Кіріспе

Пәнаралық университеттік оқу бағдарламасы

Парсытану (парсы тілінде: مطالعات فارسی) – парсы тілі мен оның әдебиетін арнайы зерттеу. Ол ирантанудан ерекшеленеді, ол барлық иран халықтарының тарихы мен мәдениетіне көбірек назар аударатын, кеңірек және көп салалы пән.

Исламға дейінгі дәуір

Иран тілдерін зерттеу Исламнан бірнеше ғасыр бұрын басталады. Сасанид империясы кезінде жасалған авеста әліпбиі пахлави әліпбиінен туындаған және қазіргі заманға дейін фонетикалық жағынан дамыған әліпбилердің бірі болып саналды. Осыған дейін зороастризм дінінің қасиетті мәтіндері ауызша беріліп келген, ал оларды жазуға мүмкіндік беру олардың сақталуына көмектесті. Бірақ одан да ертерек, бұрыннан бар сына жазу жүйелерінен бейімделген формалары бар көне парсы буын жазуының пайда болуы, ирандықтардың өз тілі туралы сыни, логикалық және шығармашылық тұрғысынан ойлай білгенін көрсетеді.

Ерте ислам дәуірі

Исламның келуі ежелгі заманның аяқталуын және Иран үстіртінің ең маңызды діні ретінде зороастризмнің исламмен ауыстырылуын білдірді. Иран ұлы ислам қауымының, үмметтің құрамына кірді және әдебиет пен ғылымның жаңа тілі ретінде араб тілінің дамуын көрді. Ирандық грамматиктер, риториктер, ғалымдар, философтар және дінтанушылар, басқа ұлттардан келген мұсылмандармен бірге осы жаңа және серпінді өркениеттің интеллектуалдық қуатына үлес қосты. Олардың ең танымал өкілдері:

Sibawayh (араб: سیبویه Sībawayh) (шамамен 760 ж.) – араб тілінің алғашқы грамматикаларының бірін жазған;
Avicenna (араб: أبو علي حسین إبن عبد الله إبن سینا Abū ʿAlī al Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā) (шамамен 980 ж.) – Исламның Алтын ғасырындағы ең белгілі және ықпалды ойшылдардың бірі, астрономия, философия, логика және механика ғылымдарына үлес қосып, жаңа сөздер жасау арқылы парсы тілін жаңғыртуға көмектескен;
Asadi Tusi (араб: أبو منسور علي أحمد اسدي طوسي Abū Mansūr ʿAlī ibn Aḥmad Asadī Ṭūsī) (1072 ж. қайтыс болған) – оның сөздігі парсы тілін стандарттауға жасалған тытыс болды. Араб империясының көптеген аймақтарында жергілікті тілдер араб тілімен толығымен алмастырылды: Сирия, Ирак, Египет және Солтүстік Африканың исламға дейінгі тілдері қазір тек шашыраңқы қауымдастықтарда ғана сақталған және көбінесе араб тілімен ығыстырылды. Бірақ Иранда жағдай басқаша болды, мұнда парсы тілі араб сөздерінің енуімен жалғасып, ислам Шығысының сарай тілі ретінде гүлденді. Жаңа парсы тілі әдеби және сарай тілі ретінде халифаттың шығыс шеттерінде, араб билігінің ортасы Бағдаттан алыс жерде қайта жанданды.

Ориентализмнің басталуы, 18 ғасыр

Осы ғасырда еуропалықтар классикалық парсы әдебиетінің мол байлығын ашты, ал парсы тілін зерттеу осы еңбектерде қолданылған тілді зерттеумен тығыз байланысты болды. Сағдидің "Гулистан" шығармасының тұңғыш басылымы 1654 жылы жарық көрді. Британдықтардың Үнді субконтинентімен саудасы кеңейгеніне байланысты, парсы тілін оқу ошағы Үндістанның "колониялық" парсы тіліне қабаттасты. Анкетил зороастрийлердің мәтіндерін үш томдық "Зенд Авеста" (1771 ж.) еңбегінде тұңғыш рет жариялады. Уильям Джонстың грамматикасын жариялағаны (1771 ж.) парсы грамматикасы туралы білімнің көпшілікке қолжетімді болуының бастауы болды, себебі бұрынғы еңбектер көптеуге арналмаған. Ол бұл еңбек парсы классикасын зерттеуге есік ашады деп үміттенді, бірақ оның мақсаты Шығыс Индия компаниясының қызметкерлеріне көмектесу болды. Уильям Джонс Бенгалиялық Азиялық қоғамды (1784 ж.) құрды, ол алғашқы шығыстану қоғамы еді.

Ориентализм, қайта ашу, 19 ғасыр

Шығысқа деген қызығушылықтың күшейген осы кезеңінде парсы тілі салыстырмалы тіл білімінің қалыптасу кезеңіндегі ең маңызды тілдердің біріне айналды. Бұрынғы ғасырлардағы көптеген ғалымдар герман және иран тілдерінің ұқсастығын атап өткен, бірақ 19 ғасырда ғалымдар алғаш рет санскрит, парсы және еуропа тілдерінің ортақ түбірін болжады, ол кейіннен протоиндоеуропа тілі деп аталды. Ежелгі парсы тілін жазудың шешілгені де маңызды болды, ондаған жазулар Иранда қазірге дейін сақталып қалған. Сэр Генри Роулинсон бұл жазулардың тілі парсы тілінің ежелгі түрі екенін бірінші болып анықтады. Бұл жазулар көбінесе басқа клинопись жазуларымен бірге келгендіктен, бұл жазуды түсіндіру ежелгі Месопотамия тілдері үшін Розетта тасы сияқты болды. Вавилон, Ассирия, Шумер, Элам және т.б. империяларының тілдері мен тарихы туралы біздің барлық біліміміз парсы тілінің біліміне тікелей байланысты.

Заманауиландыру, ХХ ғасыр

Қажар әулеті тұсында ирандықтар батыстың күшеуі кезеңінде еуропалықтармен алғаш рет кездесті. Наполеонның 1798 жылы Египетке жасаған жорығы мұсылмандық Таяу Шығысқа еуропалықтардың алғашқы енуі болды және бұл аймақтың, әсіресе Иранның халқы үшін көптеген дүрбелеңдердің бастауы болды. Иран Ресей мен Ұлыбританиямен болған бірнеше соғыста территориясын жоғалтты. Иран экономикасы еуропалық теңіз жолдарының Иран экономикасының негізі болған тарихи Жібек жолын айналып өтуінен ауыр қанағаттанды. Жаңа өндіріс процестері ирандықтардың дәстүрлі тұрмыс салтын мүмкін емес етіп берді. Осы кезеңде Жапония, Қытай және Түркия сияқты көптеген елдерде болғандай, Иранда да ұлттық сезім күшейді, себебі ирандықтар батыс елдерінің ықпалына тойтарыс беру үшін мүмкіндігінше жылдам жаңарудың қажеттілігін түсінді. Осы тұста Иранда батыс үлгісіндегі заманауи білім беру ошақтары ашылды. Иран енді бұрынғысы болмайды, ал ондағы тілдерді зерттеу Еуропа дәстүрімен үйлесті.