Кіріспе

Кеңес Одағындағы философия теориялық тұрғыдан объективті және түпкілікті философиялық шындықтың негізі саналған марксистік-лениндік ойлаумен шектелді. 1920-1930 жылдары ресейлік ойдың басқа бағыттары жарыққа шығудан тыйылды (көптеген философтар эмиграцияға кетті, ал басқалары қуылды). Иосиф Сталин 1931 жылы диалектикалық материализмді марксизм-ленинизммен теңестіретін жарлық шығарды, осылайша оны барлық коммунистік мемлекеттерде және Коминтерн арқылы көптеген коммунистік партияларда қолданылатын ресми философия етіп белгіледі. Екінші Интернационал дәстүрі бойынша, қарсыластар "ревизионистер" деп аталатын. Большевиктер режимі орнағаннан бастап, ресми кеңес философиясының (әрбір мамандық бойынша міндетті пән ретінде оқытылатын) мақсаты – коммунистік идеяларды теориялық тұрғыдан негіздеу болды. Осы себепті "кеңес зерттеушілері", олардың ішіндегі ең танымалдары – Иозеф Мария Боченский, Понтификалық Әулие Томас Аквинский университетінің философия профессоры және Густав Веттер, кеңес философиясы тек догмадан ғана тұрады деп жиі мәлімдеді. 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін ол философиялық және саяси күреске толы болды, бұл кез келген монолиттік түсіндіруді күмәнді етеді. Эвальд Васильевич Ильенков 1960 жылдардағы маңызды философтардың бірі болды, ол "Лениндік диалектика және позитивизм метафизикасы" (1979) еңбегінде 1920 жылдардағы "механистерлер" мен "диалектиктер" арасындағы пікірталасты қайта қарады. 1960-1970 жылдары аналитикалық философия және логикалық позитивизм сияқты батыс философиялық ағымдары кеңес ойлау жүйесіне енді.

Кеңес Одағындағы философиялық және саяси күрес

Диалектикалық материализмді алғаш рет Карл Маркс пен Фридрих Энгельс түсіндірді; осы тақырыптағы алғашқы еңбектердің бірі – Энгельстің 1878 жылғы «Анти Дюринг» poleмикасы. Оны Владимир Ленин «Материализм және эмпириокритицизм» (1908) еңбегінде үш бағыт бойынша жазды: гегельдік диалектиканың «материалистік инверсиясы»; тап күресіне бағынған этикалық принциптердің тарихилығы; физикадағы («эволюция заңдары», Гельмгольц), биологиядағы (Дарвин) және саяси экономикадағы (Маркс) заңдардың үйлесуі. Ленин тарихи марксизм (Лабриола) мен детерминистік марксизмнің арасында, кейіннен «әлеуметтік дарвинизм» (Каутский) деп аталған нәрсеге жақын тұрды. Лениннің ең маңызды философиялық қарсыласы – Александр Богданов (1873–1928), ол марксизмді Эрнст Мах, Вильгельм Оствальд және Ричард Авенариус философияларымен біріктіруге тырысты (олар Лениннің «Материализм және эмпириокритицизм» еңбегінде қатаң сынға ұшырады). Богданов «тектология» туралы трактат жазды және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Пролеткульт» ұйымының негізін қалаушылардың бірі болды. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Кеңес философиясы «диалектиктерге» (Деборин) және «механистерге» (Бухарин, 1924 жылы Сталиннің «бір елде социализм» тезисін егжей-тегжейлі түсіндірген Бухарин, формальды түрде «механист» емес, бірақ оның одақтасы саналды) бөлінді. Механистер (А.К. Тимирязев, Аксельрод, Скворцов-Степанов т.б.), көбінесе ғылыми ортадан шыққан, марксистік философияның негізін табиғаттың себептік түсіндірмесінде тапты деп мәлімдеді. Олар марксистік философияның жаратылыстану ғылымдарына сәйкес келуі керек екенін айтқан марксизмнің позитивистік түсіндірмесін қолдады. Степанов «Табиғатты диалектикалық түсіну – механикалық түсіну» деген мақала жазды. Керісінше, гегельдік негізді «диалектиктер» диалектиканы қарапайым механизмге дейін төмендетуге болмайды деп талап етті. Олар негізінен Энгельстің «Дюрингке қарсы» және «Табиғат диалектикасы» еңбектеріне сүйене отырып, диалектика заңдарын табиғатта табуға болады деп сендірді. Олар салыстырмалылық теориясы мен кванттық механикадан қолдау алып, механикашылдардың табиғат туралы түсінігі тым шектеулі және тар екенін айтты. «Орыс марксизмінің әкесі» Георгий Плехановтың шәкірті болған Деборин де Барух Спинозаның орны туралы механикашылдармен келіспеді. Соңғысы оның идеалистік метафизик екенін, ал Деборин Плехановты ұстанғандықтан Спинозаны материалист және диалектик деп қарады. Механизм 1929 жылы марксистік-лениндік ғылыми институттардың екінші Бүкілодақтық конференциясында диалектикалық материализмді бұрмалап, вульгарлық эволюционизмге ұшырады деп айыпталды. Екі жылдан кейін Сталин марксизм-ленинизмнің философиялық негізі ретінде диалектикалық материализмді анықтаған жарлық шығарып, механикашыл және диалектикалық бағыттар арасындағы пікірталасты шешті. Содан кейін ресми догмадан тәуелсіз философиялық зерттеулердің мүмкіндігі дерлік жойылды, ал ғылыми салаларда Лысенкошылдық күш алды (1948 жылы генетика «бұржуазиялық жалған ғылым» деп жарияланды). Алайда, «механистер» мен «диалектиктер» арасындағы бұл пікірталас 1920 жылдардан кейін де маңызды болып қала берді. Басқаша айтқанда, 1920 жылы Давид Рязанов өзі құрған Маркс-Энгельс институтының директоры болып тағайындалды. Ол содан кейін MEGA (Marx Engels Gesamt Ausgabe) құрды, ол Маркс пен Энгельстің толық шығармаларын редакциялауға тиіс болды. Ол Дидро, Фейербах немесе Гегель сияқты басқа авторларды да жариялады. Алайда, 1921 жылы Рязанов кәсіподақтардың автономиясын қорғағаны үшін кез келген саяси қызметтен шеттетілді. Коминтерннің бесінші конгресінде Григорий Зиновьев Георг Лукачтың «Тарих және тап санасы» (1923) және Карл Корштың «Марксизм және философия» еңбектерін «ревизионизм» деп айыптады. «Тарих және тап санасы» авторы саяси себептермен өзін-өзі сынағандықтан жоққа шығарылды (оның ойынша, революционер үшін партия мүшесі болу басымдыққа ие). Алайда ол Франкфурт мектебінен бастап Батыс марксизмінің жетекші көзіне айналды және тіпті Хайдеггердің «Сейн энд Зайт» (1927) еңбегіне әсер етті. Содан кейін Лукач 1930 жылдардың басында Мәскеуге барып, философиялық зерттеулерін жалғастырды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Венгрияға оралды. Содан кейін ол 1956 жылы Имре Наг үкіметінде болды және содан кейін оны мұқият бақылады. Лев Выготскийдің (1896–1934) даму психологиясы бойынша зерттеулері, Иван Павловтың еңбектеріне қарсы болды, Алексей Николаевич Леонтьев, Петр Зинченко (Харьков психология мектебінің мүшесі) және нейропсихолог Александр Лурия, алғашқы өтірік анықтағышты жасаған адамдар тарапынан кеңейтілді.

КОКП-ның 20-съезінен кейін

Дегенмен, шығармашылық философиялық жұмыс үшін жағдайлар 1950 жылдардың ортасында, 1956 жылы КОКП-ның 20-шы съезінен кейін, философияның "шеткері" ғана болса да, пайда бола бастады: табиғат ғылымының философиясы (Б.Кедров, И.Фролов), қабылдау теориясы және таным теориясы (П.Копнин, В.Лекторский, М.Мамардашвили, Е.Ильянков), философия тарихы (В.Асмус, А.Лосев, И.Нарский), этика (О.Доброницкий), эстетика (М.Каган, Л.Столович), логика (Г.Щедровицкий, А.Зиновьев) және семиотика мен жүйелік теориялар (Ежелгі семиотикалық журнал Sign Systems Studies-ты құрған Ю.Лотман; В.Садовский). 1932 жылы алғаш рет жарық көрген, бірақ неміс идеализмімен толық үзіліс жасамағаны үшін Сталин тұсында басылмай келген жас Маркстің "1844 жылғы Экономикалық және философиялық қолжазбалары" сияқты еңбектері де талқылана бастады.

Басқалар

Василий Налимов (1910-1997) негізінен ықтималдық философиясымен және оның биологиялық, математикалық және тіл біліміндегі көріністерімен айналысты. Ол сондай-ақ гностицизм мен мистиканың ғылымдағы рөлін зерттеді. Налимов цитаталық индекс тұжырымдамасын ұсынғанмен белгілі. "Коммунистік мораль" кеңес философиясының маңызды бөлігі болды. Ленин мен Сталиннің пікірінше, мораль пролетариат революциясының идеологиясына бағынуы керек. Олар діни моральдың дұрыстығын жоққа шығарып, былай деп жазды: бізге (кеңес халқына) пайдалы болса – моральдық, зиян келтірсе – моральдық емес. Мораль – таптық күрес қаруы. Партия және комсомол мүшелері осы көзқарасты қабылдап, сәйкес әрекет етуге баулушылықтан өтті.

Басылымдар мен үгіт-насихат

КСРО өз философиялық идеяларын және оларды негіздеуін тарату үшін көп көлемді материалдар жариялады. Бұл материалдар академиялық немесе кәсіби журналдар түрінде немесе рецензиядан өткен материалдар үлгісіндегі жазбалар түрінде шықты. Мысалы, "Медициналық деонтология мәселелері жөніндегі бірінші жалпыодақтық конференция" кітабы медициналық деонтология, яғни моральдық қағидаларға негізделген этика, мен көптеген адамдар үшін ең жақсы нәтижеге қол жеткізуді мақсат тұтқан пайдалы қағидаларға негізделген этика идеясын сынға түсіреді.