Кіріспе
Дін, оның ішінде дәстүрлі ирокездік сенімдер мен христиандық элементтер. Ұзақ үй діні – 1799 жылы Сенека пайғамбары Гандсмуз Лейк (Sganyodaiyoˀ) құрған, сондай-ақ Гандсмуз көлінің кодексі немесе Gaihwi:io/Kaliwihyo (Жақсы хабар) деп белгілі діни қозғалыстың танымал атауы. Бұл қозғалыс дәстүрлі ирокездік діни сенімдердің элементтерін, негізінен квакерлерден алынған христиандық элементтермен біріктіріп, жаңаша түсіндіреді. Антрополог Энтони Ф. К. Уоллес 1969 жылы Gaihwi:io-ның шамамен 5000 жақтасы бар екенін хабарлады. Алғашқыда Gaihwi:io басым анимистік сенімдерге қарсы "жаңа дін" деп танылды, бірақ кейіннен христиандыққа қарсы "ескі дін" ретінде белгілі болды. Бір отбасылық үйлерге көшуден бұрын ирокездер үлкен, ұзын үйлерде өмір сүрді, олар кездесулер, қалалық кеңестер, театрлар және діни рәсімдер өткізілетін орындар ретінде пайдаланылды. Gaihwi:io рәсімдер үшін ұзын үйлерді сақтап келеді, осылайша бұл қозғалыс "Ұзақ үй діні" деп аталды.
The Longhouse Religion is the popular name of the religious movement also known as the Code of Handsome Lake or Gaihwi:io/Kaliwihyo (Good Message), founded in 1799 by the Seneca prophet Handsome Lake (Sganyodaiyoˀ). This movement combines and reinterprets elements of traditional Iroquois religious beliefs with elements adopted from Christianity, primarily from the Quakers. Anthropologist Anthony F. C. Wallace reported that the Gaihwi:io had about 5,000 practicing members as of 1969. Originally the Gaihwi:io was known as the "new religion" in opposition to the prevailing animistic beliefs, but has since become known as the "old religion" in opposition to Christianity. Prior to the adoption of the single family dwelling, Iroquois lived in large, extended family homes also known as longhouses which also served as meeting places, town halls, theaters, and sites for religious ceremonies. Gaihwi:io keeps the longhouses for ceremonial purposes, and the movement was therefore termed the "Longhouse Religion".
Шығу тегі
64 жасында, өмірінің бар сағатын кедейлік пен алкоголизмде өткен соң, Ганиода'йо трансқа түскен кезде аян алды, одан кейін ол ішімдік ішуді тоқтатып, жаңа қозғалысты құрды. Ганиода'йоның үйретіктері вампумға жазылып, Батыс Нью-Йорк, Пенсильвания және ирокездердің жерлеріне таралды, соңында ол "Қарапайым көлдің кодексі" деп белгілі болды. Гандсом Лейк Гайхви:ио уағыздау жауапкершілігін бірнеше "Гайхви:ио ұстаушыларына" жүктеді, 1912 жылы олардың саны алтыға жетті. Ауыздан ауызға берілгендіктен, нұсқалардың арасында айырмашылықтар пайда болды. 1860 жылдары Гайхви:ио ұстаушылары Гандсом Лейктің бұрынғы үйі орналасқан Салқын бұлақта жиналды. Олар нұсқаларды салыстырып, егер айырмашылықтар табылып, Сенека басшысы Джон Жакет дұрыс нұсқаны анықтап, оны Сенека тілінде қағазға түсірді. Жұмысын аяқтағаннан кейін, топ Каттараугста қайта жиналып, түзетілген нұсқаны жаттап алды. Басшы Жакет жазылған көшірмені басшы Генри Стивенске тапсырды, ол оны басшы Эдвард Корнплантерге берді, бірақ ол оны жоғалтып алды. 1903 жылы, ауызша таратудың қайтадан қателіктерге әкелуінен қорқып, басшы Корнплантер оны жадынан қайта жазып, Нью-Йорк штатының мұражайына сақтау үшін тапсырды. Баптист уағызшысы Уильям Блюски оны ағылшын тіліне аударды.
Практика
Гаихи:io жылына екі рет жарияланады: 15 қаңтар мен 15 ақпан аралығында болатын Қысқы алғыс айту күнінде және қыркүйекте Алты ұлттың жиналысында. Мұндай шараларға уағыздаушылар әдетте резервациялар арасында алмастырылады. Толық оқу үш күнге созылады, тек таңертеңгі уақытта. Үш күннің әр таңы күн шығар алдында уағыздаушы ғимараттың ошағының алдында тұрып, жақсы ауа-райы болуын қамтамасыз ету үшін Күн әнін айтады. Салтанаттар кезінде уағыздаушы ошақтың алдында тұрады, оған ақ уампум жібін ұстап отырған көмекшісі көмектеседі. Жиналысқа келгендердің бір бөлігі ғимарат ішіндегі орындықтарға, ал қалғаны қабырға бойындағы орындықтарға отырады. Әйелдер басын орамалмен жабады.
Әлеуметтік жағдай
Екінші Ұлы ояну – 1790 жылдар шамасында АҚШ-та басталған діни қозғалыс. Ол скептицизмге, деизмге және рационализмге қарсы реакция ретінде сипатталған. Бұл қозғалыстың орталығы Нью-Йорк штатының орталық және батыс бөлігіндегі «Күйген аймақ» деп аталатын жерде болды. Гандсмуд Лейктің уахилары да сол аймақта болды және «алғашқы ұлттық және соғысқа дейінгі Американы шарпыған жаңару толқынынан бірнеше ай бұрын болжаған».
Әсерлер
Джозеф Смит, мормондық дінінің негізін қалаушы, Гандсмуд Лейктің аяндарының ықпалында болған деп саналады, оның көріп білулері осы аяндармен ұқсас.
Жіктеу
Майами университетінің профессоры Питер У. Уильямс 1989 жылы жарық көрген "Америкадағы халық діні: тарихи тұрғыдан алғанда символдық өзгерістер және жаңғыру процесі" атты кітабында, уақыт өте келе бұл қозғалыс ресмилене түсіп, "мормонизм сияқты дәстүрлі христиан дінінің шегіндегі 'культтық' діндерге" ұқсас бола бастағанын мәлімдеді.