Кіріспе

Centesimus annus (латынша "жүзінші жыл") – Папа Иоанн Павел II 1991 жылы жазған, Рим папасы Лео XIII-нің 1891 жылы жариялаған Rerum novarum энциклопедиясының жүз жылдығына арналған энциклопедиялық хат. Ол – Католиктік әлеуметтік ілім деп аталатын, бастауын Rerum novarum-дан алатын және Иса Мәсіһтің үйретіктерін өнеркәсіптік дәуірмен байланыстыруды мақсат ететін ірі жазбалар жинағының бір бөлігі. Бұл Иоанн Павел II жариялаған он төрт энциклопедияның бірі. Теолог кардинал Жорж Котье осы энциклопедияның дайындалуына зор ықпал етті.

Шолу

1991 жылы, «Қырым соғысының» соңғы күндері жазылған «Сентезимус аннус» заманауи саяси және экономикалық мәселелерді жан-жақты қарастырады. Энциклопедияның маңызды бөлігі марксистік/коммунистік идеологияны жоққа шығару және оны іске асырған диктаторлық режимдерді айыптау болып табылады, сондай-ақ жақында өткенде әлемді шарлаған коммунистік режимдердің жасаған зұлмына наразылық білдіреді. Энциклопедияда әлеуметтік және экономикалық әділдік мәселелері, жеке меншік құқықтарын қорғау және еңбек одақтары сияқты жеке бірлестіктер құру құқығы туралы мәліметтер келтіріледі. Ол социализмді тұтынушылықпен салыстырып, атеизмді адамның қадір-қасиетін мойынламауының түп себебі деп көрсетеді. «Сентезимус аннус» еншілес әлеуметтік және экономикалық әділдік тақырыптары католик шіркеуінің әлеуметтік ілімінің негізгі қағидаларын көрсетеді. Папа барлық уақытта мемлекетті кедейлерге әділдік орнатуға және барлық азаматтардың адам құқықтарын қорғауға шақырады. Бұл Папа Лео XIII-нің «Rerum novarum» еңбегіндегі маңызды ойды қайталайды: «Жеке тұлғалардың құқықтарын қорғау мәселесі туындағанда, қорғанышсыз және кедей адамдарға ерекше назар аудару қажет. Байлар өздерін қорғаудың көптеген жолдарына ие және мемлекеттен көмекке аса мұқтаж емес, ал кедейлердің өздеріне жетерлік ресурстары жоқ және олар мемлекеттің көмегіне сүйенуі керек. Сондықтан, жалақымен жұмыс істейтіндер, көбінесе осы топқа жататындықтан, үкімет тарапынан ерекше қамқорлық пен қорғауға лайық». Бірақ Папа Иоанн Павел II жеке меншікті, нарықты және адал бизнесті саяси экономика жүйесінің қажетті элементтері ретінде қорғайды, ол адамның қадір-қасиетін құрметтейді және оған толыққанды өзін-өзі танытуға мүмкіндік береді. Адам өз ақылы мен бостандығын пайдаланып өзін жетілдіреді. Осы арқылы ол осы дүниедегі заттарды құрал ретінде пайдаланып, оларды өз меншігіне айналдырады. Жеке бастамашылық пен меншік құқығының негізі осы іс-әрекетте жатыр. Адам өз еңбегімен өзі үшін ғана емес, басқалар үшін де, басқалармен бірге жасайды. Әрбір адам басқалардың еңбегіне үлес қосады және олардың игілігі үшін жұмыс істейді. Адам отбасының, қоғамның, ұлтының және, ақырында, барлық адамзаттың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін еңбек етеді.

Жалпы

Жұмысшының қадір-қасиеті мен құқықтары (#3). Жұмыс берушілер мен жұмысшылардың кәсіби бірлестіктерін құру құқығы (#3). Жеке меншік құқығы (#6). Әділ еңбекақыға құқық (#8). Дін бостандығы және діни міндеттерін еркін орындау құқығы (#9). Құдайдың Патшалығын кез келген уақытша патшалықпен шатастыруға болмайды (#25). Адамның жеке сенімдеріне қарамастан, оның қадір-қасиеті мен құқықтарын қорғау және ілгерілету (#22).

Бірлік

Айналаңыздағы адамдарға көңіл жайып, олардың жақсылығын өз жақсылығыңызға айналдырып, ортақ игілікке бірлесіп ұмтылуға жетелеу (#10). Адамды тек экономикалық тұрғыдан ғана түсіну мүмкін емес, оны әлеуметтік топқа жатқызу арқылы да анықтауға болмайды, оны мәдениет аясында қарастыру керек (#24). Адамның сана-сезімі құқықтарына толық құрмет көрсетілуі тиіс (#29). Заң – жеке адамдардың еркі емес, оның үстемдігі (#44).

Қосалқылық

Жоғары дәрежедегі қауымдастық, егер қоғамның басқа бөліктерімен оның қызметін үйлестіру қажет болмаса, төмен дәрежедегі қауымдастықтың ішкі өміріне араласып, оның функцияларын жоя немесе шектеуі тиіс емес. Мұндай араласу әрқашан ортақ игілікке бағытталған болуы керек (#48).

Кіріспе

Rerum novarum шіркеу үшін "зор маңызға" ие; ол тудырған "өмірлік күштер" артуда (#1). Rerum novarum негізгі принциптерге көз жүгізуге, жаңа оқиғаларды "көріп тұруға" және болашаққа бағдар беруге көмектеседі (#3). Тарих пен қазіргі оқиғаларды талдау шіркеудің жаңару миссиясы үшін өте қажет (#3).

Мемлекет және мәдениет

Қазіргі тоталитаризмнің тамыры адамның жоғары қадір-қасиетін мойынламауда. (#44) Өз еркіндігін қорғағанда, Шіркеу адамның қадір-қасиетін қорғайды (#45). Шіркеу азаматтарының қатысу мүмкіндігін қамтамасыз ететін кез келген демократиялық жүйені бағалайды (#46). Демократиялық жүйелер, әсіресе өмір сүру, жұмыс істеу және отбасы құру құқықтарын нақты мойындау арқылы өз негіздерін нығайтуы керек (#47). Кейбір демократиялар жалпыға ортақ игілік үшін шешім қабылдау қабілетін жоғалтты (#48). Мемлекеттер, бағыныштылық принципін құрметтей отырып, еркіндікке, қауіпсіздікке және адам құқықтарына кепілдік беруі керек (#48). "Әлеуметтік жәрдем" мемлекеті адамдық энергияның жоғалуына әкеледі; бюрократиялық мемлекеттік органдардың артық өсуі бұл мәселелерді шешудің ең жақсы жолы емес (#48). Шіркеу – қайырымдылық, ынтымақтастық және ерікті еңбек арқылы – әрқашан мұқтаждармен бірге болды (#49). Мәдениет шындықты іздеу арқылы өзінің ерекшелігіне жетеді (#50). Мәдениетке Шіркеудің үлесі – адамдардың жүректерін бейбітшілік пен әділдікке баулу (#51). Бейбітшілік мәдениеті дамуды ілгерілетуі және кедейлерге нақты мүмкіндіктер ұсынуы керек (#52). Бұл міндет ресурстардың ысырабын азайтатын өмір салтын өзгертуді қажет етуі мүмкін (#52).

Адамдар - шіркеудің жолы

Киелі үйдің мақсаты – адамзатқа ғана емес, әрбір адамға қамқорлық ету және жауапкершілік (#53). Шіркеудің әлеуметтік ілімі – құтқару үшін жариялау құралы болып табылады (#54). Шіркеу «адамзаттың мәнін» Құдайдан келген аян арқылы түсінеді (#55). Батыс елдері «шынайы социализмнің» құлауын өз жүйелерінің жеңісі деп қабылдап, олардың өзінде қажетті өзгерістерді жасамай қалу қаупі бар (#56). Жақсы жаңалықтың (Евангелиенің) әлеуметтік негізі – іс-қимылдың негізі және ынтасы болуы керек, себебі әділет және бейбітшілік үшін куәлік беру логикалық дәлелдерден гөрі сенімдірек (#57). Кедейлерді қолдау тек материалдық жағдаймен ғана шектелмейді, сонымен қатар мәдени және рухани жағдайды да қамтиды (#57). Махаббат – әділеттілікті ілгерілету арқылы іске асырылады, бұл өмір салтын, өндіріс және тұтыну модельдерін, билік құрылымдарын өзгертуді талап етеді (#58). Әділеттілік талаптарын орындау үшін құдайдың кеңшілігі қажет (#59). Шіркеудің әлеуметтік ілімі адамзатқа қатысты басқа ғылымдармен әңгімелеседі (#59). Діни сенімі жоқ адамдар да әлеуметтік мәселеге этикалық негіз беруге үлес қоса алады (#60). Шіркеу кедейлік пен әділетсіздікті айыптауға міндетті, бірақ оның үндеуі баршаға ұнай бермейді (#61).

Әсері

Рим папасы Леон XIII-тен ерекшелігі, ол өзінің энцикликасын католик және православие шіркеулерінің епископтарына бағыштаған болса, Рим папасы Иоанн Павел II өзінің энцикликасын католик және православие шіркеулерінің епископтарына және шіркеудің барлық мүшелеріне жолдаған. Құжат 1989 жылы болған түрлі оқиғаларды атап өтумен басталады, бірақ одан да маңыздысы, 1800 жылдардың ұзақ кезеңіндегі диктаторлық және қанаушылық режимдерді қамтиды. Бұл тарауда қоғамға зиян келтіретін диктатураны немесе оның басқа да жағымсыз түрлерін жою үшін моральдық, бейбіт және шындықты ашық пайдаланудың маңыздылығы көрсетіледі. Бұл көзқарас марксистердің пікірінше, ілгері жылжу керек болғанға қарама-қарсы еді. Марксистердің сенуінше, мұндай мәселелерді тек әлеуметтік қақтығыстар арқылы ғана шешуге болады. Экономикалық жүйенің түрлі салалардағы тиімсіздігі де сынға алынды. "Ешбір саяси қоғам Құдайдың патшалығымен шатастырылмауы керек" екені айқын көрсетілді, себебі көптеген компаниялар өнеркәсіптік дамудың нәтижесінде байлықтары мен қаржылық мүмкіндіктері арқасында "патшалыққа" ие болу мүмкіндігін сезінді, бұл оларды белгілі бір деңгейде толықтыққа жеткізді деп ойлады. Жалпы алғанда, бұл тарау 1989 жылғы оқиғалардың бүкіл адамзат қоғамына әкелген оң және теріс салдарларына байланысты әлемдік маңызға ие екенін көрсетеді.