Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жұлфа (әзербайжан: Джульфа), бұрын Джуға (арм. Ջուղա, сондай-ақ Джуға деп транслитерацияланады), – Әзербайжанның Нахичеван Автономиялық Республикасының Жұлфа ауданының орталығы. Жұлфа қаласы Арыс өзені арқылы Иран шекарасындағы Жұлфа қаласынан бөлінген. Екі қала жол және теміржол көпірілерімен байланысқан. Абсолюттік ең төменгі және ең жоғары температуралар Жұлфада (сондай-ақ Ордабадта) тіркелді.
City in Nakhchivan Autonomous Republic of Azerbaijan
Julfa , formerly Jugha (Armenian: Ջուղա, also transliterated as Djugha), is a city and the capital of the Julfa District of the Nakhchivan Autonomous Republic of Azerbaijan. Julfa is separated by the Aras River from its namesake, the town of Jolfa on the Iranian side of the border. The two towns are linked by a road bridge and a railway bridge. Both the absolute minimum temperature and the absolute maximum temperature were observed in Julfa (and also in Ordubad).
Тарих
Армения тілінде бұл қала Джуға деп аталады. Қазіргі заманғы Жұлфа қаласы тарихи Жұлфа/Юга қонысының қираған жерінен шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан. Бұл жер Арас өзенінің сол жағалауы мен тік таулар арасындағы таулы аймақта орналасқан. Ортағасырлық армян тарихшысы Мовс Хоренаци Жұлфаның Армения патшасы Тигранның осы жерге әскерлерін жеңгеннен кейін тұтқынға алған адамдармен құрылғанын жазған. 18 ғасырғы армян католикосы Лазар I ортағасырлық Армения астанасы Анидің тұрғындарының бір бөлігі Ани қирағаннан кейін Жұлфаға көшіп келгенін айтқан, бұл Жұлфа Аниден кейін құрылды деген жаңылыс пікірге әкелді. Бір кезде Жұлфа ортағасырлық Арменияның ең маңызды елді мекендерінің бірі болды. Ол 15- және 16-ғасырларда халықаралық саудадағы рөлі арқасында гүлденді, өйткені Персия, Таяу Шығыс, Оңтүстік-Шығыс Азия, Үндістаннан Ресейге, Жерорта теңізі және Солтүстік-Батыс Еуропаға дейінгі ежелгі сауда жолдары осы қала арқылы өтті. 1600 жылы қаладан өткен ағылшын дін қызметкері оның халқының шамамен 10 000 адамға жуық екенін бағалаған. Персия империясының ішкі аймақтарына тереңірек еніп кірді. 17 ғасырлық тарихшы Аракел Табризскийдің мәлімдемесіне сәйкес, бұл жарлықта оларға үш күн ішінде қаладан кетуге немесе жаппай қырғынға ұшырау қаупі бар екені ескертілген. Тағы бір куәгер, Нахичеван епископы Август Баджетси былай деп жазды:
The city is known as Jugha in Armenian. The modern day town of Julfa is located a few kilometers east of the ruins of the historical settlement of Julfa/Jugha, which are situated on a rocky strip of land in between the left bank of the Aras and a steep mountain range. The medieval Armenian historian Movses Khorenatsi wrote that Julfa was founded by the king of Armenia, Tigranes, using prisoners he took after defeating the Median king Astyages (Azhdahak in the Armenian tradition). The 18th century Armenian Catholicos Lazar I wrote that some of the inhabitants of the medieval Armenian capital of Ani migrated to Julfa after the former's destruction, leading to the misconception that Julfa was founded after the destruction of Ani. For a time, Julfa was one of the most important settlements in medieval Armenia. It became prosperous in the 15th and 16th centuries due to the role it played in international trade, as it was located along the ancient trade routes from Persia, the Middle East, South East Asia, India, to Russia, the Mediterranean, and North West Europe. An English preacher who passed through the town in 1600 estimated its population to be about 10,000 people. and move deep into the Persian Empire. According to 17th century chronicler Arakel of Tabriz, the edict stated that they had three days to leave or face being massacred. Another eyewitness, Augustus Badjetsi, Bishop of Nakhijevan, wrote:
Жұлфадан шамамен үш мың отбасы жер аударылды, ал Арасты кесіп өтуге тырысқандардың көпшілігі суға батып қайтыс болды. Жер аудару аяқталғаннан кейін, қала тұрғындарының қайта оралуын болдырмау үшін өртке берілді. Ресей революциясынан кейін, 1918-1920 жылдар аралығында Жұлфа Армения Республикасы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасы арасындағы аумақтық даудың нысаны болды. Карстың шарттары бойынша ол Әзірбайжан КСР құрамындағы Нахичеван Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының бөлігіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Персия дәлізі Жұлфа арқылы өтіп, басқа одақтас елдерден Кеңес Одағына жабдықтама жеткізілді. 1988-1994 жылдар аралығында Әзірбайжан мен Армения арасындағы Таулы Қарабақтың мәртебесіне байланысты қақтығыс кезінде қалған армян халқы (Совет кезеңінде эмиграцияның нәтижесінде азайған) эвакуацияланды немесе Арменияға күштеп жер аударылды.
About three thousand families were deported from Julfa, and many drowned while attempting to cross the Aras. After the deportation was completed, the town was destroyed by fire to prevent the inhabitants from returning. Following the Russian Revolution, between 1918 and 1920 Julfa was the subject of a territorial dispute between the Republic of Armenia and the Azerbaijan Democratic Republic. As a result of the Treaty of Kars, it became part of the Nakhchivan Autonomous Soviet Socialist Republic under the Azerbaijan SSR. The Persian Corridor ran through Julfa during World War II, bringing supplies from other Allied nations into the Soviet Union. During the conflict between Azerbaijan and Armenia over the status of Nagorno Karabakh from 1988 to 1994, the remaining Armenian population (which had been slowly declining due to emigration during the Soviet era) was either evacuated or was forcibly deported to Armenia.
Ескі Жұлфа және Жұлфа зираты
ХХ ғасырдың басында ортағасырлық елді мекеннің қалдықтарына ірі қираған көпір, екі үлкен керуенсарай (біреуі шекараның ирандық жағында), бекіністің қабырғалары және бірнеше армян шіркеулері кірді. Ескі Жұлфаның ең көрнекті қалдығы – қаланың үлкен армян зираты, қираған қаланың батысында, үш төменгі төбеде, шағын аңғарлармен бөлініп орналасқан. Онда армян хачкар қабір тастарының ең ірі сақталған жиынтығы бар, олардың көпшілігі 15 және 16 ғасырларға жатады. Бұл орын туралы ең алғашқы мәліметтердің бірін француз иезуит миссионері Александр де Родс 1648 жылы жасаған сапарында он мыңнан астам қабір тасын көргенін жазды. Дегенмен, 20 ғасырдың басында Жұлфаға теміржол салыну кезінде көптеген тастар қиратылды. 1970 жылдары Аргам Айвазианның 1971-1973 жылдар аралығындағы зираттағы зерттеулеріне сәйкес, бірінші зират төбесінде тік немесе құлаған 462 хачкар, екіншісінде 1672 хачкар және үшіншісінде 573 хачкар болды. Осы хачкарлардан өзге, сол зиратта мыңнан астам қошқар пішіндес, екі еңкеймелі немесе жалпақ қабір тастары кездесті. Тағы да 250 хачкар жақын орналасқан Аменаприч монастырының зиратында және қаланың басқа бөліктерінде саналды. Бас зиратта және басқа жерлерде жерге көмілген немесе сынықтарға айналған хачкарлар мен қошқар пішіндес қабір тастарының саны 1400-ден асып кеткені есептелді.
At the beginning of the 20th century, the remains of the medieval settlement included a massive ruined bridge, two large caravanserais (one on the Iranian side of the border), the walls of a fortress, and several Armenian churches. The most notable remnant from old Julfa was the town's huge Armenian cemetery, located to the west of the ruined city, on three low hills divided by small valleys. It contained the largest surviving collection of Armenian khachkar tombstones, most dating to the 15th and 16th centuries. One of the earliest references to the site is that of the French Jesuit missionary Alexander de Rhodes, who wrote that during his visit in 1648 he saw over ten thousand tombstones. However, a large number of the stones were destroyed during the construction of the railway line to Julfa early in the 20th century. In the 1970s, according to Argam Aivazian's investigations at the cemetery from 1971 to 1973, there were, either upright or fallen, 462 khachkars on the first cemetery hill, 1,672 khachkars on the second, and 573 on the third. In addition to these khachkars, there were in the same cemetery more than a thousand ram shaped, gabled, or flat tombstones. An additional 250 khachkars were counted in the cemetery of the nearby Amenaprkich monastery and in other parts of the city site. The number of khachkars and ram shaped tombstones buried in the earth or in fragments, in the main cemetery and elsewhere, was estimated to be more than 1,400.
Жою
1998-2006 жылдар аралығында барлық зират қиратылды. Қирату процесінің әртүрлі кезеңдері Иран тарапынан түсірілген фото және бейне дәлелдермен құжатталды. Дегенмен, Әзірбайжан үкіметі мен мемлекеттік лауазым иелері "Жұлфада армян зираты болған ешқашан және армяндар онда ешқашан тұрмаған" деп, қирату фактісін жоққа шығарды. Әзірбайжан осы күнге дейін тергеушілерге кіруге рұқсат берген жоқ. Еуропалық Парламент Әзірбайжанды ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра туралы конвенциясын бұзатын қиратуды тоқтатуға ресми түрде шақырды. Оңтүстік Кавказдағы мәдени ескерткіштерге қатысты қабылдаған қарарында Еуропалық Парламент "Жұлфа зиратының, сондай-ақ Армения және Әзірбайжан аумағындағы тарихи маңызы бар барлық нысандардың қиратылуын қатаң айыптайды және мәдени мұраны жоюға бағытталған кез келген әрекетті айыптайды". 2006 жылы Әзірбайжан Еуропалық Парламенттің ежелгі нысанды тексеруіне және зерттеуіне тыйым салды, Парламент бұрынғы қаулыны қабылдау арқылы Әзірбайжанға қарсы жауырық әрекет жасады деп мәлімдеді. 2006 жылдың 19 сәуірінде Соғыс және бейбітшілік туралы ақпарат беру институты "Жұғаның мәшһүр тас хаштарынан ештеңе қалмағанын" хабарлады. Бірнеше рет кейінге шегерілген сапарлардан кейін, Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының (ЕКҚА) инспекторлары 29 тамыз – 6 қыркүйек 2007 жылдарға британдық парламентарий Эдвард О’Хара басшылығымен жаңа сапар жоспарлады. Делегация Нахчываннан басқа Баку, Ереван, Тбилиси және Таулы Қарабаққа сапар шегуі жоспарланған. Инспекторлар Армения арқылы Таулы Қарабаққа баруды көздеп, осы мақсатта көлікпен қамтамасыз етілді. Алайда, 28 тамызда Әзірбайжанның ЕКҚА делегациясының басшысы инспекторлардың Әзірбайжан арқылы Таулы Қарабаққа кіруін талап етті. 29 тамызда ЕКҚА Бас хатшысы Матео Соринас Әзірбайжан талап еткен бағыт бойынша Таулы Қарабаққа қол жеткізу қиындықтарына байланысты сапардың тоқтатылуын мәлімдеді. Армения Сыртқы істер министрлігі мәлімдеме жасап, Әзірбайжанның "Нахиджевандағы армян ескерткіштерін қиратуды жасыру ниетімен" сапарды тоқтатқанын айтты.
Between 1998 and 2006 the entire cemetery was destroyed. The various stages of the destruction process were documented by photographic and video evidence taken from the Iranian side of the border. However, the government and state officials of Azerbaijan have denied that any destruction has taken place, stating that "an Armenian cemetery never existed on the site and that Armenians have never lived in Julfa". Azerbaijan has, to date, refused to allow investigators access to the site. The European Parliament formally called on Azerbaijan to stop the demolition as a breach of the UNESCO World Heritage Convention. According to its resolution regarding cultural monuments in the South Caucasus, the European Parliament "condemns strongly the destruction of the Julfa cemetery as well as the destruction of all sites of historical importance that has taken place on Armenian or Azerbaijani territory, and condemns any such action that seeks to destroy cultural heritage." In 2006, Azerbaijan barred the European Parliament from inspecting and examining the ancient site, stating that by passing the previously mentioned resolution the Parliament had committed a hostile act against Azerbaijan. The Institute for War and Peace Reporting reported on April 19, 2006, that "there is nothing left of the celebrated stone crosses of Jugha." After several more postponed visits, a renewed attempt was planned by Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) inspectors for August 29 September 6, 2007, led by British MP Edward O'Hara. As well as Nakhchivan, the delegation would visit Baku, Yerevan, Tbilisi, and Nagorno Karabakh. The inspectors planned to visit Nagorno Karabakh via Armenia, and had arranged transport to facilitate this. However, on August 28, the head of the Azerbaijani delegation to PACE released a demand that the inspectors must enter Nagorno Karabakh via Azerbaijan. On August 29, PACE Secretary General Mateo Sorinas announced that the visit had to be cancelled because of the difficulty in accessing Nagorno Karabagh using the route required by Azerbaijan. The Ministry of Foreign Affairs in Armenia issued a statement saying that Azerbaijan had stopped the visit "due solely to their intent to veil the demolition of Armenian monuments in Nakhijevan".
Мәдениетте
17 ғасырда Ескі Жұлфаның кенеттен және күрт құлдырауы армян қоғамы мен мәдениетінде терең және ұзаққа созылған әсер қалдырды. 19 ғасырда Хованнес Туманян сияқты ақындар мен Гевонд Алишан сияқты тарихшылар осы оқиғаға негізделген туындылар жазды. 2006 жылы мазардың қиратылуынан туған сезімдер Жұлфаның тағдыры қазіргі армян қоғамында әлі де жаңғырып тұрғанын көрсетеді.
The sudden and dramatic downfall of Old Julfa in the 17th century made a deep and lasting impression on Armenian society and culture. During the 19th century, poets such Hovhannes Tumanyan and historians such as Ghevond Alishan produced works based on the event. The emotions raised as a result of the destruction of the graveyard in 2006 indicates that the fate of Julfa still resonates within contemporary Armenian society.