етілген жерге бастаған бұлт.

Жарқын таңғы жұлдыз

"Жарқын және таңғы жұлдыз" Сью есімді қарт әйел туралы, оның ұлдары коммунистік партияның ұйымдастырушылары. Ұлдарының бірі, Суг, осы үшін қамауға алынған, бірақ ол оқиғада көрсетілмейді. Сью әңгіме басталғанда екінші ұлы, Джонни Бойдың үйге оралуын күтеді. Бұрын христиан болғанмен, енді ол коммунистік идеологияға сенеді, адамзат күресін осы тұрғысынан қарастырады. Күтіп отырғанда ол ескі ән шырқап алады. Ірі ұйымдастырушы Лемнің қызы, ақ нәсілді коммунист Рева, Сьюға шериф Лемнің үйіндегі жиын жоспарларын білгенін және жолдастарды ескерту қажеттігін айту үшін тоқтайды, әйтпесе оларды ұстап алады. Топтың ішінде біреудің хабаршы болғаны белгілі болады. Рева кеткен соң, Джонни Бой үйге келеді. Сью оған кешкі ас дайындайды, олар ақ нәсілді коммунистерге деген сенімсіздіктерін талқылайды. Содан кейін ол оны жолдастарға Лемнің үйіне бармауға ескерту үшін жібереді. Шериф Сьюдың үйіне келіп, Джонни Бойды іздейді. Шериф Сьюға оны сөйлетпесе, оның денесін алып кетуге дайын болуын ескертеді. Сью шерифке қарсы тұрады, ол оны сабап, кетіп бара жатыр. Бірақ Сью есіктен айғайлағанда, шериф қайта оралып, оны қатты ұрады. Әлсіз күйде Сью жолдастарының есімдерін Букерге, ақ нәсілді коммунистке, шерифтің құпия хабаршысына айтады. Сью жолдастарын құтқара алатынын түсінеді және өзін толығымен осы мақсатқа арнайды. Шерифтің сөздерін есіне алып, ол ақ матаны алып, оның ішіне тапаншаны орайды. Ол Джонни Бойды ұстаған шерифті тапқанша орманды кезіп жүреді. Шериф Джонни Бойды оның көз алдында азаптайды, бірақ Сью мойынсұнбайды және Джонни Бойды берілуге көндіруге тырыспайды. Сосын Букер келіп, Сью оны мата арқылы атып өлтіреді. Шерифтің адамдары алдымен Джонни Бойды, содан кейін Сьюды атып өлтіреді. Жерге құлағанда, ол өмірлік мақсатын орындағанын сезінеді.

Әдеби мәні және сын

Бір рецензияда "Том ағаның балалары" кітабы туралы былай делінген: "Том ағаның балалары" зорлық-зомбылық пен қатыгездікке толы; үш әңгімеде зорлық-зомбылықтан өлім оқиғалары орын алады, ал төрт әңгімеде де наразылар көтеріліс жасайды. Зорлық-зомбылық негрлер туралы әдебиетте ғасырлар бойы маңызды элемент болып келді, олардың өмірінде де осылай. Бірақ Джулия Питеркин пасторальдық шығармаларында және Роарк Брэдфорд жарқын көріністерінде зорлық-зомбылықты қазіргі өркениетке бейімделе алмаған қарапайым адамдардың реакциясы ретінде көрсеткен кезде, Ричард Райт оны өркениеттің негрді өз орнында ұстап тұру тәсілі ретінде көрсетеді. Ол не жазғанын жақсы біледі". "Том ағаның балалары" туралы ойларында "Бүгін 'үлкен' қалай туды" атты эссесінде (1993 жылы жаңартылған "Тұңғыш ұлы" басылымына енген) Райт өзінің еңбегінің нәтижесіне қанағаттанбағанын, сондай-ақ болашақта осы қателіктерді қайталамауға уәде бергенін айтты: "Мен "Том ағаның балалары" атты әңгімелер жинағын жаздым. Кітапқа жазылған рецензиялар шыға бастағанда, мен өте наив қателік жасағанымды түсіндім. Мен тіпті банкирлердің қыздары оқып, жылап, жақсы сезінетін кітап жазғанымды анықтадым. Егер тағы бір кітап жазсам, ешкім оны жыламасын, керісінше, оның мазмұны соншалықты ауыр және терең болсын, олар көз жасымен сабырлана алмайтындықтан, оған шыдамдылықпен қарауы керек деп өзіме уәде бердім. Осы оймен мен жұмысты адал түрде бастадым".