Кіріспе
1999 жылы Пәкістандағы әскери төңкеріс
The 1999 military takeover in Pakistan
The pace of the coup startled political observers; within 17 hours of Sharif's attempt to relieve General Musharraf, army commanders took control of all key government institutions throughout the country and placed Sharif and his administration, which included his brother, under house arrest. Military police took control of the state broadcaster, radio and the entire critical communications infrastructure, and announced that Sharif had been dismissed. Meanwhile, Sharif was tried by the Judge Advocate General Court and convicted of endangering the lives of all passengers aboard the aircraft carrying Musharraf, with the military court upholding the decision. On 10 December 2000, Musharraf unexpectedly issued a pardon to Nawaz Sharif to be flown to Saudi Arabia. In 2016, Musharraf later confessed in an interview given to Kamran Shahid of Dunya that "he pardoned Sharif from life imprisonment on the request of King Abdullah and Rafic Hariri." In 2001, Musharraf issued the executive decree and eventually forced President Rafiq Tarar to resign in order for Musharraf to assume the presidency. In light of the Supreme Court's verdict, the national referendum was held on 30 April 2002, allowing himself to continue his rule,
Sharif was acquitted in 2009 from the 1999 hijacking case and in 2014 acquitted of the money laundering and corruption cases from an accountability court.
1999 жылғы Пәкістандағы әскери төңкерістің қарқыны саяси байқаушыларды таң қалдырды. Шарифтің генерал Мүшәррафты қызметтен босатуға тырысқаннан кейін 17 сағаттың ішінде армия командирлері елдегі барлық маңызды мемлекеттік мекемелерді бақылауға алды және Шарифті, оның ішінде оның бауырларын үй қамауына алды. Әскери полиция мемлекеттік телерадиокомпанияны, радионы және барлық маңызды байланыс инфрақұрылымын бақылауға алып, Шарифтің қызметтен босатылғанын жариялады. Осы уақытта Шарифке Бас әскери судьяның соты тарапынан сот процесі жүргізілді және ол Мүшәррафты тасымалдаған ұшақтағы барлық жолаушылардың өмірін қауіпке ұшыратқаны үшін кінәлі деп танылды, соның шешімі әскери сотта бекітілді. 2000 жылдың 10 желтоқсанында Мүшәрраф күтпеген жерден Наваз Шарифке Сауд Арабиясына ұшып кетуге кешірім берді. 2016 жылы Мүшәрраф «Дунья» газетіне берген сұхбатында «Мен патша Абдулла мен Рафик Хариридің өтініші бойынша Шарифтің өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын жеңілдеттім» деп мәлімдеді. 2001 жылы Мүшәрраф жарлық шығарып, президент Рафик Тарарды Мүшәррафтың президенттік лауазымға ие болуы үшін отставкаға кетуге мәжбүр етті. Жоғарғы соттың шешіміне сәйкес 2002 жылдың 30 сәуірінде ұлттық референдум өтті, ол оған билігін сақтап қалуға мүмкіндік берді.
The 1999 military takeover in Pakistan
The pace of the coup startled political observers; within 17 hours of Sharif's attempt to relieve General Musharraf, army commanders took control of all key government institutions throughout the country and placed Sharif and his administration, which included his brother, under house arrest. Military police took control of the state broadcaster, radio and the entire critical communications infrastructure, and announced that Sharif had been dismissed. Meanwhile, Sharif was tried by the Judge Advocate General Court and convicted of endangering the lives of all passengers aboard the aircraft carrying Musharraf, with the military court upholding the decision. On 10 December 2000, Musharraf unexpectedly issued a pardon to Nawaz Sharif to be flown to Saudi Arabia. In 2016, Musharraf later confessed in an interview given to Kamran Shahid of Dunya that "he pardoned Sharif from life imprisonment on the request of King Abdullah and Rafic Hariri." In 2001, Musharraf issued the executive decree and eventually forced President Rafiq Tarar to resign in order for Musharraf to assume the presidency. In light of the Supreme Court's verdict, the national referendum was held on 30 April 2002, allowing himself to continue his rule,
Sharif was acquitted in 2009 from the 1999 hijacking case and in 2014 acquitted of the money laundering and corruption cases from an accountability court.
Шариф 1999 жылғы ұшақ қадағалау ісінен 2009 жылы және 2014 жылы есеп беру органының қарауымен ақталды.
The 1999 military takeover in Pakistan
The pace of the coup startled political observers; within 17 hours of Sharif's attempt to relieve General Musharraf, army commanders took control of all key government institutions throughout the country and placed Sharif and his administration, which included his brother, under house arrest. Military police took control of the state broadcaster, radio and the entire critical communications infrastructure, and announced that Sharif had been dismissed. Meanwhile, Sharif was tried by the Judge Advocate General Court and convicted of endangering the lives of all passengers aboard the aircraft carrying Musharraf, with the military court upholding the decision. On 10 December 2000, Musharraf unexpectedly issued a pardon to Nawaz Sharif to be flown to Saudi Arabia. In 2016, Musharraf later confessed in an interview given to Kamran Shahid of Dunya that "he pardoned Sharif from life imprisonment on the request of King Abdullah and Rafic Hariri." In 2001, Musharraf issued the executive decree and eventually forced President Rafiq Tarar to resign in order for Musharraf to assume the presidency. In light of the Supreme Court's verdict, the national referendum was held on 30 April 2002, allowing himself to continue his rule,
Sharif was acquitted in 2009 from the 1999 hijacking case and in 2014 acquitted of the money laundering and corruption cases from an accountability court.
Генерал Жәхангирдің және Каргилдің апатынан құтылу
1997 жылы Наваз Шариф және оның консервативті Пәкістан Мұсылман Лигасы (ПМЛ) жалпы сайлауда үлкен жеңіске жетіп, Ұлттық Ассамблеяда – Пәкістан Парламентінің екі палаталы төменгі палатасында үштен екі көпшілікті құрады. Оның екінші мерзімі Жоғарғы Сотпен, бас судья Саджад Али Шах бастаған, 13-ші түзету мен 1997 жылғы «Есеп беру туралы» заңның (әдеби мағынасында – 1997 жылғы жауапкершілік туралы заң) заңдылығы мен техникалық аспектілеріне қатысты күрделі заңдық тартыспен белгіленді. 1997 жылдың 29 қазанында бас судья Шах және оның алқасы Пәкістан Халық Партиясының адвокаттары ұсынған шағымды тыңдауға шешім қабылдады және заң жобаларын күшінен тоқтатты. Премьер-министр Шариф соттың әрекетіне ашуланып, әсіресе бас судья Шахқа қарсы өткір сынға алды. Полиция жағдайды бақылауға алып, құқық тәртібін қалпына келтіргенімен, бүкіл ел жаңалықтар арналары арқылы көрсетілген жағымсыз және қорқынышты көріністерге куә болды. Премьер-министр Шариф ақырында біліктілігіне сәйкес Саидұззаман Сиддикиді бас судья етіп тағайындады және 1998 жылы сайланған бұрынғы Жоғарғы Сот судьясы Рафик Тарарға президенттік лауазымды ұсынды. Осы лекцияда генерал Караммат азаматтық-әскери мәселелерді шешу үшін саясатты әзірлеу үшін «әскери-азаматтық сарапшылар тобының» қолдауымен Ұлттық қауіпсіздік кеңесін (ҰҚК) құруға шақырды; сондай-ақ федералдық деңгейде «бейтарап, бірақ құзыретті бюрократия мен басқаруды» және төрт провинцияда жергілікті басқару органдарын құруды ұсынды. Генерал Карамматты қызметтен босату Шарифтің халық арасындағы беделін және әскерилермен қарым-қатынасын төмендетті, тіпті оның жоғары лауазымды министрлері де Шарифтің шешімімен келіспеді. Көптеген саяси байқаушылар таңқалды, өйткені елдің тарихында төрт жұлдызды генералдың қызметтен босатылуы бұрын-соңды болған емес. Ақырында, Шариф армия бас қолбасшысы және бірлескен бас штабтар төрағасының міндетін атқарушы лауазымына тағайындалу үшін екі аға армия генералының орнына генерал-лейтенант Первез Мушаррафты таңдады. Бір жылдан кейін азаматтық-әскери қатынастар Шарифтің қарсылығына ұшырады, ол Лахорда бейбіт келіссөздер үшін Үндістан премьер-министрі Атал Ваджпаиді шақырып қабылдады, бұл генерал Мушаррафтың Лахор саммитінің нәтижелеріне наразылық тудырды. 1999 жылы Пәкістан армиясының сарбаздары генерал Мушаррафтың тікелей бұйрығымен бақылау сызығын кесіп өтіп, Каргилге еніп, екі елді соғысқа дейін жеткізді. Үндістан армиясы толыққанды әскери операциялармен жауап берді, ал Үндістан үкіметі Шариф үкіметіне Каргил секторынан әскерді шығару үшін дипломатиялық қысым жасады. Шариф пен генерал Мушарраф Каргил секторындағы әрекеттер үшін бір-бірін кінәлады, бір-бірін өтірік айтуда және соғыс әрекеттерінің егжей-тегжейін ұлттан жасыруда айыптады. Халық арасында Шариф саяси-дипломатиялық апатты генерал Мушаррафқа, ал Мушарраф апатты премьер-министр Шарифке жүктеді. 1999 жылдың қыркүйегінде генерал Мушарраф Шарифке жақын және Раджа Надир Первездің туысы, байланыс министрі болған генерал-лейтенант Тарик Первезді зейнеткерлікке шығарды. Шарифпен кездесу кезінде генерал Тарик Первез Шарифті «генерал Мушаррафқа қарсы кез келген әрекет жасаса, армия соққы береді» деп ескертті. Елдің жаңалық құралдарында адмирал Бохари Каргилге шабуыл жасаудың артындағы әскери стратегияның тиімділігіне күмән келтірді және генерал Мушаррафтың ұлттық қауіпсіздікке қатысты біржақты шешімдерін сынады, бірлескен бас штабтар төрағасы ретінде, әуе күштері мен теңіз күштері басшыларының пікірін ескермей. 1999 жылы Шариф адмирал Бохаримен және оның Әскери-теңіз штабымен генерал Мушаррафты бірлескен бас штабтар төрағасы қызметіне тағайындау туралы дау туды, бұл тек уақытша болып саналды және адмирал Бохари осы лауазымға тағайындалады деп үміттенді. 1999 жылдың тамызында адмирал Бохари мен премьер-министр Шариф арасында Сыр-Крик оқиғасы бойынша шиеленіс күшейді, бірақ екеуі де жұмыс қарым-қатынастарын жақсы сақтады. 1999 жылдың қыркүйегінде генерал Мушарраф премьер-министр Шарифке «Теңіз және әуе күштерінің кез келген адамы бірлескен бас штабтар төрағасы бола алады, мен үшін маңызды емес» деген хабарлама жіберді. Генерал Мушарраф адмирал Бохаридің бірлескен бас штабтар төрағасы болуына қолдау көрсеткенімен, премьер-министр оны 2001 жылға дейін бекітіп, мерзімін ұзартты. Адмирал Бохари жаңалықтарда осы шешімге наразылық білдіргеннен кейін азаматтық-әскери қатынастар одан әрі нашарлады және 1999 жылы премьер-министр Шарифтің бірлескен бас штабтар төрағасына тағайындауына қарсы шықты. Адмирал Бохари премьер-министр Шарифке...
Әскери билікті басып алу
Каргил соғысынан кейін, Атлантика оқиғасынан соң, 1999 жылдың қыркүйек айында телеарналарда генерал Мүшәррафтың әскери төңкеріс жасауы немесе отставкаға кетуі мүмкіндігі туралы кең таралған әңгімелер мен медиалық болжамдар айтылды. 1999 жылдың қазан айында генерал Мүшәрраф Шри-Ланка армиясының қолбасшысы генерал-лейтенант Шрилал Вирасурияның шақыруымен Шри-Ланкаға ресми сапар жасады. Соңында премьер-министр Шариф генерал Мүшәррафты әскери басшылықтан босатып, 1999 жылдың 12 қазанында генерал-лейтенант Зияуддин Баттты, ИСИ директорын, бірнеше армия офицерлерінен жоғары дәрежеге тағайындады. Оқиға генерал-майор Тарик Маджид пен бригадир Надим Тадж ПИА 777 200 рейсімен Пәкістанға оралғанда болды. Ұшқыш бұл жағдайды түсінбегендіктен, Жінеха халықаралық әуежайындағы шеткі шамдарды сөндіріп, ұшу-қону жолақтарын жабуға бұйрық берілді, осылайша қонудан бас тартуға тырысты. Шарифтің үкіметін құлатуға қатысқан төрт армия генералы болды: генерал Мүшәрраф, генерал Эхсан әл-Хақ, Азиз Хан, Махмуд Ахмад және Шахид Азиз. Олар генерал Мүшәррафты бас атқарушы директор етіп тағайындауда шешуші рөл атқарды және Шарифті жергілікті түрмеге қамады. 1999 жылдың 14 қазанында Мүшәрраф телеарнада сөйлеп, төтенше жағдай жариялады және Уақытша конституциялық жарлық шығарды, ол Пәкістан Конституциясының күшін тоқтатты және Ұлттық ассамблея мен төрт провинциялық ассамблеяны таратып жіберді, бірақ Мұхаммед Рафиқ Тарарды президенттік лауазымда қалдырды. Алайда генерал Мүшәрраф «әскери тәртіп» немесе «төңкеріс» деген сөздерді қолдануға қарсы болды, оның орнына: «Бұл әскери тәртіп емес, демократияға тағы бір жол» деді. ISPR де «Елде әскери жағдай жоқ» деп мәлімдеді.
Әсері
Шәрифтің тұтқындалғаны туралы хабарды естігеннен кейін, ПМЛ(Н) жақтастары мен партия басшылығы, Лахордағы консервативті саясатшы Жавед Хашми және Карачидегі Мамнун Хусейннің жетекшілігімен, Лахор, Карачи және басқа қалалардың көшелерінде жаппай демонстрациялар мен наразылықтар ұйымдастырды. Наваз Шарифтің консервативті қолдаушылары бұл төңкеріске қарсы болды және оны қастандық деп қарады, бірақ Шарифтің көптеген қарсыластары оны құптады және елдің әртүрлі аймақтарында тойлар өткізді. Осы уақытта Шариф әскери судьяның бас адвокатымен сотталып, оған сыбайлас жемқорлық, терроризм және ақша жылыстыру айыптары тағылды. ПМЛ(Н) адвокаттары Мүшәррафтың адвокаттарына қарсы сот процесін ПМЛ(Н), Мұсылмандық әл-ауқат қозғалысы және Вахабул Хайри, төңкерістің заңдылығына наразылық білдірген адвокаттың ұсынған қосымша өтініштерімен бастады. 1999 жылдың 1 желтоқсанында бұл шағымдарды қарау үшін және әр тараптың адвокаттары клиенттерінің ісін ұсынуы үшін Жоғарғы Соттың бес мүшеден тұратын құрамы құрылды. Төрағасы – Бас судья Саидұззаман Сиддики, ал құрамында Бас судья Бәшир Жахангири, Насыр Аслам Захид, Абдур Рехман Хан және Важихуддин Ахмет болды. 2000 жылдың 26 қаңтарында Бас атқарушы Мүшәрраф, Шарифуддин Пирзаданың кеңесімен, уақытша Конституциялық тәртіпті жылдам жариялады және Бас судья Сиддики мен басқа судьялардан осы ереже бойынша жаңа ант беруді талап етті. Уақытша Конституциялық тәртіп генерал Мүшәрраф басқаратын әскерилердің кез келген әрекетіне шағымдануға тыйым салды, және ант беруден бас тартқан көптеген судьялар сот жүйесіне жасалған бұзушылықтарды, мысалы осыны, бас тарту себебі ретінде келтірді.
Шарифтің кешірілуі және 2002 жылғы референдум
2000 жылдың 9-10 желтоқсанында Бас атқарушы Первез Мүшәрраф күтпеген жерден Наваз Шарифке кешірім берді және бұрынғы бірінші отбасының жақын мүшелеріне Сауд Арабиясына Сауд Арабиясының патшалық отбасы ұсынған жеке ұшақта саяхаттауға рұқсат берді. Бірақ, бұл келісім 2007 жылы Мүшәррафтың өзі сотқа жүгініп, Шарифтің 2007 жылы Пәкістанға оралуына тыйым салғанда күшін жойды. 2001 жылы генерал Мүшәрраф жарлық шығарды, ал Президент Тарар бұл жарлықтың конституцияға қайшы және заңсыз екенін мәлімдеді. Соңында, Мүшәрраф президент Тарарды президенттік лауазымынан күшпен кетіруге мәжбүрледі, оны қызметтен күшпен босатып. Жоғарғы соттың шешіміне сәйкес, 2002 жылдың 30 сәуірінде ұлттық референдум өтті, ол оған билігін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Адам құқықтары жөніндегі комиссияның қолдауымен ПМЛ(Н) референдум нәтижелерін күдік тудырды, бірақ Бас судья Иршад Хасан Хан шағымдарды қарастырмай, нәтижелерді күшінде қалдырды. Американдық Pattan Development Organization ұйымы жүргізген Gallup сауалнамасы, "Халық президент-генерал Первез Мүшәррафқа қарағанда Беназир Бхуттоны немесе Наваз Шарифті келесі премьер-министр ретінде сайлауы мүмкін" деген қорытындыға келді, бұл заңсыздық туралы айғақтарды күшейтті. Сауалнамаға сәйкес, Мүшәррафтың халық арасындағы қолдауы 9% ғана болды, ал Беназир Бхутто мен Наваз Шарифтің көрсеткіштері одан жоғары болды. 1999 жылы Беназир Бхутто әскери төңкеріс үшін Наваз Шарифті айыптады және оны "бұл адам заңның барлық ережелерін бұзып жатыр, оны тоқтатуға ешкімнің күші жетпейді" деп сынады. 2002 жылы адмирал Бохари: "Мен генерал Мүшәррафтың [премьер-министр] Наваз Шарифті құлату жоспарларын білдім және осы "кір ойындарға" қатысқым келмеді" деді. Адмирал Бохари сондай-ақ, сайланған премьер-министр мен тағайындалған бірлескен штаб төрағасы арасындағы билік күресін және Каргил соғысынан кейін қарым-қатынастың нашарлауын атап өтті.
Саяси оппозиция және қарсылықтар
Тарихшы Мазхар Азиздің пікірінше, әскери төңкеріс Қышқы соғыс аяқталғаннан кейінгі кезеңде азаматтық-әскери қатынастарды зерттеудегі "көрнекті мысал" ретінде қарастырылады. 1999 және 2004 жылдары Шәриф түрлі журналистер мен тілшілерден жасаған қателіктері үшін кешірім сұрады және қуғыннан кейін ықпалды консервативті ақпарат құралдарымен қарым-қатынасты жақсартуға ұмтылды. 2005 жылы президент Мушаррафтың терроризмге қарсы саясатына және конституцияға енгізілген даулы өзгерістерге қарсы кең ауқымды наразылықтар болды. 2006 жылы ПМЛ(Н) Каргил оқиғаларына қатысты ақ парақ жариялады, ал Наваз Шариф өзінің және партиясының рөлі үшін бұрынғы Бас судья Саджад Али Шах пен бұрынғы президент Фарук Легариден жеке кешірім сұрады. Шәриф сондай-ақ генерал Караммат пен адмирал Фасих Бохариден бірлескен штаб бастығы лауазымына тағайындау кезінде оларды ескермегені үшін кешірім сұрады. 2008 жылы Шариф Мушаррафтың Бас судья И.М. Чоудрыны қызметтен шеттетуіне наразылық білдіру мақсатында сот белсенділігін жетекшілік етті.
Әскери қызметте қарсылық пен қарсылық
2001–2003 жылдары бас штабтың төрт генералдары – генерал Эхсан ул Хақ, генерал Азиз Хан, генерал-лейтенант Махмуд Ахмед және генерал-лейтенант Шахид Азиз – кейіннен генерал Мушаррафты билікке әкелудегі рөлдеріне өкінді, себебі төрт генерал да президент Мушаррафтың саясатына наразылық білдіргені үшін қызметтен босатылды. 2005 жылы генерал Азиз Хан CJCSC лауазымынан төрт жұлдызды генерал ретінде зейнетке шықты, ал оның орнына 2007 жылы CJCSC лауазымынан төрт жұлдызды генерал ретінде зейнетке шыққан генерал Эхсан ул Хақ келді (генерал Мушаррафтың ең жақын генералдарының арасында ең ұзақ қызмет еткені). Генерал Махмуд Ахмед 2001 жылғы 8 қазанда DG ISI (АҚШ Ауғанстандағы соғысын бастаған күні) лауазымынан зейнетке шықты. Генерал Шахид Азиз 2004 жылы генерал-лейтенант шенімен қызметтен босатылды.
Сот және үкім
2019 жылдың 17 желтоқсанында Пәкістандағы арнайы соттың үш мүшеден тұратын алқасы Мушаррафты мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесті.