Бразилияның Бора-Витото тілі

Кіріспе

Боран тілі (сондай-ақ Bora–Muinane, Bora–Muiname, Bóran, Miranyan, Miranya, Bórano) – Бразилиядағы екі тілден ғана тұратын шағын тілдер отбасы.

Генетикалық қатынастар

Ашман (1993) Боран және Витото тілдері отбасыларының Бора-Витото тобына жататындығын, яғни туыс екенін айтқан. Echeverri & Seifart (2016) бұл тұжырымды жоққа шығарды.

Тілдік байланыс

Жолкески (2016) Какета өзені бассейніндегі байланыстар нәтижесінде Чоко, Гуахибо, Тукано, Витото Окаина, Яруро, Аравак және Тупи тілдері отбасыларымен лексикалық ұқсастықтар бар екенін көрсетеді. Мюллер және авторлар жасаған автоматтандырылған есептеу талдауы (ASJP 4, 2013) байланыс арқасында Аравак тілдерімен (әсіресе, Resigaro тілімен) лексикалық ұқсастықтарды анықтады.

Сөздік

Лукотка (1968) төмендегідей негізгі сөздік элементтерін тізімдейді. №. сөз мағынасы Прото Бора Муинане 1 тіл *nehe 2 ауыз *i hɨ 3 ерін *hɨni ba 4 тіс *iʔgai 5 мұрын *tɨhɨ ʔu 6 көз *aʤɨ ɨ 7 құлақ *nɨ meeʔu 8 бас *niga ɨ 9 маңдай *ɨme ku 10 шаш * hee 12 сақал *hɨkk 14 кеуде *ppeeɨ he 15 әйелдің кеудесі *mɨppaino 16 қарын *iiʔba 18 иық *hɨhe ba 19 қол *nokkɨ gai 21 шынтақ * o i 22 қол *ʔutʦe 23 саусақ *ʔutʦe gai 24 тырнақ *ʔutʦe gai meeʔu 27 тізе *memu 29 аяқ *ttɨʔaai 30 балаусақ *ttɨ gaai 31 тері *meeʔo 32 сүйек *bakkɨ 33 қан *tɨɨ 34 жүрек *heebɨ ɨ 35 өкпе *βaβa ga 38 ер адам *m a mɨnaa ppi 39 адам *gai ppi 40 әйел *gai go 41 халық *m a mɨnaa 42 күйеу *tahe 43 әйел *taaba 44 әке *giʔiru, kaani 45 ана *gaʔa ro, *ʦeehɨ 46 сәби, нәресте *ʦeemono 47 қарт адам *amia 48 су *nɨ ppai u 49 өзен *too ʔi, *muuai 52 батпақ *kaaha 56 от *kɨɨhɨ gai 57 күл *bai giihɨ 58 көмір *kɨɨhɨgai 60 отын *kuu 61 аспан *nikko he 62 жаңбыр *niiha ba 64 күн *nɨʔba 65 ай *nɨʔba 66 жұлдыз *meekɨrɨ gai 67 күн *kuuhe 68 түн *pokku 69 нұ *ʦitʦi 71 көмескі *tɨɨ ʔi 72 жер *hiinɨ he 74 құм *n gai jɨʔai 75 үй *ha 77 есік *gooʔu ga 78 отыруға арналған орын, төбешік *ikka ga 79 кілемше *kɨga 80 гамак *gaaiba 81 төсек *kɨga 82 қазан *giri ʔʤu 83 өңделген алаң *gaikkuʔai 84 ауыл *kuumii 85 жол, із *hɨɨ 86 балық тор *ʦ nɨkuʔu 87 балық ілмегі *piikkɨ gai 88 болат айқаш *hɨgaa he 89 пышақ *n ʦ ga 90 каноэ *meeno 91 ескек *buʔdu ga 92 дубін *gai ʔuɨ 93 сүңгі *aamɨ 94 садақ *tɨɨbu ga 95 жебе *tɨɨbu 96 үрлемелі мылтық *gitʦɨ hɨ 99 пума *tɨpai ʔuu 100 армадил *gooɨ 101 иттің *ʔuuʔi 102 едіге *niiβɨ gai 103 жартас *kikiih 104 сусар *ʦukku 105 маймыл *kɨʔʤiba 107 құйрықты маймыл *kɨɨmɨ 109 құмырсқа жегіш *heehɨ, *tuuʔhe 110 пака *takkɨ 111 крокодил *niʔba, *m ʔduba 112 игуана *maaina ʔu 115 жақсы шошқа *mooni 116 ақ ерінді шошқа *paapaiba 117 агути *pattɨ 118 егеуқұйрық *giʔpo 119 мысық *miiʧii 120 тышқан *giʔpo 121 құйрық *bu 122 жылан *hiinimo 123 анаконда, су жыланы *buua, *iigai 124 діңгек *taakaʔo 125 кораллды жылан *ʧiraagai 126 бақа *hakuga, ɨɨriʔi, nihaga, mɨɨʔmeba, haakkɨba 128 колибри *paaibe 129 ара *heeβaa, *in ʔai 130 тукан *nɨgo 133 қыран *ainɨ 134 кәзіргі *kɨga 136 гуан *peeka he 137 тауық *ka a a 139 пиранья *gaikku he, *nitta 142 бит *hɨɨku ga 143 тыныш *gaaini ʔu 144 шыбық *gaaihɨ 145 құмырсқа *maʔarɨ 146 құмырсқа *piimo 147 өрмекші *paaga 148 тунга жаратылысы (Tunga penetrans) *niipahe 149 бұта *bahɨ 150 ашық дала *namettɨhe, *ʦukkum he 151 төбе *gahɨɨ, *baaɨɨ 152 ағаш *ɨmo ʔo 153 жапырақ *aame 154 ағаш жапырағы * ʔaame 158 тамыр *ba(i)(k)ko 159 тұқым *batʦu 160 таяқ *ɨmoo ʔi 161 шөп *ʦukkume he 163 маниок (нан) *máaʔu 165 темекі *baino 166 мақта *haʔdi 167 лақ *duutu 168 ямс *kɨnii 170 ането *nooba ba 171 бұрыш *dee ʔuɨ 172 кока *hiibii 173 банистериум *bakko 174 банандар *ɨhe 175 чонта пальмасы *moomo 179 тұз *ɨmo 180 чича (персик пальмасының жемісінен) *moomo ba 181 біреу *ʦaa no 182 екеу *mi no kɨ 185 бесеу *sa ʔutʦe 191 бірінші *ttɨkkonɨ 192 соңғы *niiʔnoo 194 барабан *kɨɨmɨ ba 196 құлақ әшекейі *nɨhɨ ga 197 маска *maaʔnii 198 емші *taabu mɨnaa ppi 199 басшы *aiβohɨɨ bo 200 мен *uu 201 сен *ɨɨ 202 ол *aanɨɨ, *dii bo 203 ол *aaimoo, *dii go 204 ол *haa no 205 біз *mɨɨʔai 206 сендер *amɨɨai 207 олар *dii to 208 менің қолым *tai ʔutʦe 209 сенің қолың *dii ʔutʦe 210 оның қолы *dii bo ʔutʦe 211 біздің қолдарымыз *mo ʔutʦe no 212 сіздердің қолдарыңыз *amɨɨʔai ʔutʦe no 213 олардың қолдары *diito ʔutʦe no 214 менің садағым *tai tɨɨbu ga 215 сенің садағың *dii tɨɨbu ga 216 оның садағы *dii bo tɨɨbu ga 217 біздің садағымыз *mo tɨɨbu ga 218 сіздердің садағыңыз *amɨɨʔai tɨɨbu ga 219 олардың садағы *dii to tɨɨbu ga 220 үлкен *mita no, *giraa 221 кішкентай *nume 222 суық *ʦɨɨku 223 ыстық *aiguukku 224 жақсы *imi 225 жаман *imi tɨ no 226 ақ *ʦeʦee 227 қара *kɨβo 228 бару! *di po 229 келу! *di ʦaa 230 жеу! *matʧu 231 ішу! *d aduu 232 ұйықтау! *kɨga 234 алдыңғы тістер, кесік тістер *iiʔgai noo 235 тілдің ұшы *nehe nih kk 236 ұзын шаш *niiga 240 төменгі қол *nokkɨ 241 білек *ʔutʦe kkohe 242 төменгі аяқ *takki 243 дене шашы *iʔhee no 244 асқазан *iiʔba 245 ішек *iiʔba 246 қарт әйел *koomo go 249 жүгері егісі *gaikkuʔai, * pagi 250 ағын *too ʔi 251 қиыршық тастар *n gai ɨʔai 253 жол *hɨɨ ai 255 паналау *nɨɨh ga 256 осы *hi 257 сол *hoʔ 258 кім *mɨ , *ka 260 емес *ʦaʔa, * tɨ 261 барлығы *pa no 262 көп *mita 263 ұзын *kaamo 264 қабық * meeʔu 265 ет *ʔookuu, *duu 266 қан *tɨɨ 267 май *dɨɨrɨ ba 268 жұмыртқа *iiʔɨ 269 мүйіз * ttu 270 қауырсын *i hee no 271 тырнақ *ʔutʦe gai meeʔu 272 іш *iiʔba 273 бауыр *iʔganoo 274 ішу *adu 275 жеу (ет емес) *matʧu 276 шағу *eeʔdu 277 көру *aittɨme 278 есту *goobu 279 білу *gaaha 280 ұйықтау *kɨga 281 өлу *gihe βo 282 өлтіру *gɨhe βo ʦu 283 жүзу *itʦi 284 ұшу *gaʔpo 285 жүру *ɨgo, *poo 286 келу *ʦaa 290 беру *akkɨ 291 айту *hɨɨb go, *noo 293 тау *gahɨɨ, *baaɨɨ 294 қызыл *tɨ ppai no 295 жасыл *aittɨβa 296 сары *gi 297 толық *gaʔpo 298 жаңа *boʔ no 301 есім *momo 302 қалай *mɨʔ ɨ 305 осында *hi noo ri 306 онда *oo no 307 басқа *ʦi ppi 309 тұман *tʦu 310 ағыс *niiβa 311 теңіз *muuai 312 ылғалды *peepai no, *maa 313 жуу *nittɨ 314 құрт *hɨʔba 316 жүнді *iʔhe 318 сілекей *hɨɨ 319 сүт *mɨppaino ppai u 320 менен * ma 321 ішінде *paino 322 жанында * βɨ 323 егер * ʔatʧiihɨ 327 бала *ʦee mo no 328 қараңғы *kɨβo 330 кең *kare 331 тар *iihe 334 қалың *peeme 335 жұқа *ɨtʦi , aini 336 қысқа *baaʔr no 338 боз *ʦɨɨʔhe βa tɨ no 339 өткір *ʦɨɨhe βa 340 лас *hiinɨ βa , beeβa 341 шіріген *tuukɨ 342 тегіс *p rɨɨkɨ , *mooβa 343 түзу *ʦa tɨkko βo 344 дұрыс *m aa 345 сол *nani 346 оң * m a 347 ескі *ʦɨk , *koomo 349 тарту *giiɨkɨ 351 лақтыру *piku 352 соғу *iʤaaju 353 бөлу *ga er 354 тесіп жіберу *kapaitɨ ɨ ɨ nɨ 355 қазу *ʦooʔdi 356 байлау *ʦitʦɨ, *duʔhe nɨ 358 құлау *aak o 359 ісіну *huuri 360 ойлау *etʦam i 361 ән салу *matʦi βa 362 иіс сезу *hɨgikk , *utʦu 365 үрлеу *ebaʦu , buuʦu 366 қорқу *igi 367 қысу *aamɨ ʦu 368 ұстау *ikka 369 төмен *giino, baa ri 370 жоғары *kamo 371 піскен *naamo 372 шаң * giihɨ 373 тірі *buʔee 374 арқан *gaaiba ɨ 375 жыл *pi(k)kaba 378 кішкентай * g ɨ 379 үлкен өзен *muuai 380 ұзын үй *baa (ʔ)o ha 382 тас айқаш *hɨgaa he 383 пышақ *n ʦ ga 384 едіге *hiibai 385 ара (көк) *in ʔai 386 құмырсқа (конг) *tɨɨp megai 387 ащы маниок (өсімдік) *peeka 388 итеру ? *ká aaku 389 табу *áittɨme 390 ауыру *dɨʔkɨ 391 маниок қамырын қысу *gáirɨɨʔaiɲɨ 392 өсу *ííno 394 айқайлау *kóóβádííkku, *gái a 395 сақтау *toomo 398 жасау *móónɨ 401 жылау *taa 402 бұйрық, бұйрық *gáʤúu, *táhɨɨʔba 403 ылғалдану *máa , *péépai 406 маникера, маниок *paikuumɨɨ 407 туу *pííβo 408 зәр шығару *níppai 410 газ шығару *nobú 412 сұрау *díʤu 413 дәм тату *nɨtʦu 414 қалу *pítá 417 қалау *ím go , gáihɨ , káβa 418 ысқақтау *kaʦu 426 жалғыз *i ro 427 арман көру *tɨga 429 терлеу *tugaa 431 аштық сезіну *áih ba 434 қышыну *áhé 435 қуыру *garééku, ʦúʔkúʦu 437 әкелу *ʦ βa 440 қонаққа бару *ba 441 дала *namettɨhe 442 кеше *ííhɨ 444 ішінде *paino 445 жұмсақ, нәзік *paiβoo 446 бақытты *im 447 ащы...

Loukotka (1968) lists the following basic vocabulary items. no. gloss Proto Bora Muinane 1 tongue *nehe 2 mouth *i hɨ 3 lip *hɨni ba 4 tooth *iʔgai 5 nose *tɨhɨ ʔu 6 eye *aʤɨ ɨ 7 ear *nɨ meeʔu 8 head *niga ɨ 9 forehead *ɨme ku 10 hair * hee 12 beard *hɨkk 14 chest *ppeeɨ he 15 woman's breast *mɨppaino 16 abdomen *iiʔba 18 shoulder *hɨhe ba 19 arm *nokkɨ gai 21 elbow * o i 22 hand *ʔutʦe 23 finger *ʔutʦe gai 24 fingernail *ʔutʦe gai meeʔu 27 knee *memu 29 foot *ttɨʔaai 30 toe *ttɨ gaai 31 skin *meeʔo 32 bone *bakkɨ 33 blood *tɨɨ 34 heart *heebɨ ɨ 35 lungs *βaβa ga 38 man *m a mɨnaa ppi 39 man *gai ppi 40 woman *gai go 41 people *m a mɨnaa 42 husband *tahe 43 wife *taaba 44 father *giʔiru, kaani 45 mother *gaʔa ro, *ʦeehɨ 46 baby, infant *ʦeemono 47 old man *amia 48 water *nɨ ppai u 49 river *too ʔi, *muuai 52 swamp *kaaha 56 fire *kɨɨhɨ gai 57 ash *bai giihɨ 58 charcoal *kɨɨhɨgai 60 firewood *kuu 61 sky *nikko he 62 rain *niiha ba 64 sun *nɨʔba 65 moon *nɨʔba 66 star *meekɨrɨ gai 67 day *kuuhe 68 night *pokku 69 thunder *ʦitʦi 71 rainbow *tɨɨ ʔi 72 earth *hiinɨ he 74 sand *n gai jɨʔai 75 house *ha 77 doorway *gooʔu ga 78 seat, stool *ikka ga 79 mat *kɨga 80 hammock *gaaiba 81 bed *kɨga 82 cooking pot *giri ʔʤu 83 cultivated clearing *gaikkuʔai 84 village *kuumii 85 path, trail *hɨɨ 86 fish net *ʦ nɨkuʔu 87 fish hook *piikkɨ gai 88 steel axe *hɨgaa he 89 knife *n ʦ ga 90 canoe *meeno 91 paddle *buʔdu ga 92 club *gai ʔuɨ 93 spear *aamɨ 94 bow *tɨɨbu ga 95 arrow *tɨɨbu 96 blowgun *gitʦɨ hɨ 99 puma *tɨpai ʔuu 100 armadillo *gooɨ 101 dog *ʔuuʔi 102 red deer *niiβɨ gai 103 bat *kikiih 104 otter *ʦukku 105 cebus, monkey *kɨʔʤiba 107 spider monkey *kɨɨmɨ 109 anteater *heehɨ, *tuuʔhe 110 paca *takkɨ 111 crocodile *niʔba, *m ʔduba 112 iguana *maaina ʔu 115 collared peccary *mooni 116 white lipped peccary *paapaiba 117 agouti *pattɨ 118 rat *giʔpo 119 cat *miiʧii 120 mouse *giʔpo 121 tail *bu 122 snake *hiinimo 123 anaconda, water boa *buua, *iigai 124 rattlesnake *taakaʔo 125 coral snake *ʧiraagai 126 toad *hakuga, ɨɨriʔi, nihaga, mɨɨʔmeba, haakkɨba 128 hummingbird *paaibe 129 macaw *heeβaa, *in ʔai 130 toucan *nɨgo 133 buzzard *ainɨ 134 curassow *kɨga 136 guan *peeka he 137 hen *ka a a 139 piranha *gaikku he, *nitta 142 flea *hɨɨku ga 143 louse *gaaini ʔu 144 mosquito *gaaihɨ 145 termite *maʔarɨ 146 ant *piimo 147 spider *paaga 148 jigger (Tunga penetrans) *niipahe 149 bush *bahɨ 150 open grassland *namettɨhe, *ʦukkum he 151 hill *gahɨɨ, *baaɨɨ 152 tree *ɨmo ʔo 153 leaf *aame 154 tree leaf * ʔaame 158 root *ba(i)(k)ko 159 seed *batʦu 160 stick ɨmoo ʔi 161 grass *ʦukkume he 163 cassava (bread) *máaʔu 165 tobacco *baino 166 cotton *haʔdi 167 gourd *duutu 168 yam *kɨnii 170 annatto *nooba ba 171 chili pepper *dee ʔuɨ 172 coca *hiibii 173 banisterium *bakko 174 plantain *ɨhe 175 chonta palm *moomo 179 salt *ɨmo 180 chicha (of peach palm fruits) *moomo ba 181 one *ʦaa no 182 two *mi no kɨ 185 five *sa ʔutʦe 191 first *ttɨkkonɨ 192 last *niiʔnoo 194 drum *kɨɨmɨ ba 196 ear ornament *nɨhɨ ga 197 mask *maaʔnii 198 medicine man *taabu mɨnaa ppi 199 chief *aiβohɨɨ bo 200 I *uu 201 thou *ɨɨ 202 he *aanɨɨ, *dii bo 203 she *aaimoo, *dii go 204 it *haa no 205 we *mɨɨʔai 206 ye *amɨɨai 207 they *dii to 208 my hand *tai ʔutʦe 209 thy hand *dii ʔutʦe 210 his hand *dii bo ʔutʦe 211 our hands *mo ʔutʦe no 212 your hands *amɨɨʔai ʔutʦe no 213 their hands *diito ʔutʦe no 214 my bow *tai tɨɨbu ga 215 thy bow *dii tɨɨbu ga 216 his bow *dii bo tɨɨbu ga 217 our bow *mo tɨɨbu ga 218 your bow *amɨɨʔai tɨɨbu ga 219 their bow *dii to tɨɨbu ga 220 big *mita no, *giraa 221 small *nume 222 cold *ʦɨɨku 223 hot *aiguukku 224 good *imi 225 bad *imi tɨ no 226 white *ʦeʦee 227 black *kɨβo 228 go! *di po 229 come! *di ʦaa 230 eat! *matʧu 231 drink! *d aduu 232 sleep! *kɨga 234 front teeth, incisors *iiʔgai noo 235 tip of tongue *nehe nih kk 236 long hair *niiga 240 lower arm *nokkɨ 241 wrist *ʔutʦe kkohe 242 lower leg *takki 243 body hair *iʔhee no 244 stomach *iiʔba 245 intestines *iiʔba 246 old woman *koomo go 249 corn field *gaikkuʔai, * pagi 250 stream *too ʔi 251 pebbles *n gai ɨʔai 253 path *hɨɨ ai 255 shelter *nɨɨh ga 256 this *hi 257 that *hoʔ 258 who *mɨ , *ka 260 not *ʦaʔa, * tɨ 261 all *pa no 262 many *mita 263 long *kaamo 264 bark * meeʔu 265 flesh *ʔookuu, *duu 266 blood *tɨɨ 267 grease *dɨɨrɨ ba 268 egg *iiʔɨ 269 horn * ttu 270 feather *i hee no 271 claw *ʔutʦe gai meeʔu 272 belly *iiʔba 273 liver *iʔganoo 274 drink *adu 275 eat (non meat) *matʧu 276 bite *eeʔdu 277 see *aittɨme 278 hear *goobu 279 know *gaaha 280 sleep *kɨga 281 die *gihe βo 282 kill *gɨhe βo ʦu 283 swim *itʦi 284 fly *gaʔpo 285 walk *ɨgo, *poo 286 come *ʦaa 290 give *akkɨ 291 say *hɨɨb go, *noo 293 mountain *gahɨɨ, *baaɨɨ 294 red *tɨ ppai no 295 green *aittɨβa 296 yellow *gi 297 full *gaʔpo 298 new *boʔ no 301 name *momo 302 how *mɨʔ ɨ 305 here *hi noo ri 306 there *oo no 307 other *ʦi ppi 309 fog *tʦu 310 flow *niiβa 311 sea *muuai 312 wet *peepai no, *maa 313 wash *nittɨ 314 worm *hɨʔba 316 fur *iʔhe 318 saliva *hɨɨ 319 milk *mɨppaino ppai u 320 with * ma 321 in *paino 322 at * βɨ 323 if * ʔatʧiihɨ 327 child *ʦee mo no 328 dark *kɨβo 330 wide *kare 331 narrow *iihe 334 thick *peeme 335 thin *ɨtʦi , aini 336 short *baaʔr no 338 dull *ʦɨɨʔhe βa tɨ no 339 sharp *ʦɨɨhe βa 340 dirty *hiinɨ βa , beeβa 341 rotten *tuukɨ 342 smooth *p rɨɨkɨ , *mooβa 343 straight *ʦa tɨkko βo 344 correct *m aa 345 left *nani 346 right * m a 347 old *ʦɨk , *koomo 349 pull *giiɨkɨ 351 throw *piku 352 hit *iʤaaju 353 split *ga er 354 pierce *kapaitɨ ɨ ɨ nɨ 355 dig *ʦooʔdi 356 tie *ʦitʦɨ, *duʔhe nɨ 358 fall *aak o 359 swell *huuri 360 think *etʦam i 361 sing *matʦi βa 362 smell *hɨgikk , *utʦu 365 blow *ebaʦu , buuʦu 366 fear *igi 367 squeeze *aamɨ ʦu 368 hold *ikka 369 down *giino, baa ri 370 up *kamo 371 ripe *naamo 372 dust * giihɨ 373 alive *buʔee 374 rope *gaaiba ɨ 375 year *pi(k)kaba 378 diminutive * g ɨ 379 big river *muuai 380 longhouse *baa (ʔ)o ha 382 stone axe *hɨgaa he 383 machete *n ʦ ga 384 deer *hiibai 385 macaw (blue) *in ʔai 386 ant (conga) *tɨɨp megai 387 bitter manioc (plant) *peeka 388 push ? *ká ʔaaku 389 find *áittɨme 390 get ill *dɨʔkɨ 391 squeeze manioc dough *gáirɨɨʔaiɲɨ 392 germinate *ííno 394 scream *kóóβádííkku, *gái a 395 keep *toomo 398 make *móónɨ 401 cry *taa 402 order, command *gáʤúu, *táhɨɨʔba 403 get wet *máa , *péépai 406 manicuera, manioc *paikuumɨɨ 407 be born *pííβo 408 urinate *níppai 410 fart *nobú 412 ask *díʤu 413 taste *nɨtʦu 414 stay *pítá 417 want *ím go , gáihɨ , káβa 418 grate *kaʦu 426 alone *i ro 427 dream *tɨga 429 sweat *tugaa 431 be hungry áih ba 434 itch *áhé 435 roast *garééku, ʦúʔkúʦu 437 bring *ʦ βa 440 pay a visit *ba 441 grassland *namettɨhe 442 yesterday *ííhɨ 444 inside *paino 445 soft, tender *paiβoo 446 happy *im 447 bitter *paapai 448 fast *góóβá 450 blind *ái ɨme tɨ 451 dock, port *mɨkku 454 face *ɨme 456 basket *hɨβiiba 458 foam ? *hɨ aʔʦ 461 middle *pééno 462 thorn *hanoo tto 463 tall *káamo 464 palm, Oenocarpus bataua *kúume 465 medicine *táábú 467 later on *buun 468 a lot *giraa 469 behind *dóhɨku 471 full *gaʔpo 474 peanuts *máʦakka 475 yard, court (of maloca) *g ʔátʦ 476 crested oropendola *héékkɨ 477 manioc starch drink *kaʔgɨnɨku 478 arrive *gátʦe 479 oil *dɨɨrɨ ba 482 sifter *níttɨ ba 484 spicy *áiβo 489 dancing festival *hɨɨbaimo 491 manioc squeezer *gádameeʔu 492 mirror *méékɨme 494 son *ʔatʧi 495 we two *mɨʦi, *mɨpe 496 you two *amɨʦi, *amɨpe 497 they two (m.) *dii t ʦi 498 they two (f.) *dii t pe 499 her *i 500 eat meat *duu 501 weave *nɨɨ 502 lick *neheʔku 503 healing blow *hɨbu 504 downriver *aam hɨ 506 wake up *aikko 507 fireplace *kɨɨhɨgai 508 sieve *níttɨba 509 dancing beam *ʤari ga 510 caimito fruit (Pouteria caimito) *mɨʦééʦe 511 palm, Socratea exorrhiza *háaʤa 512 leaves that produce black color *kaatɨ 513 peach palm (Bactris gasipaes) *moomo 514 Cecropia sp. *taaβi ʔo 515 macambo fruit (Theobroma bicolor) *haaʔo 518 Inga edulis *tɨɨʦi ʔo 519 ceramic saucepan *hɨgo ba 520 uvilla fruit (Pourouma cecropiaefolia) *báaku 521 rifle *áinɨ hɨ 522 palm, Astrocaryum chambira *nehe 523 umarí fruit (Poraqueiba sericea) *niimɨ 525 edible ant *m níiko 526 avocado (Persea americana) *kúúhɨ 527 edible larvae *áppai ku 529 grater *kaʦu 530 miriti palm (Mauritia flexuosa) *íno ʔo 532 pillars (of roundhouse) * ʔakkɨ 533 Lepidocaryum tenue palm (for thatching roofs) *háhe 534 eat fruit *geen 535 chew coca *dooikkɨ 536 feces *namo 539 drown *mákká nɨ 541 pull out *gáihúkku 542 get scared *ígi 543 shame *n kúppé go 544 dance *gaʔʦe 547 hunt *taaβa 549 cook *tɨ 550 catch *ɨkkɨ 551 tell, narrate *hɨɨb go 553 cut *βɨrɨ 554 shoot *ainɨ 556 get drunk *gírííká βo 557 woolly monkey (Lagothrix lagotricha) *kɨmɨ 558 sweet *naamo 560 masculine (suffix) * bo 562 conjure *apiiʧu, *ʤɨɨ a nɨ