Кіріспе

Құран оқу кезінде айтылуды реттейтін ережелер

Құран оқу аясында таджвид (تجويد ALA, , 'шеберлік') – әрпілердің барлық сапаларын сақтап, дұрыс айтылуы және түрлі дәстүрлі оқу әдістерін (Qira'at) қолдану ережелерінің жиынтығы. Араб тілінде таджвид сөзі جود (ALA) етістігінен туындаған, ол жетілдіру немесе бір нәрсені ұлықтау деген мағынаны білдіреді. Техникалық тұрғыдан алғанда, ол Құран оқу кезінде әр әріпке тиісті құқығын беруді білдіреді. АЛА немесе Исламдағы АЛА ғылымы – Құран сөздерін Мұхаммед пайғамбар айтқандай етіп дұрыс айтуды үйрену ғылымы. АЛА ғылымының бастауы Хижраның үшінші ғасырында ислам мемлекетінің кеңеюімен байланысты болды, сол кезде көптеген араб еместердің Исламға кіруіне байланысты Құранда айтылу қателіктері көбейді. Сондықтан Құран ғалымдары әуендеме ережелерін жазуға кірісті. АЛА туралы ғылымды алғаш кітапқа жинаған адам – АЛА (774 – 838 ж.б.) болды деп айтылады.

Тарих

Құран оқу тарихы қираат тарихымен тығыз байланысты, себебі әр оқушының өзіндік тәжвид ережелері болған, олардың көптеген тұстары бірімен-бірі үйлесетін. Әбу Убайд әл-Қасим бин Салам (774-838 жж.) тәжвид ғылымын жазбаға түсіріп, жүйелеуші алғашқы адам болды, тәжвид ережелеріне атау берді және оны «әл-Қираат» атты кітабында жазды. Ол 25 оқушы туралы жазды, соның ішінде 7 мутауатир оқушысы бар еді. Ол әр буын оқушылары арқылы жеткен шындықты, нақты ережелері, терминдері және дұрыс айтылуы бар ғылымға айналдырды. Әбу Бәкір ибн Мұжахид (859-936 жж.) «Китаб әл-Саб фил қираат» («Жеті оқу туралы кітап») атты кітап жазды. Ол оқудың санын жетіге дейін шектеген алғашқы адам. Имам әл-Шатиби (1320-1388 жж.) жеті көрнекті имамнан жеткен екі ең танымал оқу жолын баяндайтын өлең жазды, ол «әш-Шатибиә» деп аталады. Онда ол Нафи, Ибн Катир, Әбу Амр, Ибн Амир, Асим, әл-Кисаи және Хамзаның оқу ережелерін сипаттады. Бұл өлең 1173 жолдан тұрады және жеті қираат бойынша маңызды анықтамалық материал болып табылады. Ибн әл-Жазари (1350-1429 жж.) қираат және тәжвид туралы екі үлкен өлең жазды. Олардың бірі – «Дуррат әл-Маани» (الدرة المعنية), ол Шатибиәдегі жеті оқушыға үш маңызды оқушыны қосып, оларды онға жеткізді. Екіншісі – «Тайибат ан-Наср» (طيبة النشر), онда он маңызды оқушы туралы 1014 жол бар, сонымен қатар ол оған түсіндірме де жазды.

Діни міндет

Тәжвид ережелерін білу – қоғамдық міндет (фард әл-кифая). Жеке тұлғаларға қатысты үкімдер бойынша пікірлер әртүрлі. Доктор Шади Елмасри әрбір мұсылманның Құранның алғашқы тарауын (әл-Фатиха) дұрыс тәжвидпен оқуы жеке міндет (фард әл-’айн) екенін айтады, бірақ олар ережелердің терминдері мен анықтамаларын білуге міндетті емес. Шейх Закария әл-Ансари мағынасын немесе грамматикасын өзгертетіндей оқу – күнә екенін мәлімдеді. Егер ол осы екі нәрсені өзгермесе, тіпті анық қателік болса да, онда күнә жоқ.

Тәжід туралы Құран мен хадис

Таджвид туралы Құранның негізгі аяты 73:4-те: «Құранды өлшенген оқылыммен оқыңдар». Бұл аятта қолданылған тартил (ترتيل) сөзі хадистерде оның бұйрығымен бірге жиі кездеседі. Ол баяу, сақтықпен және дәл айтуды білдіреді. Әбу Даудтың хадис жинағында «Құранда тартилмен оқудың ұсынылуы» деген тарау бар. Ол былай деп басталады: «Алла Елшісі (с.ғ.с.) айтты: Құранға берілген адамға: «Оқы, жоғарыла, және оқығандай мұқият оқы (رتل rattil), өйткені ол оқыған соңғы аятына келгенде, ол өз орнына жетеді» (Сунан Әбу Дауд 1464). Бұл риуаят оқылымның мәнерінің және оның ахираттағы оң әсерінің маңыздылығын көрсетеді. Келесі риуаятта созудың (مدا maddā) маңыздылығы айтылады: «Катада былай деді: Мен Анастан Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) Құран оқуы туралы сұрадым. Ол: «Ол ұзын дауыстарды анық білдіретін (كَانَ يَمُدُّ مَدًّا)» (Сунан Әбу Дауд 1465) деді. Бұл риуаят Пайғамбардың сахабалары да қазіргі таджвид ережелерінде қолданылатын кейбір терминдерді қолданғандарын көрсетеді.

Араб әліпбиі мен грамматикасы

Араб әліпбиінде 28 негізгі әріп бар, сонымен қатар хамза (ء) бар. Араб тіліндегі анықталған артикль – әл (al) (яғни, әліф әрпінен кейін келетін лям). Әл артикліндегі лям, егер одан кейін келетін әріп камералық (القمرية – al qamarīyyah) болса, айтылады, ал егер одан кейін келетін әріп шәмсиялық (الشمسية – ash shamsīyyah) болса, лям келесі әріпке сіңіріледі (қосылады). «Күн» және «ай» сөздері «камералық» және «шәмсиялық» терминдерінің пайда болуына себеп болды, себебі «ай» (әл-қамар) және «күн» (әш-шамс) сөздері осы ережеге мысал болып табылады.

Эмиссиялық нүктелер

Әріптердің 17 эмиссия нүктесі (махәрйіж әл хұруф) бар, олар тамақ, тіл, ерін, мұрын және ауыздың әртүрлі аймақтарында орналасқан, созылған (мадд немесе мадд) әріптерді айту үшін. Артикуляция тәсілі (ṣifat al ḥurūf) – әр әріптің ерекшеліктеріне қатысты. Кейбір ерекшеліктердің қарама-қарсылары болады, ал кейбіреулері жеке-дара. Мысалы, ṣafīr деп аталатын үйкеліс дыбысы – түтік арқылы шығатын ауаның ерекшелігі.

Нун сакина және танвин

Nūn sākinah – нүн әрпінің сукун белгісімен бірге келу жағдайларын айтады, соның ішінде танвин нүні де сукунмен бірге келеді. Оны қалыптастыратын әріпке қарай, оны айтудың төрт түрі бар: